بصیرت
بصیرت نیرویی درونی برای درک حقیقت امور (فراتر از ظاهر آنها) و تشخیص حق از باطل دانسته شده است. این مفهوم در قرآن، روایات و عرفان اسلامی کاربرد دارد؛ بصیرت در قرآن از ویژگی‌های پیامبران، پیروان آنان و اهل تقوا شمرده شده و در روایات بصیرت نداشتن، دشوارتر از نابینایی ظاهری دانسته شده است. این مفهوم در عرفان اسلامی با «چشم بصیرت» پیوند یافته و با تهذیب نفس و مشاهده حقایق عالم غیب ارتباط دارد.
فطرت و هدایت الهی از خاستگاه‌های بصیرت‌اند و تفکر، دانش‌اندوزی، تقوا، یاد خدا، اخلاص و زهد از عوامل تقویت آن به شمار می‌روند. در مقابل، پیروی از هوای نفس، دنیاگرایی، غفلت و لجاجت، بصیرت را تضعیف می‌کنند. در تاریخ اسلام، بی‌بصیرتی برخی کوفیان در دوران حکومت امام علی(ع) و بصیرت یاران امام حسین(ع)، به‌ویژه حضرت عباس(ع)، نمونه‌هایی از پیامدهای متفاوت این ویژگی معرفی شده‌اند. در ادبیات سیاسی جمهوری اسلامی ایران نیز نهم دی، به‌سبب راهپیمایی سال ۱۳۸۸ش، روز بصیرت نامیده شده است.
مفهوم و جایگاه
بصیرت، نیرویی درونی برای شناخت حقیقت امور دانسته شده است.[۱] به گفته هاشمی رفسنجانی در کتاب فرهنگ قرآن، بصیرت، نیرویی معنوی است که در شناخت ماهیت اشیا، مانند چشم عمل می‌کند؛ با این تفاوت که به‌جای دیدن ظواهر، امکان درک باطن پدیده‌ها را فراهم می‌سازد.[۲] برخی نویسندگان، بصیرت را شناختی روشن از دین، تکلیف، پیشوا و حجت خدا و نیز توانایی تشخیص حق از باطل و دوست از دشمن دانسته‌اند.[۳] برخی نیز این معانی را برگرفته از معنای اصلی واژه بصیرت، یعنی بینش، می‌دانند[۴] و معتقدند چشم را به این دلیل «بَصَر» نامیده‌اند که یکی از مهم‌ترین راه‌های کسب علم و شناخت است.[۵]
بصیرت، در قرآن، حدیث و عرفان نیز کاربرد یافته است.[۶] این واژه دو بار در قرآن کریم به‌کار رفته[۷] و واژگانی چون «نور»[۸] و «فرقان»[۹] را از مفاهیم نزدیک به آن به‌شمار برده‌اند.[۱۰] قرآن، بصیرت و بینشِ درست را از ویژگی‌های بندگان برگزیده خدا[۱۱] مثل حضرت ابراهیم(ع)،[۱۲] پیامبر اکرم(ص) و پیروانش[۱۳] و اهل تقوا[۱۴] بر می‌شمارد.[۱۵] در آیات دیگر نیز بصیرت عاملی برای رسیدن به توحید،[۱۶] وسیله‌ای برای عبرت‌آموزی[۱۷] و راهی برای به‌دست‌آوردن منفعت شخصی[۱۸] معرفی شده است.[۱۹]
در روایات،[۲۰] «بصیر» از اوصاف الهی شمرده شده است.[۲۱] برخی حدیث‌شناسان نیز واژه‌هایی مانند «یَقظه»، «عقل»، «علم»، «معرفت» و «حکمت» را همتای بصیرت دانسته‌اند.[۲۲] در منابع روایی، انسان بی‌بصیرت به فرد نابینا تشبیه شده[۲۳] و کوریِ باطن، دشوارتر از کوریِ چشم دانسته شده است؛[۲۴] زیرا نداشتن بصیرت، توانایی تشخیص حق از باطل را از انسان می‌گیرد.[۲۵] در حدیثی دیگر عملِ بدون بصیرت به حرکت در مسیری اشتباه تشبیه شده است؛ مسیری که در آن، هرچه انسان سریع‌تر حرکت کند، از مقصد دورتر می‌شود.[۲۶] بر این اساس، بصیرت عاملی دانسته شده که انسان را در شرایط فتنه و فضای آشفته از گمراهی حفظ می‌کند و توانایی شناخت حقیقت و شجاعت بیان آن را به او می‌دهد.[۲۷]
