ربا
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
رِبا به دریافت یا پرداختِ زیاده بر اصل مال در معاملات یا قرض گفته میشود. فقیهان اسلامی ربا را به دو نوعِ ربای قرضی و ربای مُعاملی تقسیم کردهاند. ربای قرضی به دریافت مبلغ یا منفعت اضافی در برابر قرض گفته میشود و ربای معاملی به مبادله دو کالای همجنسِ مکیل یا موزون با مقدار نابرابر.
حرمت ربا در قرآن و حدیث مطرح شده و در فقه اسلامی از گناهان کبیره به شمار میآید. در برخی روایات، ربا با زنای با محارم مقایسه شده و برای رباخواران مجازات و نکوهش شدید بیان شده است. فقیهان مسلمان، حکمت تحریم ربا را جلوگیری از ظلم اقتصادی، استثمار و اخلال در روابط مالی جامعه دانستهاند.
در فقه اسلامی، برای پرهیز از ربا در معاملات، راهکارهایی مطرح شده است که «حِیَل ربا» نامیده میشوند. گروهی از فقیهان این راهکارها را در چارچوب قواعد فقهی مجاز دانستهاند و گروهی دیگر آن را ناسازگار با هدف تحریم ربا میدانند.
برخی فقهای شیعه، ربای میان زن و شوهر، پدر و فرزند و نیز میان مسلمان و کافر حربی را از شمول حرمت ربا مستثنا دانستهاند.
با گسترش نظام بانکی در کشورهای اسلامی، ایده بانکداری بدون ربا مطرح شده است. این نظام بر استفاده از قراردادهای شرعی به جای بهره در فعالیتهای بانکی تأکید دارد.
مفهومشناسی
بیشتر فقیهان شیعه ربا را دریافت زیادی در معاوضه، اعم از معاملات پیمانهای و وزنی و یا در قرض تعریف گردهاند.[۱] برخی دیگر، ربا را به فروش کالای پیمانهای یا وزنی به همجنس خود همراه با دریافت مقدار اضافی محدود دانستهاند.[۲] ربا در لغت بهمعنای افزایش، رشد، سود و دریافت مبلغی بیش از اصل مال آمده است.[۳]
اقتصاددانان، ربا را به دریافت سود در قرض پول تفسیر میکنند و در مبادلات کالابهکالا به کار نمیبرند. بر این اساس، ربا به معنای سود یا بهای پولی است که وامگیرنده در برابر استفاده از وام به وامدهنده میپردازد.[۴]
توصیف ربا و رباخواری در قرآن و روایات اسلامی
در قرآن، ربا به شدت، نکوهش شده و رباخواران در حال جنگ با خدا و پیامبر(ص) توصیف شدهاند.[۵] برخی مفسران این تعبیر را هشداری برای بیدارسازی فطرت عمومی و برانگیختن مردم علیه رباخواری دانستهاند.[۶] علامه طباطبایی در تفسیر آیه ۲۷۹ سوره بقره، این نوع بیان را از شدیدترین تعابیر قرآنی درباره احکام شرعی دانسته و معتقد است که چنین تعبیری در میان فروع دین تنها درباره بری از دشمنان خدا به کار رفته است.[۷]
واژه ربا هشت بار در قرآن به کار رفته است.[۸] در برخی آیات، رباخواران در قیامت به کسانی تشبیه شدهاند که بر اثر تماس شیطان، دیوانه شدهاند[۹] و توان تشخیص خیر و شر خود را از دست دادهاند.[۱۰] همچنین، در قرآن مال ربوی از اموالی دانسته است که فزونی نمییابد و برکتی در آن نیست.[۱۱]
