حیات طیبه
حَیات طَیّبه اصطلاحی قرآنی و بهمعنای زندگی پاکیزه و مطلوب که در قرآن بهعنوان پاداش مؤمنان بیان شده است. جمعی از مفسّران، حیات طیّبه را مربوط به زندگی دنیا و گروهی مربوط به آخرت دانستهاند. زندگی بهشتی، قناعت، رضایت به قسمت الهی، بینیازی از غیر خدا و درک شیرینی عبادت از مصادیق حیات طیّبه شمرده شده است. در برخی از روایات، از امام علی(ع) و شیعیانش بهعنوان صاحبان حیات طیّبه نام برده شده و در دعاهای وارد شده در مناسبتهای مختلف، سفارش به درخواست حیات طیّبه از خداوند شده است. شرط دستیابی به حیات طیّبه، ایمان و عمل صالح است. در برخی روایات، اوصافی چون شُکر خدا و پدر و مادر، بیاعتنایی به دنیا و خواندن سوره مُزَّمّل، زمینهساز دستیابی به حیات طیّبه معرفی شدهاند.
حیات طیبه از نظر مفسران
مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَیٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً ۖ وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ (ترجمه: هر کس کار شایستهای انجام دهد، خواه مرد باشد یا زن، در حالی که مؤمن است، او را به حیاتی پاک زنده میداریم؛ و پاداش آنها را به بهترین اعمالی که انجام میدادند، خواهیم داد.)
سوره نحل، آیه ۹۷، ترجمه مکارم شیرازی.
حیات طیّبه اصطلاحی قرآنی است که در آیه ۹۷ سوره نحل، بهعنوان پاداش ایمان و عمل صالح بیان شده است. در آیات قرآن، واژه طَیِّب در مقابل خَبیث به معنای پلید ظاهری یا باطنی و مورد تنفّر به کار رفته است.[۱]
در خصوص اینکه حیات طیبه به دنیا یا آخرت تعلق دارد، دیدگاههای متفاوتی میان مفسران وجود دارد:
- حیات دنیوی: به گفته صاحب تفسیر البحر المحیط،[۲] بیشتر مفسران شیعه و سنی معتقدند حیات طیبه دنیوی است.[۳] استدلال آنها این است که آیه ۹۷ سوره نحل، وعده پاداش اخروی را نیز بههمراه دارد و این نشان میدهد که حیات طیبه در دنیا محقق میشود و خداوند پاداش دنیا و آخرت را برای مؤمنان کامل میکند.[۴] روایاتی که حیات طیبه را به قناعت تفسیر کردهاند نیز مؤید این دیدگاه است،[۵] چرا که قناعت به زندگی دنیوی شیرینی میبخشد، حتی برای کسانی که تنگدست هستند.[۶]
- حیات اخروی: برخی دیگر معتقدند با توجه به اینکه دنیا برای مؤمنان زندان و برای کافران بهشت[یادداشت ۱] است، حیات طیبه به زندگی در آخرت اشاره دارد.[۷] چرا که بسیاری از ویژگیهای حیات طیبه مانند سلامتی کامل، خوشبختی بینهایت و بینیازی مطلق، تنها در آخرت امکانپذیر است.[۸]
- حیات دنیوی و اخروی: تفاسیری نیز وجود دارد که معتقدند حیات طیبه شامل هر دو جهان، یعنی برزخ و آخرت، میشود.[۹] این دیدگاه براساس دلالت فعل مضارع در آیه ۹۷ سوره نحل « فَلَنُحْیِیَنَّهُ و لَنَجْزِیَنَّهُمْ» (که بر استمرار دلالت دارد) و عدم وجود قید زمانی شکل گرفته است.[۱۰]
برخی مفسران نیز در تعیین قطعی اینکه حیات طیبه مختص کدام جهان است، تردید نشان دادهاند.[۱۱]
مصادیق حیات طیبه