بصیرت در عرفان اسلامی
بصیرت در اصطلاح عرفانی، نیرویی دانسته شده که سالک با مجاهدت و ریاضت شرعی به دست می‌آورد. او با این نیرو می‌تواند عالم غیب و جلوه‌های آن را مشاهده کند و حقایق اَزَلی را دریابد.[۲۸]
در عرفان اسلامی، بصیرت با مفاهیمی مانند «چشم بصیرت» و «چشم برزخی» پیوند دارد.[۲۹] چشم برزخی نوعی کشف و شهود دانسته شده است[۳۰] که در نتیجه تهذیب نفس، تقوا و پایبندی به واجبات و نوافل حاصل می‌شود.[۳۱] در عرفان، این نوع ادراک یکی از مصداق‌های بصیرت به شمار می‌رود.[۳۲] برخی مفسران، تعبیر «بَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ» (امروز دیده‌ات تیزبین است) در آیه ۲۲ سوره ق را به این نوع ادراک مربوط دانسته‌اند. بر اساس این برداشت، سالک می‌تواند فراتر از جهان مادی، حقایق پنهان اشخاص و اعمال آنان را درک کند.[۳۳]
خاستگاه، عوامل و موانع بصیرت
در جبهه جنگ، اگر راه را بلد نباشید، اگر نقشه‌خوانی بلد نباشید، اگر قطب‌نما در اختیار نداشته باشید، یک وقتْ نگاه می‌کنید و می‌فهمید در محاصره دشمن قرار گرفته‌اید؛ راه را عوضی آمده‌اید؛ دشمن بر شما مسلّط می‌شود. این قطب‌نما، همان بصیرت است. در زندگی پیچیده اجتماعی امروز، بدون بصیرت، نمی‌شود حرکت کرد.
«بیانات در دیدار عمومی مردم چالوس و نوشهر»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای.
خاستگاه بصیرت را بر دو پایه استوار دانسته‌اند: نخست، فطرت انسان که زمینه شناخت حق از باطل را فراهم می‌کند؛ و دوم، هدایت الهی که از راه قرآن، تعالیم پیامبران و امدادهای غیبی به شکوفایی این توانایی کمک می‌کند.[۳۴] در برخی احادیث[۳۵] نیز از امام علی(ع) نقل شده است که اسلام و توفیق الهی در پدیدآمدن و افزایش بصیرت نقش دارند.[۳۶]
عوامل افزایش بصیرت را به دو دسته علمی و عملی تقسیم کرده‌اند.[۳۷] بر اساس روایاتِ معصومان(ع)، تفکر،[۳۸] خِردوَرزی،[۳۹] دانش‌اندوزی[۴۰] و عبرت‌گیری،[۴۱] از عوامل علمی بصیرت‌اند. تقوا،[۴۲] یاد خدا،[۴۳] اخلاص[۴۴] و زهد،[۴۵] نیز از عوامل عملی تقویت بصیرت به شمار می‌روند.[۴۶] برخی حدیث‌شناسان بر این باورند که همه این عوامل در آیه ۶۹ سوره عنکبوت خلاصه شده است.[۴۷] از نظر آنان، تلاش پیوسته در این دو زمینه، توانایی شناخت واقعیت‌ها و تشخیص حق از باطل را افزایش می‌دهد. همچنین تقویت هوشمندی، آینده‌نگری و شجاعت، زمینه رشد مراتب ایمان و درک حقایق را فراهم می‌سازد.[۴۸]
در نقطه مقابل، پیروی از تمایلات نفسانی، دنیاگرایی، فقدان تفکر، آرزوهای بی‌پایان، غفلت و پافشاری بر مواضع نادرست، از موانع بصیرت دانسته شده‌اند.[۴۹] بر اساس روایات،[۵۰] هَویٰ‌وهَوَس، ارتباط مستقیمی با کوردلی دارد و پیروی از خواسته‌های نفسانی، توانایی انسان را برای شناخت حقایق کاهش می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که هرچه این پیروی بیشتر شود، بصیرت کمتر می‌شود.[۵۱]