در روایات اسلامی، ربا و رباخواری به شدت نهی شده و از گناهان بزرگ شمرده میشود. رباخوار، ربادهنده، نویسنده و شاهد معامله ربوی همگی مورد لعن خداوند قرار گرفتهاند. در برخی روایات گناه یک درهم ربا معادل هفتاد بار زنا دانسته شده و رباخوار به کسی تشبیه شده که با محارم خود زنا کرده باشد.[۱۲]
قانون مجازات اسلامی ایران، که برگرفته از فقه اسلامی است، ربادهنده، رباگیرنده و واسطه میان آنها را در معاملات ربوی مجرم میداند. بر اساس این قانون، علاوه بر الزام به استرداد مال اضافی به صاحب آن، برای مرتکبان ربا مجازاتهایی از جمله حبس از شش ماه تا سه سال، تا ۷۴ ضربه شلاق و پرداخت جزای نقدی معادل مال مورد ربا پیشبینی شده است.[۱۳]
تاریخچه
براساس پژوهشهای باستانشناسی، ربا قرنها قبل از میلاد وجود داشته و با رواج پول گسترش یافته است. الواح سومری نشاندهنده سودهای سالیانه ۲۵ تا ۳۳ درصد هستند.[۱۴] اسناد تاریخی رواج ربا نزد کاهنان را نشان میدهد. در بابل، پرداخت وامهای ربوی قانونی بود و در صورت ناتوانی بدهکار، فرزندش به گروگان گرفته میشد.[۱۵]
در ابتدا، دریافت ربا در ادیان زرتشتی، یهودی و مسیحی ناپسند و حرام بود. اما بهتدریج، با تفاسیر شخصی از متون دینی،[۱۶] یهودیان اخذ ربا از غیر همکیشان را مجاز دانستند[۱۷] و مسیحیان نیز با ترفندهای اقتصادی، حرمت ربا را محدود کردند.[۱۸] پس از رنسانس در اروپا، تحولات سیاسی و اقتصادی منجر به کمرنگ شدن منع ربا و تبدیل آن به رویهای فراگیر، به ویژه در مبادلات بینالمللی، شد.[۱۹]
گفته شده ربا در مراکز تجاری مانند مکه، یثرب و طائف رایج بود و بهعنوان نوعی بیع (خرید و فروش) تلقی میشد، که قرآن نیز در آیه ۲۷۵ سوره بقره به آن اشاره کرده است.[۲۰] رباخواری در میان یهودیان و مسیحیان ساکن شبه جزیره عربستان نیز متداول بود. در آیه ۱۶۱ سوره نساء رباخواری یهودیان از مصادیق نافرمانی آنها دانسته شده و پرهیز از رباخواری یکی از مواد پیمان پیامبر(ص) با مسیحیان نجران بود.[۲۱]
تحریم ربا
حرمت گرفتن ربا در اسلام از منظر قرآن، روایات و اجماع علمای شیعه امری قطعی و غیرقابل تردید است، به گونهای که برخی آن را از ضروریات دین و فقه دانستهاند.[۲۲]
- مستندات قرآنی: مهمترین دلیل حرمت ربا، آیات قرآن است. آیات ۲۷۵ تا ۲۸۱ سوره بقره به صراحت بر حرمت دریافت ربا تاکید کرده و عواقب آن را شرح میدهند. آیه ۱۳۰ سوره آل عمران نیز به صورت واضح دریافت ربا را بر مسلمانان حرام اعلام میکند. آیات ۱۶۰ و ۱۶۱ سوره نساء نیز، اگرچه خطاب به یهود است، اما با توجه به ماهیت ربا، بر مسلمانان نیز قابل انطباق است.[۲۳]
- مستندات روایی: روایات متعددی از شیعه و اهل سنت نیز بر حرمت شدید رباخواری و عواقب ناگوار آن تاکید دارند.[۲۴] در کتاب وسائل الشیعه، حدود ۳۰۰ روایت در این زمینه جمعآوری کرده است.[۲۵]
- اجماع فقهای شیعه: اکثر فقهای برجسته شیعه، از جمله شیخ طوسی، شهید ثانی، صاحب جواهر، محقق اردبیلی و امام خمینی، بر حرمت ربا و اجماع علمای شیعه در این خصوص تأکید کردهاند.