مفسران، مصادیق حیات طیبه را بسته به اینکه به دنیا یا آخرت اختصاص یابد، متفاوت دانستهاند. اگر منظور آخرت باشد، حیات طیبه به معنای زندگی مؤمنان در بهشت است.[۱۲] اما اگر به دنیا مربوط شود، ممکن است به روزی حلال، قناعت و رضایت از قسمت الهی،[۱۳] شناخت خدا، واگذاری امور به او،[۱۴] بینیازی از غیر او، اطاعت و درک شیرینی عبادت،[۱۵] عافیت،[۱۶] دل آرام و مورد دعای فرشتگان قرار گرفتن تفسیر شود.[۱۷]
گروهی دیگر از مفسران معتقدند، هر امری که موجب آسایش انسان شود، از مصادیق حیات طیبه به شمار میرود.[۱۸] به گفته مکارم شیرازی، این مفهوم چنان وسیع است که زندگی پاکیزه از هرگونه آلودگی، ظلم، خیانت، دشمنی، اسارت، ذلت و نگرانی را در بر میگیرد و هر چیزی که آب زلال زندگی را ناگوار سازد، از آن زدوده میشود.[۱۹]
حیات طیبه در روایات
فَأَحْیِنِی حَیَاةً طَیِّبَةً تَنْتَظِمُ بِمَا أُرِیدُ، وَ تَبْلُغُ مَا أُحِبُّ مِنْ حَیْثُ لَا آتِی مَا تَکْرَهُ، وَ لَا أَرْتَکِبُ مَا نَهَیْتَ عَنْه (ترجمه: مرا به زندگانی پاکیزهای زنده بدار که با آنچه میخواهم هماهنگ باشد و به آنچه دوست میدارم پایان پذیرد، آنچنان که دست به کاری نزنم که تو خوش نداشته باشی و مرتکب کاری نشوم که تو از آن نهی فرمودهای.)
صحیفه سجادیه، دعای ۴۷ (دعای امام سجاد(ع) در روز عرفه).
روایات متعددی حیات طیبه را به قناعت تفسیر کردهاند.[۲۰] براساس این روایات، خداوند به امام علی(ع) بهدلیل ایمان، علم و عمل قویاش، حیاتی طیبه بخشیده و او را بر سایر مخلوقات، بهجز رسول خدا(ص) برتر دانسته است. همچنین، امام صادق(ع) به شیعیان فرمودهاند که زندگی پاکیزه آنها به مرگی پاکیزه ختم خواهد شد.[۲۱]
علاوهبر این، در دعاهای نقل شده از امامان معصوم(ع)، درخواست حیات طیبه از خداوند در مناسبتهای مختلف مانند روز عرفه،[۲۲] روز مباهله،[۲۳] عید غدیر،[۲۴] ولادت پیامبر(ص)،[۲۵] شبها و سحرهای ماه رمضان،[۲۶] روز سه شنبه و جمعه[۲۷] و همچنین در هنگام سختیها[۲۸] سفارش شده است.
راههای دستیابی به حیات طیبه
دستیابی به حیات طیبه براساس دیدگاه ناصر مکارم شیرازی، با ایمان و عمل صالح محقق میشود و هیچ شرطی مانند سن، نژاد، جنسیت یا جایگاه اجتماعی در آن دخیل نیست.[۲۹] گفته شده برخی محققان نیز معتقدند شناخت خدا، دوری از غیر او و تسلیم در برابر خدا برای رسیدن به این حیات لازم است.[۳۰]
روایاتی از پیامبر اسلام(ص) و امام صادق(ع) نیز به راههای دستیابی به حیات طیبه اشاره دارند. شکرگزاری خدا و بیاعتنایی به دنیا، که تا لحظه مرگ حیات طیبه را تضمین میکند،[۳۱] و نیز شکر والدین، که به حفظ در خطرات و طول عمر و حیات طیبه میانجامد، از این جملهاند.[۳۲] همچنین، خواندن سوره مزمل در نماز عشاء یا آخر شب، موجب دستیابی به زندگی پاک و مرگ پاکیزه میشود.[۳۳]
پانویس
- ↑ مصطفوی، التحقیق، ۱۳۶۰ش، ج۷، ص۱۵۱.
- ↑ اندلسی، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۵۹۲.
