بصیرت
بصیرت نیرویی درونی و معنوی است که فراتر از مشاهدهٔ صرفِ ظواهر، امکان درکِ حقیقتِ امور را فراهم می‌آورد. قرآن، بصیرت را از ویژگی‌های بندگانی چون حضرت ابراهیم(ع)، پیامبر اکرم(ص) و اهل تقوا بر شمرده است. در روایات نیز، بی‌بصیرتی به نابینایی تشبیه شده و کوریِ باطن، دشوارتر از کوریِ چشم دانسته شده است.
خاستگاه بصیرت را می‌توان در دو عامل دانست: نیروی فطریِ تشخیص حق از باطل، و عوامل بیرونی مانند اسلام، هدایت قرآن، تعالیمِ پیامبران و توفیق الهی که موجب شکوفایی و تقویت آن می‌شوند. همچنین، عوامل بصیرت به دو دسته علمی و عملی تقسیم شده‌اند؛ اندیشیدن، دانش‌اندوزی و عبرت‌گیری از عوامل علمی، و یاد خدا، اخلاص، زهد و پرهیزکاری، از عوامل عملیِ آن شمرده می‌شوند. در مقابل، پیروی از تمایلات نفسانی مهم‌ترین مانع بصیرت دانسته شده که موجب تضعیف قدرت شناخت و تشخیص حقایق می‌گردد.
در بررسی تاریخیِ سیره اهل‌بیت(ع)، دو الگوی بی‌بصیرتی و بصیرت دیده می‌شود؛ بی‌بصیرتیِ برخی کوفیان در دوران امام علی(ع) که به ناتوانیِ آنان در تشخیص حق و حمایت از امام انجامید. در برابر آن، یاران امام حسین(ع) در عاشورا، به‌ویژه حضرت عباس(ع)، نمونه‌ای از بصیرت و پایبندی به حق و رهبری دینی دانسته شده‌اند.
در ایران، روز نهم دیماه به عنوان روز بصیرت و فاصله ۹ تا ۱۹ دیماه به عنوان دهه بصیرت شناخته می‌شود. سید علی خامنه‌ای، حماسهٔ ۹ دی سال ۱۳۸۸ش را از جنس قیام ۱۹ دی ۱۳۵۶ش دانسته و بصیرت و دشمن‌شناسی مردم را از شاخصه‌های مشترک این دو حرکت توصیف کرده است.
مفهوم و جایگاه
بصیرت نیرویی درونی برای درک حقیقت امور دانسته شده است؛[۱] نیرویی معنوی که در شناخت ماهیت اشیا، نقشی مشابه چشم را دارد و به‌جای مشاهده صرفِ ظواهر، امکان درک باطن پدیده‌ها را فراهم می‌آورد.[۲] برخی صاحب‌نظران نیز بصیرت را شناختی روشن از دین، تکلیف، پیشوا و حجت خدا و نیز تشخیص حق از باطل و دوست از دشمن دانسته‌اند.[۳] برخی نیز این معانی را برگرفته از معنای اوّلیه مادّه بصیرت یعنی بینش[۴] دانسته و اطلاق «بَصر» بر چشم را از آن‌رو دانسته‌اند که چشم یکی از مهم‌ترین راه‌های کسب علم و معرفت است.[۵]
واژه بصیرت دو بار در قرآن کریم به‌کار رفته[۶] و واژگانی چون «نور»[۷] و «فرقان»[۸] از مفاهیم نزدیک به آن دانسته شده‌اند.[۹] قرآن، بصیرت و بینشِ صحیح را از ویژگی‌های بندگانی برگزیده[۱۰] همچون حضرت ابراهیم(ع)،[۱۱] پیامبر اکرم(ص) و پیروانش[۱۲] و اهل تقوا[۱۳] بر می‌شمارد.[۱۴] در آیاتی دیگر، بصیرت به عنوان عاملی برای دستیابی به توحید،[۱۵] ابزاری جهت عبرت‌آموزی[۱۶] و راهی برای کسب منفعت شخصی[۱۷] معرفی شده است.[۱۸]