حکمتهای تحریم
تحریم ربا در متون دینی به دلایل متعددی از جمله مبارزه با ظلم و ترویج کارهای خیر مستند شده است. ربا به عنوان عملی ظالمانه، باعث نابودی کارهای نیک مانند قرض، تباهی اموال، از بین رفتن فعالیتهای اقتصادی سالم، تضعیف عواطف انسانی، محرومیت از تجارت صحیح، ترویج فرهنگ سودمحوری و ایجاد اختلاف طبقاتی میشود.[۲۶]
براساس آیه ۲۷۹ سوره بقره و روایتی از امام رضا(ع)،[۲۷] ظالمانه بودن ربا دلیل اصلی تحریم آن است.[۲۸] همچنین، امام صادق(ع) بیان کردهاند که حکمت تحریم ربا این است که مردم از کارهای خیرخواهانه مانند قرض دادن امتناع نکنند، زیرا وجود ربا روابط سودجویانه را جایگزین کارهای نیک میکند.[۲۹]
استثنائات حرمت ربا
فقهای امامیه با استناد به روایاتی، در چند مورد دریافت اضافی در قرض یا معامله را از شمول حرمت ربا استثنا کردهاند.
- مبلغ اضافهای که قرض گیرنده به دلخواه خود، در زمان بازپس دادن بدهی به قرض دهنده میدهد.
- ربای میان زن وشوهر
- ربای میان پدر و فرزند
- ربای میان مالک و برده
- ربای میان مسلمان و کافر حربی؛ بنابر نظر مشهور فقها، فقط گرفتن اضافی از کافر حربی جایز است، نه پرداخت اضافی به او. برخی این حکم را شامل کافر ذمی نیز دانستهاند. [۳۰]
در فقه اهل سنت استثنائات حرمت ربا وجود ندارد؛ ولی برخی از حنفیان با استناد به روایتی، ربای میان مسلمان و کافر حربی و برخی نیز ربای میان مالک و برده را ساقط دانستهاند.[۳۱]
اقسام ربا
در منابع فقهی برای ربا اقسامی از جمله ربای معاملی و ربای قرضی بیان شده است.
ربای معاملی
ربای معاملی به معامله دو چیز همجنس با دریافت اضافی در یکی از عوضین گفته میشود و تحت سه شرط محقق میشود:
- شرط اول: دو جنس باید مکیل (پیمانهای) یا موزون (وزنی) باشند. کالاهایی که این مشخصات را ندارند، مشمول حرمت ربا نیستند، اگرچه برخی فقها کالاهای شمردنی را نیز لحاظ میکنند.
- شرط دوم: دو جنس معامله شده باید یکسان باشند.
- شرط سوم: باید اختلاف در مقدار دو جنس وجود داشته باشد؛ این اختلاف میتواند عینی (مانند میزان بیشتر گندم در برابر گندم) یا حکمی (مانند تعیین مهلت در تحویل یکی از عوضین) باشد.[۳۲]
همچنین، برخی فقها معاملات نقدی که در آن یکی از طرفین زائد است یا به صورت نسیه انجام میشود را نیز ربا میدانند.[۳۳]
ربای قرضی
هرگاه در عقد قرض شرط شود که قرض گیرنده هنگام ادای قرض، آن را با افزوده برگردانند، ربای قرضی تحقق یافته است. ربای قرضی گاه با دریافت اضافی از عین مال قرض داده شده و گاه با شرط انجام کاری یا دادن منفعتی به قرض دهنده محقق میشود.[۳۴] این نوع ربا را رایجترین نوع ربا از گذشته تا عصر حاضر معرفی کردهاند.[۳۵]
ربای تولیدی و مصرفی
به گفته محققان، برخی از اندیشمندان اسلامی میان ربایی که در شریعت اسلام حرام است با بهرهای که از وام، بانکها دریافت میکنند تفاوت قائلند.[۳۶] آنها با تفکیک ربا به ربای تولیدی و ربای مصرفی معتقدند آنکه حرام است ربای مصرفی است. اگر وام بابت کارهای تولیدی باشد سود دریافتی از وام ربا تلقی نمیشود و شرعا مجاز است.[۳۷] از میان فقیهان اهل سنت رشید رضا[۳۸] و از فقیهان شیعه یوسف صانعی با انتشار کتابی با عنوان ربای تولیدی معتقد به این رای است.[۳۹] سید احمد محمودی در مقاله خود با نقل این نظر به نقد و بررسی آن پرداخته است.[۴۰]
راهکارهای پرهیز از ربا
حیل ربا به اقداماتی گفته میشود که با هدف تغییر حکم ربا و فرار از آن صورت میگیرد.[۴۱] دیدگاه فقیهان شیعه و سنی نسبت به حیل ربا متفاوت است:
- اهل سنت: مالکیان و حنبلیان مخالف حیل ربا هستند، در حالی که فقهای حنبلیه و شافعیه با بیشتر حیل موافقند.[۴۲]
- شیعه: بیشتر فقهای شیعه برخی از حیل ربا را مجاز دانسته و آن را راهی برای فرار از باطل به حق میدانند.[۴۳] در مقابل، فقهایی مانند مقدس اردبیلی،[۴۴] امام خمینی[۴۵] و مرتضی مطهری[۴۶] بهدلیل آنکه این حیل را باعث کماهمیت جلوه دادن حکم خدا درباره ربا میدانند، با آنها مخالف هستند.
