ریا
ریا به معنای ظاهرسازی و تظاهر به عمل نیک است، بدون آنکه شخص واقعاً قصد انجام عمل را برای خدا داشته باشد. این واژه پنج بار در قرآن به کار رفته و در آیات مختلف، ریا در انفاق، جنگ، نماز و به‌طور مطلق نکوهش شده است. قرآن ریاکاران را کسانی می‌داند که به خدا و روز قیامت ایمان ندارند، منافق‌اند، روز جزا را تکذیب می‌کنند و هم‌نشین شیطان‌اند. از نظر فقهی، اخلاص شرط صحت عبادت است و ریا در عبادت، حرام و موجب بطلان عمل می‌شود؛ البته ریا در مقدمات عبادت یا در اجزای مستحب، بسته به نظر فقها احکام متفاوتی دارد.
ریا در اصل ایمان، به کفر و نفاق می‌انجامد و در عبادات، مستحبات و کیفیت انجام واجبات و مستحبات نیز مصداق می‌یابد. آثار ریا شامل بطلان انفاق، محرومیت از محبت خدا، همدمی با شیطان و شرک خفی است. درمان آن با توجه به خشم الهی، بی‌ارزشی تشویق مردم، ناسپاسی آنان، قدرت خدا در تسخیر دل‌ها و افشای ریا، و پنهان‌داشتن اعمال نیک ممکن است. در مواردی نیز آشکارکردن عمل به قصد تشویق دیگران، تبلیغ دین یا مقابله با وسوسه شیطان مجاز شمرده شده است.
واژه‌شناسی
«ریا» از ریشه «ر أ ی» مشتق شده و به این معناست که شخص کاری را با انگیزهٔ جلب توجه مردم انجام دهد.[۱] این واژه به معنای تظاهر و نشان دادن به غیر نیز استفاده می‌شود.[۲] معنای اصطلاحی ریا این است که انسان کار خوبی را به قصد تظاهر و نشان دادن به مردم انجام دهد، نه برای خدا؛ ریا هم در اعمال عبادی مانند نماز و هم در امور غیرعبادی مانند انفاق محقق می‌شود.
واژهٔ ریا ۵ بار در قرآن آمده است؛ سه بار به صورت مصدری و دو بار به صورت فعلی. هر پنج بار به معنای اصطلاحی به کار رفته است.
ریاکاران چه کسانی هستند؟
قرآن، مصادیق مختلفی را برای ریاکاران برشمرده است:
- کسانی که به خدا و روز قیامت ایمان ندارند.[۷] با توجه به تفسیری که در مورد این آیه آمده، خداوند متعال افرادی را که صدقه می‌دهند و به دنبالش منّت می‌گذارند و اذیّت می‌کنند، تشبیه به افراد ریاکار بی‌ایمان کرده که صدقاتشان باطل و بی‌اجر است؛ یعنی عمل شخص ریاکار از ابتدای عملش باطل است، چون چنین شخصی اصلاً ایمان به خدا و روز جزا ندارد که از او کاری پذیرفته شود.[۸]
- منافقان: بنابر آیه ۱۴۲ سوره نساء، ریاکاری در نماز از ویژگی‌های منافقان و نشانه‌های نفاق است.[۹]
- تکذیب‌کنندگان روز جزا.[۱۰]
- هم‌نشینان با شیطان.[۱۱]
انواع ریا در عبادت
قال الصّادق علیه السلام: رسول خدا(ص) فرمود که: زود باشد که بر مردمان زمانی بیاید که نهان آنان خبیث و بد، و آشکار ایشان در آن نیکو باشد، به جهت طمع در دنیا، و به آن، آن‌چه را که در نزد پروردگار ایشان است اراده ندارند. دین ایشان ریا باشد، و هیچ ترس به ایشان نیامیزد، و خدا ایشان را به عقاب سختی تعمیم دهد که همه را فراگیرد. پس او را بخوانند، مانند دعای کسی که غرق شده باشد، و دعای ایشان را مستجاب نگرداند.