نقش بصیرت در حمایت از رهبری دینی
در تاریخ اسلام دو الگوی متفاوت در برخورد جوامع با رهبری اسلامی مشاهده می‌شود: الگوی «بی‌بصیرتی» و الگوی «بصیرت».[۵۲] به باور پژوهشگران دینی، در دوران حکومت امام علی(ع)، فقدان بصیرت در میان گروهی از پیروان او، از عوامل بروز بسیاری از چالش‌ها بود.[۵۳] امام علی(ع) با اشاره به پایبند‌نبودن کوفیان به صداقت و اعتماد، آنان را افرادی توصیف کرده که گوش، چشم و زبان دارند، اما از این ابزارها در راه حق بهره نمی‌گیرند و به آگاهی حقیقی دست نیافته‌اند.[۵۴] بر پایه این سخن، بی‌بصیرتی کوفیان سبب شد که نتوانند حق را تشخیص دهند، در حمایت از امام و اطاعت از ایشان سستی کنند و گرفتار فریب دشمنان شوند.[۵۵]
در مقابل، یاران امام حسین(ع) در واقعه عاشورا از نمونه‌های برجسته اهل بصیرت به شمار می‌روند؛[۵۶] افرادی که هم به حقانیت راه و رهبر خود آگاهی داشتند و هم به وظیفه خویش در یاریِ امام پایبند بودند.[۵۷] در این میان، حضرت عباس(ع) به عنوان الگوی برجسته این حقیقت در منابع دینی مطرح است.[۵۸] شب عاشورا، هنگامی که امام حسین(ع) اعلام کرد بیعت را از یاران برداشته و آنان می‌توانند از همراهی با او منصرف شوند، حضرت عباس(ع) بر ادامه همراهی با امام و انصراف‌نداشتن از راه حق تأکید کرد.[۵۹]
بصیرت در ادبیات سیاسی انقلاب اسلامی
در ایران، فاصله روزهای نهم تا نوزدهم دیماه دهه بصیرت نامیده شده است.[۶۰] نهم دی سال ۱۳۸۸ش، راهپیمایی گسترده‌ای در حمایت از نظام جمهوری اسلامی و ولایت فقیه برگزار شد[۶۱] که در ادبیات سیاسی جمهوری اسلامی، «روز بصیرت» خوانده می‌شود.[۶۲] سید علی خامنه‌ای، رهبر وقت ایران، بصیرت و دشمن‌شناسی را از ویژگی‌های مشترک این حرکت و قیام ۱۹ دی ۱۳۵۶ش دانست[۶۳] و بصیرت را عامل حرکت آگاهانه و جلوگیری از گمراهی در شرایط پیچیده معرفی کرد.[۶۴]
پانویس
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۶، ص۲۶۳.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۶، ص۲۶۳.
- ↑ محدثی، پیام‌های عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۲۵۵-۲۵۷.
- ↑ جوهری، الصحاح، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۵۹۱.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۱۷.
- ↑ سیدعرب، «بصیرت»، دانشنامه جهان اسلام، ج۳، ص۴۸۴.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۱۷.
- ↑ سوره حدید، آیهٔ ۲۸.
- ↑ سوره انفال، آیهٔ ۲۹.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۰-۲۱.
- ↑ ترکیب آیات ۶۳ و ۷۳ سوره فرقان.
- ↑ سوره انعام، آیه ۷۵.
- ↑ سوره یوسف، آیهٔ ۱۰۹.
- ↑ سوره اعراف، آیهٔ ۲۰۱.
- ↑ اخوی، «نیم نگاهی به بصیرت»، ص۱۱۰؛ اکبریان تبریزی، «بصیرت»، وبگاه پژوهه (وابسته به پژوهشگاه باقرالعلوم).