برخی از موارد حیل ربا در فقه شیعه عبارتاند از:
- اضافه کردن کالای دیگر به معامله.
- خرید و فروش کالای ربوی با کالای دیگر.
- هبه کردن بدون قصد معاوضه.
- قرض دادن کالا و سپس ابراء کردن (بخشودن) بدهی بدون شرط.[۴۷]
بانکداری بدون ربا
ایده بانکداری بدون ربا به منظور جلوگیری از عملیات بانکی ربوی با گسترش بانکها و نقش فزاینده آنها در نظام اقتصادی کشورهای اسلامی مطرح شد.[۴۸] اقتصاددانان مسلمان و قانونگذاران به بررسی و بازنگری در حکم حرمت ربا پرداختند تا رابطه حقوقی بین سپردهگذاران و بانکها به شکل قرض ربوی نباشد و قوانینی برای کنترل سود و بهره تصویب کردند.[۴۹]
فقها برای مشروعیت بخشیدن به فعالیتهای بانکی و پرهیز از ربا، راهکارهایی مانند دریافت کارمزد و تبدیل عقد قرض به بیع را ارائه دادند.[۵۰] همچنین، تأسیس بانکها و مؤسسات مالی اسلامی مانند بانک ذخیره اسلامی توسط احمد نجار، گامی دیگر در این راستا بود که در کشورهایی چون پاکستان، مالزی و عربستان نیز پیگیری شد.[۵۱]
در ایران، پس از انقلاب اسلامی، بانکداری بدون ربا بهعنوان یک ضرورت شناخته شد و با ملی کردن بانکها و تصویب قانون عملیات بانکی بدون ربا در سال ۱۳۶۲ش (و اصلاحات بعدی)، این طرح پیگیری گردید.[۵۲] بااینحال، برخی از علما مانند عبدالله جوادی آملی، مکارم شیرازی، نوری همدانی و سبحانی، انتقاداتی به بانکها وارد کرده و برخی مصوبات بانکی، از جمله جریمه دیرکرد را مصداق ربا دانستهاند.[۵۳]
پانویس
- ↑ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۶۵؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۳، ص۳۳۴.
- ↑ ابن براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۳۶۲؛ ابن ادریس حلی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۵۳.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ذیل واژه ربا؛ راغب اصفهانی، مفردات، ۱۴۱۲ق، ذیل واژه ربو، دهخدا، لغت نامه، ۱۳۷۷ش، ذیل واژه ربا.
- ↑ موسویان، پسانداز و سرمایهگذارى در اقتصاد اسلامى، ۱۳۷۶ش، ج ۱، ص ۶۲؛ جواهری، الربا فقهیا و اقتصادیا، ۱۹۷۰م، ص۳۳۳.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۷۸، ۲۷۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، بیروت ۱۳۹۱ق، ج۲۷، ص۴۲۲-۴۲۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۴۰۹.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۷۵، ۲۷۶، ۲۷۸؛ سوره آل عمران، آیه ۱۳۰؛ سوره نساء، آیه ۱۶۱؛ سوره روم، آیه ۳۹.