تحفة الأولیاء (ترجمه اصول کافی)؛ ج۳؛ ص۷۰۹
اخلاص شرط صحّت عبادت است و ریا در آن حرام است[۱۲] و موجب بطلان عمل می‌شود.[۱۳]
ریا باعث بطلان عبادت است و فرقی ندارد که ریا در همه اجزای یک عبادت رخ دهد یا تنها در بخشی از آن. همچنین فرقی میان اجزای واجب و مستحب نیست.[۱۴] گرچه برخی از فقها ریا در اجزای مستحب عبادت، مانند قنوت، را موجب بطلان عبادت ندانسته‌اند.[۱۵]
ریا در مقدمات عبادت و اعمال دیگری که خارج از ماهیت عبادت باشد، باعث بطلان خود عبادت نمی‌شود. مثلاً اگر کسی ریاکارانه به مسجد برود، ولی نمازی که می‌خواند را با اخلاص بخواند، نمازش باطل نیست.[۱۶] اگر شخصی در اصل عبادتش اخلاص داشته باشد ولی برخی ویژگی‌های عملش برای خودنمایی و ریا باشد، برخی از فقها قائل به بطلان عبادت او شده‌اند و برخی دیگر بطلان را نپذیرفته‌اند؛ مانند کسی که نمازش را برای ریا به جماعت یا اول وقت یا با خشوع و درنگ (طمأنینه) بخواند.[۱۷]
متعلقات ریا
ریا چند نوع است:
- در اصل ایمان: یعنی در ظاهر شهادتین بگوید ولی در دل آن را انکار و تکذیب کند. این ریا کفر و نفاق است.
- در عبادات با تصدیق اصل دین*: کسی که اصل دین را قبول دارد و در حضور مردم نیز عبادت‌ها را به جا می‌آورد، ولی در خلوت خودش واجبات را ترک می‌کند.
- ریا در مستحبات.
- در چگونگی و وصف عبادت واجب یا مستحب: مانند حضور در نماز جماعت پیش از مردم به قصد صف اول و امثال این.[۱۸]
آثار و نتایج
ریای ممدوح از نظر نراقی در کتاب معراج السعاده:
اگر در اظهار عبادت، قصد صحیحی باشد مانند ترغیب مردم به عمل خیر، یا نحو آن، باکی در اظهار آن نیست، بلکه بسا باشد که اظهار آن افضل باشد، به شرطی که مطلقاً شایبه ریایی در آن نباشد و مفسده دیگر هم بر آن مترتب نگردد، مثل هتک آبروی فقیری در اظهار تصدّق. و اگر چنین نباشد و احتمال ریا باشد، زنهار که پیرامون اظهار آن نگردد؛ و این موضع خطر و محل لغزش است، چون خلوص نیت از جمیع شوایب ریا در اظهارِ عمل میسّر نیست مگر از برای اربابِ نفوس قدسیّه و صاحبان قلوب قویّه؛ و بسیاری از اهل علم و عمل هستند که خود را خالی از ریا پندارند و در مقام اظهار اعمال خود برمی‌آیند و حال اینکه شیطان ایشان را فریفته و به هلاکت انداخته.
نراقی، معراج السعاده، ص۶۱۹.
بنابر آیات و روایات، برخی از پیامدهای ریاکاری چنین است:
- باطل شدن انفاق.[۱۹]
- محرومیّت از محبّت خدا.[۲۰]
- همدمی با شیطان.[۲۱]
- شرک خفی: از امام صادق(ع) روایت شده: کُلُّ رئاءٍ شِرْکٌ، إنَّه مَنْ عَمِلَ لِلنّاسِ کان ثَوابُهُ عَلَی النّاسِ و من عَمِلَ للهِ کان ثوابُهُ عَلَی اللهِ. (ترجمه: هرگونه ریایی شرک است؛ هر کس برای مردم کار کند پاداشش به عهدهٔ مردم است و هر کس برای خدا کار کند ثوابش بر خداست.)
راه درمان
بعضی از راه‌های درمان ریا عبارت‌اند از:
- توجه به خشم و غضب الهی از عمل ریا.
- توجه به بی‌ارزشی پاداش و تشویق مردم در مقابل پاداش پروردگار قادر متعال.
- توجه به خُلف وعده‌ها، ناسپاسی‌ها و فراموش‌کاری‌ها و ناتوانی‌های مردم در قدردانی.
- توجه به قدرت خداوند در تسخیر دل‌ها و قلب‌ها.