در روایات[۱۹] نیز، واژگانی همچون «یَقظه»، «عقل»، «علم»، «معرفت» و «حکمت» همتای بصیرت قلمداد شده[۲۰] و «بصیر» از اوصاف الهی به‌شمار آمده است.[۲۱] در منابع روایی، انسان بی‌بصیرت به فردی نابینا تشبیه شده[۲۲] و کوریِ باطن، دشوارتر از کوریِ چشم دانسته شده است؛[۲۳] زیرا انسان فاقد بصیرت، توانایی تشخیص حق از باطل را از دست می‌دهد.[۲۴] در حدیثی دیگر عملِ فاقدِ بصیرت، به پیمودنِ راهِ اشتباه تشبیه شده که در آن، سرعتِ حرکت، جز افزایشِ فاصله با مقصد، نتیجه‌ای ندارد.علی بن موسی، الفقه المنسوب للإمام الرضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۳۸۱. بر این اساس، بصیرت به عنوان عاملی معرفی شده که انسان را در شرایط فتنه و فضای غبارآلود، از گمراهی بازمی‌دارد و توانایی تشخیص حقیقت و جسارتِ ابراز آن را به او می‌دهد.[۲۵]
خاستگاه بصیرت
خاستگاه بصیرت را بر دو پایه استوار دانسته‌اند: نخست، ویژگی‌های درونی و فطری انسان که همان توانایی باطنی برای تشخیص حق از باطل است؛ و دوم، عوامل بیرونی نظیر هدایت‌های قرآنی، تعالیم پیامبران و امدادهای غیبی که موجب شکوفایی این قوه می‌شوند.[۲۶] در واقع، فطرت، زمینه تشخیص خیر و شر را در انسان فراهم می‌آورد و قرآن و آموزه‌های دینی، با هدایت انسان موجب رشد و تقویت این توانایی می‌گردند.[۲۷] در برخی احادیث[۲۸] نیز، از امام علی(ع) نقل شده است که اسلام و توفیق الهی از عواملِ شکل‌گیری و افزایش بصیرت است.[۲۹]
عوامل و موانع بصیرت
عوامل بصیرت در آموزه‌های دینی به دو دسته علمی و عملی تقسیم شده‌اند.[۳۰] بر اساس روایات معصومان(ع) تفکر،[۳۱] خردوَرزی،[۳۲] دانش‌اندوزی[۳۳] و عبرت‌گیری،[۳۴] در زمرهٔ عوامل علمی، و تقوا،[۳۵] یاد خدا،[۳۶] اخلاص[۳۷] و زهد،[۳۸] از عوامل عملیِ تقویت بصیرت به شمار می‌روند.[۳۹] برخی حدیث‌شناسان بر این باورند که همه این عوامل در آیه ۶۹ سوره عنکبوت خلاصه شده است.[۴۰] از نگاه آنان، مجاهدت مستمر در این دو عرصه، بصیرت و قدرت تشخیص واقعیت‌ها و تفکیک حق از باطل را فزونی می‌بخشد و با تقویتِ هوشمندی، آینده‌نگری و شجاعت، راه را برای ارتقای مراتب ایمان و شهودِ حقایق هموار می‌سازد.[۴۱]
در نقطه مقابل، پیروی از تمایلات نفسانی به‌عنوان مهم‌ترین مانعِ بصیرت شناخته می‌شود.[۴۲] بر پایه روایات،[۴۳] هَویٰ و هَوَس، شریکِ کوردلی دانسته شده و پیروی از خواسته‌های نفسانی، توانایی انسان در تشخیص و شناخت حقایق را تضعیف می‌کند و هرچه این پیروی بیشتر شود، بصیرت نیز کاهش می‌یابد.[۴۴]
بصیرت در سیره اهل‌بیت(ع)
در جبهه جنگ، اگر راه را بلد نباشید، اگر نقشه‌خوانی بلد نباشید، اگر قطب‌نما در اختیار نداشته باشید، یک وقتْ نگاه می‌کنید و می‌فهمید در محاصره دشمن قرار گرفته‌اید؛ راه را عوضی آمده‌اید؛ دشمن بر شما مسلّط می‌شود. این قطب‌نما، همان بصیرت است. در زندگی پیچیده اجتماعی امروز، بدون بصیرت، نمی‌شود حرکت کرد.
«بیانات در دیدار عمومی مردم چالوس و نوشهر»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای.
