تطایر کتب
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهل‌بیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریف‌ناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
تَطایرِ کُتُب، از جایگاه‌های قیامت است که در آن، آدمی نامه اعمال خود را مشاهده می‌کند. این باور از اعتقادات اسلامی است و در احادیث به آن تصریح شده است. مفسران بر اساس احادیث معصومین، این اصطلاح را برگرفته از آیه ۱۳ و ۱۴ سوره اسراء دانسته و فقها تصدیق اجمالی آن را واجب می‌دانند.
تَطایُر در لغت به‌معنای پریدن، پراکنده شدن و منتشر شدن است.[۱] اگرچه اصطلاح تطایر کتب در قرآن ذکر نشده، اما مفسران با استناد به احادیثی از پیامبر اکرم و امامان شیعه، این اصطلاح را برگرفته از آیه ۱۳ سوره اسراء دانسته‌اند که طبق آن، کردار نیک و بد هر انسانی را همچون طوقی به گردنش می‌آویزند.[۲]
مفسران در تفسیر واژه «طائر» در این آیه، دو وجه ذکر کرده‌اند:
- وجه اول آنکه طائر از طیر گرفته شده است؛ مردم عرب برای شناخت نیک و بد اعمالی که قصد انجام دادن آنها را داشتند، از پراندن طیر (پرنده) الهام می‌گرفتند و کثرت تکرار این عمل سبب شد که خودِ نیک و بد، از باب نام‌گذاری شیء به اسم لازم آن، طائر نامیده شود.
- وجه دوم قول ابوعُبَیده است که طبق آن مرادِ اَعراب از طائر، نصیب (حَظ) است که در فارسی به آن «بَخت» گویند.[۳] در ادامه این آیه، خداوند خبر می‌دهد که در قیامت همین طائر (نامۀ اعمال بندگان) را که در دنیا آن را ندیده‌اند، بیرون می‌آورد و در مقابل آنها می‌گشاید.[۴] همین موقف و جایگاه است که در روایات از آن به تطایر کتب یا تطایر صحف تعبیر شده است.[۵]
در حدیثی که عایشه از پیامبر(ص) نقل کرده، آمده است که آدمی در سه موقف از مواقف قیامت هیچ‌کس را نمی‌شناسد و به یاد نمی‌آورد: میزان، تطایر صحف یا تطایر کتب، و صراط.[۶] در روایتی دیگر از امام باقر(ع) نیز در توضیح این آیه آمده که طایر به‌معنای خیر و شری است که همیشه همراه انسان است تا روز قیامت که نامه اعمالش را به دستش دهند.[۷] بنابراین، می‌توان گفت که مأموران الهی کردارهای آدمیان را، از نیک و از بد، در دنیا ثبت و ضبط می‌کنند و در قیامت، در موقف تطایر کتب، این مطالب همچون نامه یا کتابی در مقابلشان گشوده می‌شود.[۸]
متکلمان و فقیهان تصدیق اجمالی تطایر کتب را به‌عنوان موقفی از مواقف قیامت، به سبب امکان عقلی آن و نیز خبردادن قرآن از آن، واجب شمرده‌اند[۹] به همین سبب فقها اقرار به حق بودن آن را در شمار مطالبی آورده‌اند که در قبر به میت تلقین می‌شود.[۱۰] هم‌چنین در روایت مشهوری از امام رضا(ع) است که وعده داده در سه جا به فریاد زیارت‌کننده‌اش می‌رسد و او را از سختی‌ها می‌رهاند که یکی از آنها هنگام پخش شدن نامه اعمال است.[۱۱]
پانویس
- ↑ زوزنی، کتاب المصادر، ۱۳۴۵ش، ج۲، ص۶۱۳؛ فیروزآبادی، القاموس المحیط، دار العلم، ج۲، ص۸۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، منشورات اسماعیلیان، ج۱۳، ص۵۵.
- ↑ طوسی، التبیان، داراحیاء التراث العربی، ج۶، ص۴۵۴و۴۵۵؛ فخررازی، التفسیر الکبیر، ج۲۰، ص۳۰۸.
- ↑ فخررازی، التفسیر الکبیر، ج۲۰، ص۳۰۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۴ق، ج۷، ص۳۰۶-۳۲۵، ج۹۴، ص۵۳.
- ↑ قرطبی، یوم الفزع الاکبر: مشاهد یوم القیامة و اهوالها، ۱۴۰۵ق، ص۱۸۲.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۷.
- ↑ انفطار: ۱۰-۱۲؛ ق: ۱۷-۱۸.
- ↑ مفید، النکت الاعتقادیة، ۱۴۱۳ق، ص۴۶-۴۷؛ طوسی، الرسائل العشر، ۱۴۰۴ق، ص۹۹؛ علامه حلّی، انوار الملکوت، ۱۳۶۳ش، ص۱۸۰؛ علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۰۷ق، ص۴۲۵؛ جرجانی، شرح المواقف، ج۸، ۱۳۷۰ش، ص۳۲۰؛ محقق کرکی، رسائل المحقق الکرکی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۶۳.
- ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۲۵۸؛ غروی تبریزی، التنقیح، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۱۹۹.
- ↑ ابن قولویه قمی، کامل الزیارات، الناشر مكتبة الصدوق، ص۳۱۹.
منابع
- ابن قولویه قمی، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، الناشر مكتبة الصدوق، بی تا، بی جا.
- جرجانی، علی بن محمد، شرح المواقف، چاپ محمد بدرالدین نعسانی حلبی، مصر ۱۳۲۵/۱۹۰۷، چاپ افست قم، ۱۳۷۰ش.
- حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، چاپ افست قم، ۱۴۰۴ق.
- زوزنی، حسین بن احمد، کتاب المصادر، چاپ تقی بینش ، مشهد، ۱۳۴۰-۱۳۴۵ش.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- طوسی، محمد بن حسن، الرسائل العشر، چاپ محمد واعظ زاده خراسانی: قم، رسالة مسائل کلامیه، ۱۴۰۴ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، انوار الملکوت فی شرح الیاقوت، قم، چاپ محمد نجمی زنجانی، ۱۳۶۳ش.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، چاپ حسن حسن زاده آملی، ۱۴۰۷ق.
- غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، تقریرات درس آیة اللّه خوئی، ج۹، قم، ۱۴۱۴ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیرالکبیر، قاهره، بی‌تا، چاپ افست تهران، بی‌تا.
- فیروزآبادی، محمدبن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، دارالعلم، بی‌تا.
- قرطبی، محمد بن احمد، یوم الفزع الاکبر: مشاهد یوم القیامة و اهوالها، قاهره، چاپ محمد ابراهیم سلیم، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، چاپ طیب موسوی جزائری، ۱۴۰۴ق.
- مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- محقق کرکی، علی بن حسین، رسائل المحقق الکرکی، قم، چاپ محمد حسون، ج۱: الرسالة النجمیة، ۱۴۰۹ق.
- مفید، محمد بن محمد، النکت الاعتقادیة، قم، ۱۴۱۳ق.