- توجه به قدرت خداوند در افشای ریاکاری‌ها در نزد مردم و رسوایی آن.
- توجه به این که ریا نابودکنندهٔ اجر و پاداش اخروی اعمال انسان است.
- عادت دادن خود به این که اعمال و کارهای نیک خود را در پنهانی انجام دهد.[۲۳]
در اشعار
پانویس
- ↑ ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص ۴۷۳.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج ۳، ص ۳۰.
- ↑ بقره، آیه ۲۶۴.
- ↑ سوره انفال، آیه ۴۷.
- ↑ سوره نساء، آیه ۱۴۳.
- ↑ سوره ماعون، آیه ۶.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۶۴.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، الناشر منشورات اسماعيليان، ج۲، ص۳۸۹.
- ↑ سوره نساء، آیه ۱۴۲.
- ↑ سوره ماعون، آیه ۱و۶.
- ↑ سوره نساء، آیه ۳۸.
- ↑ خویی، التنقیح، ۱۳۶۶ش، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۷-۸.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۹، ص۱۸۷؛ العروة الوثقی، ج۱، ص۴۰۹؛ العروة الوثقی، الناشر مكتب آية الله العظمى السيد السيستاني، ج۲، ص۱۰۵.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۳ش، ج۹، ص۱۸۷.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، ميثم التمار، ج۲، ص۴۴۲-۴۴۳.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، میثم التمار، ج۲، ص۴۴۴-۴۴۵.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۹، ص۱۸۸-۱۸۹؛ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۴۴۳.
- ↑ متعلقات ریا، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۶۴.
- ↑ سوره نساء، آیه ۳۶-۳۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، الناشر منشورات مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ج۴، ص۳۵۵؛ سوره نساء، آیه ۳۸.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۹۳؛ تفسیر نمونه، ج۱۳، ص۴۰۷.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، مؤسسه انتشارات هجرت، صص۶۵۵-۶۲۸؛ راه درمان ریا چیست؟، سایت اسلام کوئست.
- ↑ ناصرخسرو، دیوان اشعار، ۱۳۸۵ش، بخش ۲، ص۷۵، قصاید، قصیده شماره ۳۱.
- ↑ امیر معزی، دیوان اشعار، قصاید، شماره۱۵.
- ↑ سنایی، دیوان اشعار، غزلیات، ۱۳۸۱ش، ص۴۳۳، شماره ۲۳۱.
منابع
- قرآن.
- ابن فارس؛ معجم مقاییس اللغة، المکتب الاعلام الاسلام، ۱۴۰۴ق.
- سنایی، مجدود بن آدم، دیوان اشعار، تهران، آزاد مهر ۳۸۱ش.
- قرشی، سید علی اکبر؛ قاموس قرآن، قم، دارالکتب اسلامیه، ششم.
- صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام(۴۳ جلد)، دار احياء التراث العربی، بيروت، ۱۳۶۲.
- یزدی، محمد کاظم بن عبد العظیم، العروة الوثقی(زيراکس) (۴ جلد)، ميثم التمار، قم.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان في تفسیر القرآن(۲۰ جلد)، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، قم.
- خویی، ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروه الوثقی (۶ جلد)، لطفی، قم.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الاسلامیه، تهران ۱۳۸۰.
- کلینی، محمد بن یعقوب، تحفةالاولیاء(ترجمه اصول کافی) (۴ جلد)، موسسه علمی فرهنگی دار الحديث، سازمان چاپ و نشر، قم ۱۳۸۸.
- کلینی، کافی، تحقیق و تصحیح: علی اکبر غفاری، محمد آخوندی، الناشر: دار الكتب الإسلاميه، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- ناصر خسرو، ابن حارث قبادیانی، دیوان ناصر خسرو، نشر علم، تهران، ۱۳۸۵ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۲۶۲ش
- نراقی، احمد بن محمد مهدی، مستند الشیعه فی احکام الشریعه(۱۹ جلد)، موسسة آل البیت(علیهم السلام) لإحیاء التراث، قم.
- متعلقات ریا، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج : 1389/03/07.
- راه درمان ریا چیست؟، سایت اسلام کوئست، آخرین بروزرسانی: 1391/08/22.