- ↑ سوره رعد، آیهٔ ۱۶.
- ↑ سوره آل‌عمران، آیهٔ ۱۳.
- ↑ سوره انعام، آیهٔ ۱۰۴.
- ↑ حسین‌زاده و پوریوسف، «بصیرت و کارکردهای آن از منظر قرآن کریم»، ص۷۱، ۷۴ و ۸۷.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۲۴، حدیث ۲۲۴؛ نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، خطبهٔ ۲۲۲، ص۳۴۲.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۱.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۰-۲۱.
- ↑ بحرانی، البرهان، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۹۱۴.
- ↑ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۴۸۱، حدیث ۹.
- ↑ اخوی، «نیم نگاهی به بصیرت»، ص۱۱۰-۱۱۱.
- ↑ علی بن موسی، الفقه المنسوب للإمام الرضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۳۸۱.
- ↑ اخوی، «نیم نگاهی به بصیرت»، ص۱۱۰.
- ↑ آملی، جامع الأسرار و منبع الأنوار، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۵۷۹.
- ↑ سیدعرب، «بصیرت»، دانشنامه جهان اسلام، ج۳، ص۴۸۴.
- ↑ حسین‌زاده، قمی، «مکاشفه و تجربه دینی؛ بررسی رابطه مکاشفه در عرفان اسلامی و تـجربه دینی در عرفان و فلسفه غـربی»، ص۷۸.
- ↑ خمینی، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، ۱۳۸۰ش، ص۵۹۱.
- ↑ حسین‌زاده و قمی، «مکاشفه و تجربه دینی؛ بررسی رابطه مکاشفه در عرفان اسلامی و تـجربه دینی در عرفان و فلسفه غـربی»، ص۷۸.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به علامه طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۸، ص۳۵۰؛ امین، مخزن العرفان، ۱۳۸۹ش، ج۱۳، ص۲۸۱-۲۸۲؛ ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۷، ص۳۷۵.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۵.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۹، حدیث ۱؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۲، ص۴۰، حدیث ۱۳.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۵.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۹۹، حدیث ۲.
- ↑ شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۱۰۲، حدیث ۵۸ و ج۲، ص۵۲۵، حدیث ۱۳.
- ↑ ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۸؛ شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۱۰۲، حدیث ۵۸ و ج۲، ص۵۲۳، حدیث ۱۲.
- ↑ نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، خطبهٔ ۲۰۴، ص۵۰۶؛ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۸۱۹، حدیث ۱۱۶.
- ↑ نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، خطبهٔ ۱۹۸، ص۳۱۲.
- ↑ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۵۸۰، حدیث ۱۵۸.
- ↑ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۸، حدیث ۳۹۱۴.
- ↑ ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۶۰؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۴، ص۱۶۳، حدیث ۱۸۷.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۵.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۵.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۶.
- ↑ سیدعرب، «بصیرت»، دانشنامه جهان اسلام، ج۳، ص۴۸۴؛ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۶، ۱۳۴، ۱۳۹، ۱۴۱، ۱۴۵.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۸۳؛ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۵۶۵، حدیث ۲۹.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۶-۲۷.
- ↑ محدثی، پیام‌های عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۲۵۵؛ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۱۰.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۱۰.
- ↑ نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، خطبهٔ ۹۷، ص۱۴۲.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۱۰.
- ↑ محدثی، پیام‌های عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۲۵۵.
- ↑ محدثی، پیام‌های عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۲۵۵.
- ↑ ابن‌قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۲۵۶؛ ابن‌عنبة، عمدة الطّالب، ۱۳۸۰ق، ص۳۵۶.
- ↑ سید بن طاوس، لهوف، ۱۳۷۸ش، ص۱۱۷؛ اخوی، «نیم نگاهی به بصیرت»، ص۱۲۰ و ۱۲۴.
- ↑ روزی‌طلب، «دهه بصیرت؛ ضرورتی تاریخی برای گام دوم انقلاب»]، وبگاه مرکز اسنتد انقلاب اسلامی.
- ↑ «در روز 9 دی 88 چه گذشت؟»، خبرگزاری مشرق‌نیوز.