- ↑ فخر رازی، تفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۷، ۷۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ سوره روم، آیه ۳۹؛ سوره بقره، آیه ۲۷۶.
- ↑ شفیعی مازندرانی، وام و ربا در نگرش اسلامی، ۱۳۷۹ش. ص۵۱.
- ↑ قانون مجازات اسلامی، ماده ۵۹۵.
- ↑ دورانت، تاریخ تمدن، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۵۱، ۲۷۰، ۳۲۲، ۴۱۵، ۵۵۰،
- ↑ ابراهیمی، ربا و قرض در اسلام، ۱۳۷۲ش، ص۷۳؛ موسایى، تبیین مفهوم و موضوع ربا از دیدگاه فقهى، ۱۳۷۷ش، ج ۲، ص ۳.
- ↑ هاشمی، «ربا»، ص۴۰۸.
- ↑ رشید رضا، تفسیر القرآن الکریم، ۱۹۹۰م، ج۱۰، ص۳۴۶.
- ↑ هاشمی، «ربا»، ص۴۰۹.
- ↑ جزایری، عقدالقرض و مشکله الفائده، ۱۴۲۸ق، ص۲۷۱؛ هاشمی، «ربا»، ص۴۰۹.
- ↑ موسوی بجنوردی، «مبحث ربا»، ص۴۶.
- ↑ مکارم، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۶۵.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۵۳۶.
- ↑ هاشمی، «ربا»، ص۴۱۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۷۶-۲۷۸؛ ج۵، ص۱۴۴؛ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۲۷۴؛ ج۴، ص۸، ۷۱، ۳۷۷؛ بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۸۹؛ ج۵، ص۲۷۵.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۸، ص۱۱۷-۱۲۴؛ ج۲۸، ص۳۷۱.
- ↑ مکارم، ربا و بانکداری اسلامی، ۱۳۸۰ش، ص۹، ۲۱، ۳۴، ۳۶، ۳۷، ۴۵.
- ↑ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۶۶.
- ↑ مطهری، مسأله ربا، ۱۳۷۰ش، ص۱۲۰، ۲۳۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۴۶.
- ↑ نجفی، جواهر، ۱۴۰۴، ج۲۳، ص۳۷۸؛ شفیعی مازندرانی، وام و ربا در نگرش اسلامی، ۱۳۷۹ش، ص۷۵؛ هاشمی،«ربا»، ص۴۱۵.
- ↑ هاشمی، «ربا»، ص۴۱۵-۴۱۶.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۳۱۷-۳۲۵؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۳، ص۳۳۸-۳۷۰.
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۲ش، ج۴، ص۴۹.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۳۹-۴۴۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۵، ص۵-۷؛ مکارم، بررسی طرق فرار از ربا، ۱۳۸۵ش، ص۱۷.
- ↑ هاشمی، «ربا»، ص۴۱۳.
- ↑ ترابی، ماهیت حقوقی سود سپردههای بانکی در فقه و حقوق اسلامی، ۱۳۹۶ش، ص۴۸-۴۹.
- ↑ ترابی، ماهیت حقوقی سود سپردههای بانکی در فقه و حقوق اسلامی، ۱۳۹۶ش، ص۴۸-۴۹.
- ↑ محمودی گلپایگانی، نقد و بررسی ربای تولیدی، ص۱۲۵.
- ↑ صانعی، ربای تولیدی، ۱۳۸۸ش،
- ↑ محمودی، «حلیت ربای تولیدی و انتاجی در بوته نقد و بررسی»، ص۱۶۵-۱۷۵.
- ↑ بهبهانی، الرسائل الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ص۲۵۰؛ آل یاسین، «پژوهشی در باب حرمت و حیل ربا»، ص۴.
- ↑ هاشمی، «ربا»، ص۴۱۴.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۴۱؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۳۳۲؛ حائری، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۸، ص۴۳۹؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ح۲۳، ص۳۹۶.
