طاغوت
طاغوت به هر موجود و قدرت سرکشی گفته میشود که بهجای خدا مورد پرستش، اطاعت یا پیروی قرار گیرد.[۱] این واژه هشت بار در قرآن به کار رفته است.[۲]
در آیه ۵۱ سوره نساء، طاغوت به مظاهر شرک و گمراهی، از جمله بتها، شیاطین و انسانهایی که بهجای خدا از آنان پیروی میشود، تفسیر شده است.[۳] در آیه ۲۵۷ سوره بقره، طاغوت نماد جبههای معرفی شده است که انسان را از نور هدایت الهی به سوی گمراهی میکشاند.[۴] در آیه ۶۰ سوره نساء، طاغوت برای داورانی به کار رفته است که بدون مشروعیت الهی حکم میکنند.[۵] همچنین مفسران طاغوت در آیات ۶۰ سوره مائده[۶] و ۳۶ سوره نحل[۷] را به مظاهر شرک، پیشوایان گمراهی و عوامل دورکننده انسان از راه خدا تفسیر کردهاند. در آیه ۷۶ سوره نساء نیز راه طاغوت نماد فرد، قدرت یا نظامی دانسته شده است که در برابر راه خدا قرار میگیرد.[۸]
در روایات شیعه، طاغوت بیشتر در ارتباط با حاکمان و زمامداران ستمگر به کار رفته است.[۹] روایات، شیعیان را به برائت از طاغوتها و پرهیز از فتنه آنان فراخوانده[۱۰] و وجود طاغوتها را از عوامل غیبت امام مهدی(عج) دانستهاند.[۱۱] همچنین، روایاتی درباره نکوهش مراجعه به حاکمان و قضات ستمگر نقل شده است.[۱۲] فقیهان شیعه با استناد به این روایات، مراجعه به طاغوت و داوری خواستن از او را ـ حتی برای استیفای حق ـ جایز ندانستهاند؛ هرچند در شرایط اضطرار و نبود راه دیگر برای دستیابی به حق، استثناهایی را مطرح کردهاند.[۱۳]
در برخی روایات و زیارتنامههای شیعه، واژههای «جبت و طاغوت» در ارتباط با دشمنان اهلبیت(ع)[۱۴] یا نمادهای شرک و باطل به کار رفته است.[۱۵] همچنین در برخی روایات مربوط به عصر غیبت، هر پرچمی که پیش از قیام امام مهدی(ع) با دعوت به خویشتن برافراشته شود، طاغوت شمرده شده است؛[۱۶] شماری از عالمان شیعه این روایات را ناظر به حرکتهای خودمحور دانسته و میان آنها و قیامهایی که با هدف اجرای عدالت و دفاع از حق انجام میشوند، تفاوت گذاشتهاند.[۱۷]
در ادبیات سیاسی جمهوری اسلامی ایران، واژه طاغوت برای اشاره به حکومتها، افراد یا جریانهایی به کار میرود که مخالف ارزشهای اسلامی دانسته میشوند.[۱۸] امام خمینی این واژه را برای اشاره به حکومت پهلوی و برخی مسئولان و کارگزاران آن به کار برده است.[۱۹]
پانویس
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ۱۴۱۲ق، ص۵۲۱.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۲۲۴.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۴۶۵.
- ↑ طوسی، التبیان، بیروت، ج۲، ص۳۱۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۶۳۱.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۴، ص۱۱۸-۱۱۹.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۵۳.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۸، ص۱۱۸.
- ↑ طوسی، التبیان، بیروت، ج۳، ص۲۶۰.
- ↑ رجوع کنید به صفارقمی، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۱۴۴- ۱۴۵؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱ ص۲۶۱-۲۶۲و۳۱۹،۴۷۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۵.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۴۱۶ق، ص۴۷.
- ↑ برای نمونه، رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۴۱۱-۴۱۲.
- ↑ برای نمونه، رجوع کنید به فاضل هندی، کشف اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۱۰، ص۷-۸؛ انصاری، القضاء و الشهادات، ۱۴۱۵ق، ص۶۱-۶۴؛ آشتیانی، کتاب القضاء، ۱۴۱۵ق، ص۲۰-۲۲.
- ↑ برای نمونه، رجوع کنید به مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۰، ص۱۸۷-۱۸۸ و ج۳۱، ص۶۰۰-۶۰۱.
- ↑ برای نمونه، رجوع کنید به مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۶، ص۱۹۰-۱۹۳ و ج۹۷، ص۲۰۶، ۲۹۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۲۹۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۱۴۳.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام قرآن، ۱۳۷۴ش، ج۱۰، ص۷۸ـ۸۴؛ جوادی آملی، امام مهدی؛ موجود موعود، ۱۳۹۵ش، ص۱۵۲ـ۱۵۹.
- ↑ مؤمن، «طاغوت»، ص۲۳۶-۲۳۷.
- ↑ مؤمن، «طاغوت»، ص۲۳۶-۲۳۷.
منابع
- آشتیانی، محمدحسن، کتاب القضاء، قم، منشورات دار الهجرة، ۱۴۰۴ق.
- آصفی، محمدمهدی، فقه المقاومة دراسة فقهیة مقارنة، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، معاونت فرهنگی، ۱۴۳۰ق.
- انصاری، مرتضی، القضاء و الشهادات، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیح اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
- جوادی آملی، عبدالله، امام مهدی؛ موجود موعود، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۹۵ش.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، کمالالدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، اَلتِّبیان فی تفسیرِ القرآن، تحقیق احمد قصیر عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائلِ آل محمد، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضلالله یزدی طباطبایی، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۰۸ق.
- طبری، محمد، جامع البیان فی تفسیر القرآن، دار المعرفة، بیروت، ۱۴۱۲ق.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، نشر اسلام، ۱۳۷۸ش.
- قرشی، سید علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق.
- فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام عن قواعد الأحکام، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابیطالب(ع)، ۱۳۷۴ش.
- مؤمن، موجان، «طاغوت»، در جلد سوم دایرة المعارف جهان نوین اسلام، ترجمه: حسین سوزنچی، تهران، نشر کتاب مرجع و نشر کنگره، ۱۳۹۱ش.