سیدالشهداء (لقب)
سیدالشُهَداء، بهمعنای سرور شهیدان از القاب امام حسین(ع) است. لقب «سیدالشهداء» در منابع اسلامی، نخست برای حمزه بن عبدالمطلب پس از شهادت و مثله شدن در جنگ احد بهکار رفته و سپس به امام حسین(ع) اختصاص یافته است؛ هرچند در روایات، این لقب برای افراد دیگری همچون جرجیس پیامبر، بلال حبشی، جعفر بن ابیطالب و مهجع بن عبدالله نیز ذکر شده است. امام صادق(ع) در گفتوگو با امسعید احمسیه، حسین بن علی را سیدالشهدا معرفی کرد و برخی محققان، حمزه را سیدالشهدای زمان خود و امام حسین را سیدالشهدای علیالاطلاق دانستهاند.
لقب حمزه
مشرکان در جنگ احد، حمزه را به شهادت رساندند و سپس پیکر او را مُثله کردند.[۱] پیامبر(ص) پس از این واقعه، او را «سیدالشهداء» خواند.[۲]
در بیشتر کتابهای تاریخی و روایی، از حمزه با لقب سیدالشهداء یاد شده است.[۳] در برخی روایات نیز او را با عناوین دیگری خواندهاند، مانند «سید شهیدان بهشت»،[۴] «سید شهیدان اولین و آخرین جز انبیاء و اوصیا»،[۵] «خیرالشهداء»،[۶] «افضلالشهداء»،[۷] «اسدالله» و «اسد رسوله».[۸]
امیرالمؤمنین(ع) (در شورای شش نفره)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع) (در کربلا) و محمد بن حنفیه در سخنان و احتجاجات خود، به این مقام حمزه اشاره کردهاند و از ملقبشدن او به سیدالشهداء بهعنوان یکی از افتخارات بنیهاشم و اهل بیت(ع) یاد کردهاند.[۹]
در زیارتنامه رسول اکرم عبارت «السَّلامُ عَلی عَمِّک حَمزة سَیدِالشُّهَداء» و در زیارتنامه حمزه عبارت «السَّلامُ عَلَیک یا عَمَّ رَسولِ اللّهِ وَ خیرَ الشُهَداء» ذکر شده است.[۱۰]
لقب امام حسین(ع)
سیدالشهداء از معروفترین لقبهای حسین بن علی بوده که در روایات و زیارتنامهها از زبان ائمه(ع) بیان شده است.[۱۱] پس از واقعه کربلا، لقب سیدالشهداء به امام حسین(ع) نیز اختصاص یافت، گرچه پیش از آن در احادیثی از رسول اکرم(ص) از امام حسین(ع) با این لقب یاد شده بود.[۱۲]
بهنظر میرسد عمومیت یافتن این لقب برای امام حسین(ع) از زمان امام صادق(ع) باشد. امسعید احمسیه که از اهالی عراق و از یاران امام صادق(ع) بود، قصد زیارت قبور شهدای مدینه را داشت که امام صادق(ع) به او فرمود: «چرا قبر سیدالشهداء را نزد خودتان زیارت نمیکنی؟» امسعید با تصور اینکه مقصود امام، قبر امیرالمؤمنین(ع) است، پرسید: «سیدالشهداء کیست؟» امام صادق(ع) پاسخ داد: «سیدالشهداء حسین بن علی(ع) است.»[۱۳]
ملا صالح مازندرانی در توضیح اعطای این لقب به هر دو، آورده است که حمزه، سیدالشهدای زمان خود و امام حسین، سیدالشهدای علیالاطلاق است.[۱۴]
لقب دیگران
افزون بر حمزه و امام حسین (ع)، از کسان دیگری نیز با لقب سیدالشهداء یاد شده است، از جمله جرجیس پیامبر،[۱۵] بلال حبشی،[۱۶] جعفر بن ابیطالب[۱۷] و مِهجَع بن عبدالله، اولین شهید جنگ بدر.[۱۸]
در روایتی، پیامبر اکرم(ص) بهترین شهید بعد از حمزه را کسی دانسته است که نزد حاکم ظالم رود و او را امر به معروف و نهی از منکر کند و در این راه کشته شود.[۱۹]
پانویس
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۹۶۶م، ج۱، ص۲۹۰؛ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۴۷.
- ↑ طبری، ذخائرالعقبی، ۱۳۵۶ش، ص۱۷۶؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۲۰ق، ج۱۳، ص۱۷۰.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج ۲، ص۳۹۴؛ شیخ صدوق، الخصال، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۱۲، ۵۵۵؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۴ق، ص۳۷.
- ↑ شیخ صدوق، الخصال، ج ۱، ص۵۷۵.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس، ص۱۳۳ـ۱۳۴؛ شیخ صدوق، کمالالدین، ۱۴۰۵ق، ص۲۶۳ـ۲۶۴.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۳؛ شیخ طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۱۹۱؛ طبری، ذخائر العقبی، ۱۳۵۶ش، ص۱۷۶.