بررسی تاریخیِ سیره اهل‌بیت(ع) نشان‌دهنده وجود دو الگوی متفاوت در برخورد جوامع با رهبری اسلامی است: الگوی «بی‌بصیرتی» و الگوی «بصیرت».[۴۵] در دوران حکومت امام علی(ع)، تحلیل‌گران وقوع بسیاری از چالش‌ها را به فقدان بصیرت در میان بخشی از پیروان ایشان نسبت می‌دهند.[۴۶] امام علی(ع) با اشاره به عدم پایبندی کوفیان به اصول صداقت و اعتماد، این گروه را دارای ابزارهای ادراکی (گوش، چشم و زبان) اما فاقد کارکردِ عملی و آگاهی حقیقی در مسیر حق توصیف کرده‌اند.[۴۷] بر پایه این سخن، فقدان بصیرت کوفیان را سبب ناتوانی آنها در تشخیص حق، سستی در حمایت و اطاعت از امام و گرفتار شدن در دام دشمنان دانسته‌اند.[۴۸]
در مقابلِ الگوی مذکور، یاران امام حسین(ع) در واقعه عاشورا به عنوان نمونه‌های بارز اهل بصیرت شناخته می‌شوند؛[۴۹] افرادی که هم به حقانیت راه و رهبر خود آگاهی داشتند و هم به وظیفه خویش در یاریِ امام پایبند بودند.[۵۰] در این میان، حضرت عباس(ع) به عنوان الگوی برجسته این حقیقت در منابع روایی مطرح است.[۵۱] تجلی این بصیرت و ولایت‌پذیری را در شب عاشورا دانسته‌اند؛ زمانی که با اعلام امام حسین(ع) مبنی بر برداشتن بیعت و رفع تکلیف از یاران، حضرت عباس(ع) بر ضرورت استمرار همراهی و عدم انصراف از مسیر حق تأکید ورزید.[۵۲]
بصیرت در ادبیات سیاسی معاصر
در ایران، فاصله بین روزهای نهم تا نونزدهم دیماه با عنوان دههٔ بصیرت نام‌گذاری شده است.[۵۳] در گزارش‌های رسمی از وقایع سال ۱۳۸۸ش، راهپیمایی نهم دیماه، واکنشی مردمی به حرمت‌شکنی‌های روز عاشورای همان سال ذکر شده است.[۵۴] بنابر گزارش‌ها، حضور مردم در این راهپیمایی برای اعلام برائت از جریان فتنه و حمایت از جایگاه ولایت فقیه صورت گرفت.[۵۵] در ادبیات سیاسی جمهوری اسلامی این روز با عنوان حماسه ۹ دی یا روز بصیرت شناخته می‌شود.[۵۶]
سید علی خامنه‌ای، رهبر شهید ایران، حماسهٔ ۹ دی را از همان جنس قیام ۱۹ دی ۱۳۵۶ش مردم قم علیه رژیم پهلوی دانسته و بصیرت و دشمن‌شناسی مردم را از شاخصه‌های مشترک این دو حرکت توصیف کرده است.[۵۷] وی همچنین، بصیرت را عامل حرکت آگاهانه و جلوگیری از گمراهی انسان در شرایط پیچیده و فتنه‌ها دانسته و آن را به «قطب‌نما» در زندگی اجتماعی تشبیه کرده است.[۵۸]
پانویس
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۶، ص۲۶۳.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۶، ص۲۶۳.
- ↑ محدثی، پیام‌های عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۲۵۵-۲۵۷.
- ↑ جوهری، الصحاح، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۵۹۱.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۱۷.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۱۷.
- ↑ سوره حدید، آیهٔ ۲۸.
- ↑ سوره انفال، آیهٔ ۲۹.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۰-۲۱.
- ↑ ترکیب آیات ۶۳ و ۷۳ سوره فرقان.
- ↑ سوره انعام، آیه ۷۵.
- ↑ سوره یوسف، آیهٔ ۱۰۹.
- ↑ سوره اعراف، آیهٔ ۲۰۱.
- ↑ اخوی، «نیم نگاهی به بصیرت»، ص۱۱۰؛ اکبریان تبریزی، «بصیرت»، وبگاه پژوهه (وابسته به پژوهشگاه باقرالعلوم).
- ↑ سوره رعد، آیهٔ ۱۶.
- ↑ سوره آل‌عمران، آیهٔ ۱۳.
- ↑ سوره انعام، آیهٔ ۱۰۴.
- ↑ اکبریان تبریزی، «بصیرت»، وبگاه پژوهه (وابسته به پژوهشگاه باقرالعلوم).
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۲۴، حدیث ۲۲۴؛ نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، خطبهٔ ۲۲۲، ص۳۴۲.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۰-۲۱.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۱.
- ↑ بحرانی، البرهان، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۹۱۴.
- ↑ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۴۸۱، حدیث ۹.
- ↑ اخوی، «نیم نگاهی به بصیرت»، ص۱۱۰-۱۱۱.
- ↑ اخوی، «نیم نگاهی به بصیرت»، ص۱۱۰.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۵.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۵.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۹، حدیث ۱؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۲، ص۴۰، حدیث ۱۳.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۵.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۹۹، حدیث ۲.
- ↑ شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۱۰۲، حدیث ۵۸ و ج۲، ص۵۲۵، حدیث ۱۳.