- ↑ «سالروز حماسه ۹ دیماه ، روز بصیرت»، وبگاه دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار مردم قم در سالگرد قیام ۱۹ دی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار عمومی مردم چالوس و نوشهر»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای.
منابع
- قرآن کریم.
- آملی، سید حیدر، جامع الأسرار و منبع الأنوار، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی، چاپ اول، ۱۳۶۸ش.
- ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول(ص)، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین (دفتر انتشارات اسلامی)، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌عنبة، سید جمال الدین أحمد بن علی الحسنی، عمدة الطّالب فی أنساب آل أبی طالب، نجف، منشورات الشریف الرضی، چاپخانه أمیر، ۱۳۸۰ق.
- ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، محقق و مصحح: عبد الحسین امینی، نجف اشرف، دار المرتضویة، چاپ اول، ۱۳۵۶ش.
- ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق محمدحسین شمس‌الدین، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- اخوی، رضا، «نیم نگاهی به بصیرت»، در نشریه مبلغان، شمارهٔ ۱۳۵، آذر و دی ۱۳۸۹ش.
- اکبریان تبریزی، علی، «بصیرت»، وبگاه پژوهه (وابسته به پژوهشگاه باقرالعلوم)، تاریخ انتشار ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- امین، نصرت بیگم، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، اصفهان، نشر گلبهار، ۱۳۸۹ش.
- بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مصحح: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، تحقیق و تصحیح سید مهدی رجائی، قم، دارالکتب الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح(تاج اللغة و صحاح العربیة)، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- حسین‌زاده، محمد، و قمی، محسن، «مکاشفه و تجربه دینی؛ بررسی رابطه مکاشفه در عرفان اسلامی و تـجربه دینی در عرفان و فلسفه غـربی»، در مجله معرفت، شماره ۱۹، زمستان ۱۳۷۵ش.
- حسین‌زاده، جواد و پوریوسف، سیاوش، «بصیرت و کارکردهای آن از منظر قرآن کریم»، در نشریه بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۶، بهار ۱۳۹۵ش.
- خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار عمومی مردم چالوس و نوشهر»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار امام مجاهد شهید حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، تاریخ انتشار ۱۵ مهر ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار مردم قم در سالگرد قیام ۱۹ دی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار امام مجاهد شهید حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، تاریخ انتشار ۱۹ دی ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- خمینی، سید روح‌الله، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، قم، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ بیست و چهارم، ۱۳۸۰ش.
- «در روز ۹ دی ۸۸ چه گذشت؟»، خبرگزاری مشرق‌نیوز، تاریخ انتشار ۹ دی ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- روزی‌طلب، محمدحسن، «دهه بصیرت؛ ضرورتی تاریخی برای گام دوم انقلاب»، وبگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ انتشار ۱۹ دی ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- «سالروز حماسه ۹ دیماه ، روز بصیرت»، وبگاه دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی، تاریخ انتشار ۹ دی ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- سید بن طاوس، رضی‌الدین، اللهوف فی قتلی الطفوف، ترجمه: عبد الرحیم عقیقی بخشایشی، دفتر نشر نوید اسلام، چاپ پنجم، ۱۳۷۸ش.
- سیدعرب، حسن، «بصیرت»، دانشنامه جهان اسلام، ج۳، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- شیخ صدوق، ابن‌بابویه، محمد بن علی، الخصال، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین (دفتر انتشارات اسلامی)، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- علامه طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۳ق.
- علی بن موسی (امام هشتم)، الفقه المنسوب للإمام الرضا(ع)، مشهد، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محدثی، جواد، پیام‌های عاشورا، قم، پژوهشکده تحقیقات اسلامی نمایندگی ولی فقیه در سپاه، زمزم هدایت، چاپ ششم، ۱۳۸۴ش.
- محمدی ری‌شهری، محمد، فرهنگ‌نامه بصیرت، مترجم: شیخی، حمیدرضا، قم، دار الحدیث، چاپ سوم، ۱۳۹۰ش.
- نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، فرهنگ قرآن، قم، موسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، چاپ دوم، ۱۳۸۳ش.