- ↑ بلخی، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۲۸۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص ۳۰۶؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۳۳؛ بیضاوی، أنوار التنزیل، ۱۴۱۸ق، ج ۳، ص۲۳۹؛ اندلسی، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۵۹۲؛ ابنعجیبه، البحر المدید، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۱۶۱؛ ابنعاشور، التحریر و التنویر، بیتا، ج۱۳، ص۲۲۰؛ آل غازی، بیان المعانی، ۱۳۸۲ق، ج۴، ص۲۵۰؛ قرشی، احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۵، ص۴۹۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۱، ص۳۹۴؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۸ق، ج۱۴، ص۲۲۷؛ ابیاری، الموسوعة القرآنیة، ۱۴۰۵ق، ج۱۰، ص۲۱۰؛ حجازی، التفسیر الواضح، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۳۷.
- ↑ جوامع الجامع، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص ۳۰۷؛ البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۵۹۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۱، ص۳۹۴.
- ↑ سید رضی، نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، حکمت ۲۲۹، ص۵۰۹؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۳۴۵؛ شیخ طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۷۵؛ بحرانی، تفسیر البرهان، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۴۵۳.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۳۳؛ بیضاوی، أنوار التنزیل، ۱۴۱۸ق، ج ۳، ص۲۳۹؛ اندلسی، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۵۹۲؛ ابنعجیبه، البحر المدید، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۱۶۱؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۸ق، ج۱۴، ص۲۲۷.
- ↑ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۵۵۱.
- ↑ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۷، ص۴۶۳.
- ↑ طیّب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۸، ص۱۸۵.
- ↑ نجفی خمینی، تفسیر آسان، ۱۳۹۸ق، ج۹، ص۲۸۹.
- ↑ به عنوان نمونه رجوع کن به: شُبّر، الجوهر الثمین، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۴۵.
- ↑ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۵۵۱؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۷، ص۴۶۳؛ امین اصفهانی، مخزن العرفان، ۱۳۶۱ش، ج۷، ص۲۳۸.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۱۱۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۶، ص۵۹۳؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۳۳؛ بیضاوی، أنوار التنزیل، ۱۴۱۸ق، ج ۳، ص۲۳۹؛ اندلسی، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۵۹۲؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۱۳۰؛ ابنعجیبه، البحر المدید، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۱۶۱؛ ابنعاشور، التحریر و التنویر، بیتا، ج۱۳، ص۲۲۰؛ قرشی، احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۵، ص۴۹۶.
- ↑ تستری، تفسیر التستری، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۹۲؛ حسینی شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنا عشری، ۱۳۶۳ش، ج۷، ص ۲۷۸؛ سلمی، حقائق التفسیر، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۳۸.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۲، ص۸۹؛ عاملی، تفسیر عاملی، ۱۳۶۰ش، ج۵، ص۳۶۸
- ↑ ابنجوزی، زاد المسیر، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۵۸۲.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۶، ص۴۵۱.
- ↑ ابنکثیر دمشقی، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۵۱۶؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۸ق، ج۱۴، ص۲۲۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۱، ص۳۹۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۱، ص۳۹۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: سید رضی، نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، حکمت ۲۲۹، ص۵۰۹؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۳۴۵؛ شیخ طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۷۵؛ بحرانی، تفسیر البرهان، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۴۵۳.
- ↑ طبرسی، مشکاة الأنوار، ۱۳۸۵ق، ص۹۴.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۴۱۱؛ شیخ مفید، المزار، ۱۴۱۳ق، ص۱۶۲؛ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۸۳؛ ابنمشهدی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۴۵۴.
- ↑ ابنطاووس، إقبال الأعمال، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۲۰.
- ↑ ابنطاووس، إقبال الأعمال، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۸۷.
- ↑ ابنطاووس، إقبال الأعمال، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۶۱۴؛ علامه مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۱۰۰.
- ↑ شیخ طوسی، مصباح المتهجّد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۵۹۹؛ ابنطاووس، إقبال الأعمال، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۷۴؛ علامه مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۲۷۲.
- ↑ شیخ طوسی، مصباح المتهجّد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۴۶۷؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۷، ص۱۸۷؛ کفعمی، البلد الأمین،۱۴۱۸ق، ص۲۱۲.
- ↑ ابنطاووس، مهج الدعوات، ۱۴۱۱ق، ص۲۸۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۱، ص۳۸۹.
- ↑ عاملی، تفسیر عاملی، ۱۳۶۰ش، ج۵، ص۳۶۸.
- ↑ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۲۶، ص۱۴۴؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۴، ص۲۴.
- ↑ إربلی، کشف الغمة، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۱۲۲؛ عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۴۴۵.