- ↑ ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۸؛ شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۱۰۲، حدیث ۵۸ و ج۲، ص۵۲۳، حدیث ۱۲.
- ↑ نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، خطبهٔ ۲۰۴، ص۵۰۶؛ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۸۱۹، حدیث ۱۱۶.
- ↑ نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، خطبهٔ ۱۹۸، ص۳۱۲.
- ↑ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۵۸۰، حدیث ۱۵۸.
- ↑ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۸، حدیث ۳۹۱۴.
- ↑ ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۶۰؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۴، ص۱۶۳، حدیث ۱۸۷.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۵.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۵.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۶.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۶.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۸۳؛ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۵۶۵، حدیث ۲۹.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۲۶-۲۷.
- ↑ محدثی، پیام‌های عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۲۵۵؛ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۱۰.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۱۰.
- ↑ نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، خطبهٔ ۹۷، ص۱۴۲.
- ↑ محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه بصیرت، ۱۳۹۰ش، ص۱۰.
- ↑ محدثی، پیام‌های عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۲۵۵.
- ↑ محدثی، پیام‌های عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۲۵۵.
- ↑ ابن‌قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۲۵۶.
- ↑ سید بن طاوس، لهوف، ۱۳۷۸ش، ص۱۱۷؛ اخوی، «نیم نگاهی به بصیرت»، ص۱۲۰ و ۱۲۴.
- ↑ روزی‌طلب، «دهه بصیرت؛ ضرورتی تاریخی برای گام دوم انقلاب»]، وبگاه مرکز اسنتد انقلاب اسلامی.
- ↑ «در روز 9 دی 88 چه گذشت؟»، خبرگزاری مشرق‌نیوز.
- ↑ «در روز 9 دی 88 چه گذشت؟»، خبرگزاری مشرق‌نیوز.
- ↑ «سالروز حماسه ۹ دیماه ، روز بصیرت»، وبگاه دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار مردم قم در سالگرد قیام ۱۹ دی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار عمومی مردم چالوس و نوشهر»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول(ص)، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین (دفتر انتشارات اسلامی)، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، محقق و مصحح: عبد الحسین امینی، دنجف اشرف، ار المرتضویة، چاپ اول، ۱۳۵۶ش.
- اخوی، رضا، «نیم نگاهی به بصیرت»، در نشریه مبلغان، شمارهٔ ۱۳۵، آذر و دی ۱۳۸۹ش.
- اکبریان تبریزی، علی، «بصیرت»، وبگاه پژوهه (وابسته به پژوهشگاه باقرالعلوم)، تاریخ انتشار ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مصحح: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، تحقیق و تصحیح سید مهدی رجائی، قم، دارالکتب الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح(تاج اللغة و صحاح العربیة)، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار عمومی مردم چالوس و نوشهر»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار امام مجاهد شهید حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، تاریخ انتشار ۱۵ مهر ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار مردم قم در سالگرد قیام ۱۹ دی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار امام مجاهد شهید حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، تاریخ انتشار ۱۹ دی ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- «در روز ۹ دی ۸۸ چه گذشت؟»، خبرگزاری مشرق‌نیوز، تاریخ انتشار ۹ دی ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- روزی‌طلب، محمدحسن، «دهه بصیرت؛ ضرورتی تاریخی برای گام دوم انقلاب»، وبگاه مرکز اسنتد انقلاب اسلامی، تاریخ انتشار ۱۹ دی ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- «سالروز حماسه ۹ دیماه ، روز بصیرت»، وبگاه دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی، تاریخ انتشار ۹ دی ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- سید بن طاوس، رضی‌الدین، اللهوف فی قتلی الطفوف، ترجمه: عبد الرحیم عقیقی بخشایشی، دفتر نشر نوید اسلام، چاپ پنجم، ۱۳۷۸ش.
- شیخ صدوق، ابن‌بابویه، محمد بن علی، الخصال، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین (دفتر انتشارات اسلامی)، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- علی بن موسی (امام هشتم)، الفقه المنسوب للإمام الرضا(ع)، مشهد، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محدثی، جواد، پیام‌های عاشورا، قم، پژوهشکده تحقیقات اسلامی نمایندگی ولی فقیه در سپاه، زمزم هدایت، چاپ ششم، ۱۳۸۴ش.
- محمدی ری‌شهری، محمد، فرهنگ‌نامه بصیرت، مترجم: شیخی، حمیدرضا، قم، دار الحدیث، چاپ سوم، ۱۳۹۰ش.
- نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، فرهنگ قرآن، قم، موسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، چاپ دوم، ۱۳۸۳ش.