سقاخانه
سَقّاخانه بنایی برای آبرسانی عمومی است که در فرهنگ شیعی با واقعه کربلا و حضرت عباس(ع) پیوند یافته و کارکردی آیینی نیز دارد.
سقاخانهها در اصل بناهای کوچکی بودند که در معابر، بازارها و کنار اماکن مذهبی با هدف تأمین آب آشامیدنی رهگذران ساخته میشدند.[۱] این بناها معمولاً بهصورت اتاقکهایی کوچک با در و پنجرههای کشویی ساخته میشدند و از چاه، سنگاب و تجهیزات آبرسانی برخوردار بودند. در برخی سقاخانهها سنگابهای دارای کتیبه وقف و کاسههای فلزی برای استفاده عمومی قرار داشت.[۲]
بر پایه گزارشها، برخی از کاسههای فلزی سقاخانهها با عبارات مذهبی و نقوش دینی تزیین میشدند. همچنین در تزیینات برخی سقاخانهها تصاویر و نمادهای مرتبط با واقعه کربلا، امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) به کار میرفت.[۳] برخی سقاخانهها صرفاً کارکرد آبرسانی داشتند، اما برخی دیگر بهسبب شهرت به برآورده شدن حاجات، با نمادهایی چون آینه، شمع، قفل، پنجه، چشم، ستاره و رنگ سبز آراسته میشدند.[۴]
بر اساس دادههای ثبتشده در اطلس فرهنگی شهر تهران، پیش از سال ۱۳۰۰ش، ۱۰۳ سقاخانه در تهران وجود داشت که بخش عمده آنها در نیمه دوم قرن سیزدهم هجری شمسی ساخته شده بودند.[۵] پس از سال ۱۳۰۰ش نیز ۱۹۳ سقاخانۀ دیگر در این شهر احداث شد که بیشترین تعداد آنها به دهه ۱۳۴۰ش تعلق دارد.[۶] از سقاخانههای مشهور تهران میتوان به سقاخانههای آینه، نوروزخان، شیخ هادی نجمآبادی، عزیزمحمد،[۷] مصور خدابندهلو [۸] [۹] و حاج فخرالملک اشاره کرد.
سقاخانه اسماعیل طلایی در صحن انقلاب حرم امام رضا(ع) از مشهورترین سقاخانههای ایران بهشمار میرود؛ این بنا با سنگاب یکپارچه، ستونهای مرمر و تزیینات طلایی شناخته میشود.[۱۰] سقاخانهها در دیگر شهرهای ایران نیز رواج داشتند. برای نمونه، در بازار اصفهان سقاخانههای متعددی وجود داشت که نام آنها از راستههای بازار یا بناهای مذهبی مجاور گرفته شده بود.[۱۱]
واژه سقاخانه در برخی مناطق ایران کاربردهای دیگری نیز دارد. برای نمونه، در بروجرد به اتاقهایی از خانهها که در ایام محرم برای برگزاری مراسم عزاداری آماده میشوند، سقاخانه میگویند. این فضاها معمولاً با پارچههای سیاه، شمایل شخصیتهای مذهبی و اشعار مرتبط با واقعه کربلا آراسته میشوند و در آیینهای سوگواری نقش دارند.
نگارخانه
-
سقاخانهای در حرم امام رضا(ع) که در صحن انقلاب واقع شده است. -
کاشیکاری در سقاخانه -
نماد پنجه در پیاله سقاخانه -
![روایتی درباره حضرت عباس بر دیوار سقاخانهای در شهرضا[۱۲]](http://commons.wikishia.net/w/images/thumb/6/67/%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87_%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA_%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%84_%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B6%D8%A7.jpg/120px-%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87_%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA_%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%84_%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B6%D8%A7.jpg)
روایتی درباره حضرت عباس بر دیوار سقاخانهای در شهرضا[۱۲] -
سقاخانه تکیه اَسْک در آمل
![روایتی درباره حضرت عباس بر دیوار سقاخانهای در شهرضا[۱۲]](/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87_%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA_%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%84_%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B6%D8%A7.jpg)
پانویس
- ↑ اطیابی، «سقاخانههای اصفهان»، ص۵۷-۵۸.
- ↑ اطیابی، «سقاخانههای اصفهان»، ص۵۷-۵۸.
- ↑ اطیابی، «سقاخانههای اصفهان»، ص۵۷-۵۸.
- ↑ اطیابی، «سقاخانههای اصفهان»، ص۵۸.
- ↑ اطلس فرهنگی تهران، ۱۳۵۵ش، ص۴۳.
- ↑ اطلس فرهنگی تهران، ۱۳۵۵ش، ص۴۳.
- ↑ ابراهیمی، «سقاخانههای تهران»، ص۴۲ و۵۱.
- ↑ hamshahrionline.ir/x9nB9
- ↑ سقاخانه مصور تهران رو به تخریب است.، همشهری آنلاین.
- ↑ مروی، عالم آرای نادری، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۰۳.
- ↑ اطیابی، «سقاخانههای اصفهان»، ص۵۸.
- ↑ «روایتی از سقاخانهای وقفی به قدمت 3 قرن»، خبرگزاری فارس.
منابع
- اطیابی،اعظم، «سقاخانههای اصفهان»، در مجله فرهنگ مردم، شماره ۱۰، تابستان ۱۳۸۳.
- مرکز مطالعات و هماهنگی فرهنگی شورای عالی فرهنگ و هنر، اطلس فرهنگی شهر تهران، بخش سوم بناهای تاریخی دینی، تهران، شماره ۷ و ۸، ۱۳۵۵ش.
- ابراهیمی، شهناز، «سقاخانههای تهران»، در مجله فرهنگ مردم ایران، تهران، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، بهار ۱۳۸۶.
- مروی، محمدکاظم، عالم آرای نادری، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، زوار، ۱۳۶۴ش.
- «سقاخانه مصور تهران رو به تخریب است»، وبگاه همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اردیبهشت ۱۳۸۱ش، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
- «روایتی از سقاخانهای وقفی به قدمت ۳ قرن»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