- ↑ کوفی، تفسیر فرات کوفی، ۱۴۱۰ق، ص۱۰۱؛ شیخ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۴۵۰
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۹۶۶م، ج ۱، ص۲۹۰؛ شیخ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۲۲۴؛ شیخ صدوق، الخصال، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۲۰۳ـ۲۰۴.
- ↑ نهجالبلاغه، چاپ صبحی صالح، نامه ۲۸؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۴۲۴؛ شیخ صدوق، الخصال، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۳۲۰؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۴ق، ج ۲، ص۹۷؛ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۵۴۶، ۵۵۴، ۵۶۳ـ۵۶۴.
- ↑ ابنقولویه قمی، کامل الزیارات، چاپ جواد قیومی، ص۶۲.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۲۳۴.
- ↑ ابنقولویه قمی، کامل الزیارات، چاپ جواد قیومی، ص۱۴۲، ۱۴۸.
- ↑ ابنقولویه قمی، کامل الزیارات، چاپ جواد قیومی، ص۲۱۷ـ۲۲۰؛ شیخ صدوق، ثوابالاعمال، ۱۳۶۴ش، ص۹۷ـ۹۸.
- ↑ مازندرانی، شرح اصول کافی، ۱۴۲۱ق، ج۱۱، ص۳۶۸.
- ↑ صنعانی، تفسیرالقرآن، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۵، ۱۵۰؛ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۶۴، ص۱۹۲.
- ↑ هیثمی، مجمعالزوائد، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۳۰۰
- ↑ متقی هندی، کنزالعمّال، ۱۴۰۹ق، ج۱۱، ص۶۶۱، ج۱۳، ص۳۳۲.
- ↑ ثعلبی، الکشف و البیان، ج۷، ص۲۷۰؛ بغوی، تفسیر البغوی، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۴۶۰.
- ↑ جصاص، احکام القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۴۳؛ طبری، ذخائر العقبی، ۱۳۵۶ش، ص۱۷۶.
منابع
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، چاپ علی شیری، بیروت، ۱۴۱۵ق.
- ابنقولویه قمی، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، بیجا، چاپ جواد قیومی.
- بغوی، حسین بن مسعود، تفسیر البغوی المسمی معالم التنزیل، بیروت، چاپ عبدالرحمن عک و مروان سوار، ۱۹۹۵م.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انسابالاشراف، بیروت، چاپ محمدباقر محمودی، ۱۳۹۴ق ـ۱۹۷۴م.
- ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان (المعروف تفسیر الثعلبی)، بیروت، چاپ علی عاشور، ۱۴۲۲ق ـ ۱۹۸۴م.
- جصاص، احمد بن علی رازی، احکام القرآن، بیروت، چاپ عبدالسلام محمدعلی شاهین، ۱۴۱۵ق ـ۱۹۹۴م.
- شیخ صدوق، محمد بن علی ابنبابویه، الخصال، قم، چاپ علیاکبر غفاری، ۱۴۰۳ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی ابنبابویه، ثوابالاعمال، قم، چاپ محمدمهدی خرسان، ۱۳۶۴ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی ابنبابویه، کمالالدین و تمامالنعمه، قم، چاپ علیاکبر غفاری، ۱۴۰۵ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، قم، چاپ عبداللّه طهرانی و علیاحمد ناصح، ۱۴۱۱ق.
- شیخ کلینی، محمد بن یعقوب الکافی، تهران، چاپ علیاکبر غفاری، ۱۳۶۳ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حججاللّه علیالعباد، بیروت، ۱۴۱۴ق ـ۱۹۹۳م.
- صفدی، صلاحالدین، الوافی بالوفیات، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۴۲۰ق.
- صنعانی، عبدالرزاق، تفسیرالقرآن، چاپ مصطفی سلم محمد، ریاض، ۱۴۱۰ق-۱۹۸۹م.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارمالاخلاق، قم، ۱۳۹۲ق ـ۱۹۷۲م.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الطبری، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۸ق.
- طبری، محبالدین احمد بن عبدالله، ذخائر العقبی فی مناقب ذویالقربی، قاهره، ۱۳۵۶ق.
- کتاب سلیم بن قیس، قم، چاپ محمّدباقر انصاری زنجانی، ۱۴۲۰ق.
- کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تهران، چاپ محمدکاظم، ۱۴۱۰ق-۱۹۹۰م.
- مازندرانی، محمدصالح، شرح اصول کافی، بیروت، چاپ ابوالحسن شعرانی، ۱۴۲۱ق-۲۰۰۰م.
- متقی هندی، علاءالدین، کنزالعمّال، بیروت، چاپ صفوه سقا، ۱۴۰۹ق-۱۹۸۹م.
- محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، نشر معروف، ۱۳۷۶ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، تهران، چاپ عباس قوچانی.
- نهجالبلاغه، چاپ صبحی صالح، بیروت، ۱۴۱۶ق.
- هیثمی، نورالدین، مجمعالزوائد و منبعالفوائد، بیروت، ۱۴۰۸ق-۱۹۸۸م.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، لندن، چاپ مارسدن جونز، ۱۹۶۶م.
- یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دارصادر، بیتا.