- ↑ شیخ صدوق، ثواب الأعمال، ۱۴۰۶ق، ص۱۲۰؛ طبرسی، مکارم الأخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۳۶۵؛ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۱۴۳.
یادداشت
- ↑ الدنیا سجن المومن و جنّة الکافر؛ روایات متعددی با این مضمون نقل شده است. بهعنوان نمونه رجوع کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۵۰؛ حرانی، تحف العقول، ۱۴۲۳ق، ص۵۳ و ۵۴.
منابع
- صحیفة سجادیة، قم، نشر الهادی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- آل غازی، عبدالقادر ملاحویش، بیان المعانی، دمشق، مطبعة الترقی، چاپ اول، ۱۳۸۲ق.
- آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق علی عبدالباری عطیة، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- إربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز، بنی هاشمی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، تحقیق محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق عبدالرزاق المهدی، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- ابنطاووس، علی بن موسی، إقبال الأعمال، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- ابنطاووس، علی بن موسی، مهج الدعوات ومنهج العبادات، قم، دار الذخائر، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- ابنعاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بیجا، موسسة التاریخ، بیتا.
- ابنعجیبه، احمد بن محمد، البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، تحقیق احمد عبدالله قرشی رسلان، قاهره، دکتر حسن عباس زکی، ۱۴۱۹ق.
- ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق محمدحسین شمس الدین، بیروت، منشورات محمدعلی بیضون (دار الکتب العلمیة)، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- ابنمشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، قم، جامعه مدرسین،چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- ابیاری، ابراهیم، الموسوعة القرآنیة، بیجا، موسسه سجل العرب، ۱۴۰۵ق.
- امین اصفهانی، بانو سیده نصرت، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش.
- اندلسی، محمد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق صدقی محمد جمیل بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
- بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق قسم الدراسات الاسلامیة لمؤسسة البعثة، قم، مؤسسة البعثة، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- بلخی، مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، تحقیق عبد الله محمود شحاته، بیروت، دار إحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، تحقیق محمد عبد الرحمن المرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- تستری، سهل بن عبدالله، تفسیر التستری، تحقیق محمد باسل عیون السود،بیروت، منشورات محمدعلی بیضون (دارالکتب العلمیة)، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- حجازی، محمد محمود، التفسیر الواضح، بیروت، دار الجیل الجدید، چاپ دهم، ۱۴۱۳ق.
- حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسیر اثنی عشری، تهران، انتشارات میقات، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، دمشق و بیروت، الدار الشامیة و دارالعلم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- زحیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، بیروت و دمشق، دار الفکر المعاصر، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
- زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، تحقیق محمد عبدالسلام، شاهین، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
- سلمی، محمد بن حسین، حقائق التفسیر، تحقیق نصرالله پورجوادی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اول، ۱۳۶۹ش.
- سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، ثواب الأعمال وعقاب الأعمال، قم، شریف رضی،، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام فی شرح المقنعة، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجّد وسلاح المتعبّد، بیروت، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، المقنعة، قم، مؤتمر ألفیة الشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، کتاب المزار- مناسک المزار، قم، مؤتمر ألفیة الشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- شُبّر، سید عبد الله، الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین، کویت، مکتبة الألفین، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، شریف رضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، تهران، انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری، أبوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفه، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طیب، سید عبد الحسین، تفسیر اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- عاملی، ابراهیم، تفسیر عاملی، تحقیق علیاکبر غفاری، تهران، انتشارات صدوق، ۱۳۶۰ش.
- عروسی حویزی، عبد علی بن جمعة، تفسیر نور الثقلین، قم، إسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، بیروت، موسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- فیض کاشانی، محمد بن مرتضی، الوافی، اصفهان، مکتبة الإمام أمیر المؤمنین(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم، ۱۳۸۳ش.
- قرشی، سید علیاکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، چاپ سوم، ۱۳۷۷ش.
- کفعمی، إبراهیم بن علی عاملی، البلد الأمین والدرع الحصین، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰ش.
- مغنیه، محمد جواد، تفسیر الکاشف، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- نجفی خمینی، محمدجواد، تفسیر آسان، تهران، انتشارات اسلامیه، چاپ اول، ۱۳۹۸ق.