- ↑ مقدس اردبیلی، مجمع الفائده و البرهان، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۴۵۳.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۵۳۸-۵۳۹.
- ↑ مطهری، یادداشتها، ۱۳۹۱ش، ج۴، ص۳۶۱.
- ↑ طباطبایی یزدی، تکملة العروة الوثقی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۴۹-۵۰.
- ↑ جواهری، الربا فقهیا و اقتصادیا، ۱۴۰۵ق، ص۴۵۹.
- ↑ جواهری، الربا فقهیا و اقتصادیا، ۱۴۰۵ق، ص۴۶۶-۴۶۷.
- ↑ خویی، منهاج الصالحین ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۰۸-۴۰۹؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۶۱۷-۶۱۹.
- ↑ هاشمی، «ربا»، ص۴۱۸-۴۲۰.
- ↑ سلیمیفر، «بررسی مقایسه ای بانکداری ربوی و بدون ربا»، ص۱۰۰.
- ↑ «مواضع صریح مراجع تقلید درباره رباخواری بانکها»، خبرگزاری ایسنا.
منابع
- ابراهیمی، محمدحسین، ربا و قرض در اسلام، قم، ۱۳۷۶ش.
- ابنادریس، محمد بن منصور، السرائر الحاوي لتحرير الفتاوى، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- ابنبراج، قاضی عبدالعزیز، المهذب، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۰۶ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار الفکر-دار الصادر، ۱۴۱۴ق.
- امام خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیله، قم، موسسه مطبوعات دارالعلم، ۱۳۷۹ش.
- بهبهانی، محمدباقر، الرسائل الفقهية، قم، موسسه علامه وحید بهبهانی، ۱۴۱۹ق.
- بیهقی، احمد بن حسن، السنن الکبری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۹ق.
- جواهری، حسن، الربا فقهیا و اقتصادیا، قم، ۱۴۰۵ق.
- حائری، سیدعلی، رياض المسائل في تحقيق الأحكام بالدلائل، قم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ۱۴۱۸ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام، ۱۴۰۹ق.
- خويى، سيد ابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم، نشر مدينة العلم، ۱۴۱۰ق.
- دورانت، ویل و آریل، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و همکاران، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۲ش.
- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت - سوریه، دار العلم- الدار الشامية، ۱۴۱۲ق.
- رشیدرضا، محمد، تفسیر القرآن الکریم، قاهره، الهیئة المصریه العامة للکتاب، ۱۹۹۰م.
- سلیمیفر، مصطفی، «بررسی مقایسه ای بانکداری ربوی و بدون ربا»، مشهد، مجله پژوهشهای اجتماعی، اسلامی، شماره ۵۳، ۱۳۸۴ش.
- شفیعی مازندرانی، محمد، وام و ربا در نگرش اسلامی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۹ش.
- شهید ثانی، زین العابدین، مسالک الافهام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامية، ۱۴۱۳ق.
- صدوق، علی بن محمد، من لا یحضره الفقیه، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، ۱۳۹۰ق.
- طباطبایی یزدی، محمدکاظم، تکلمة العروة الوثقی، قم، كتابفروشى داورى، ۱۴۱۴ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسه اسماعيليان، ۱۴۰۸ق.
- محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد في شرح القواعد، قم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ۱۴۱۴ق.
- مطهری ، مرتضی، مساله ربا، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۵ش.
- مطهری، مرتضی، یادداشتهای استاد مطهری، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۰ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، ربا و بانکداری اسلامی، قم، نشر مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۸۰ش.
- مکارم شیرازی ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، بررسی طرق فرار از ربا، قم، نشر مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع)، ۱۳۸۵ش.
- نجفی، شیخ محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۶۲-۱۳۶۹ش.
- مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق.
- موسایی، میثم، تبیین مفهوم و موضوع ربا از دیدگاه فقهی، تهران، مؤسسه تحقیقات پولی و بانکی، ۱۳۷۷ش.
- موسویان، سید عباس، پس انداز و سرمایه گذاری در اقتصاد اسلامی، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵ش.
- موسوی بجنوردی، سیدمحمد، «مبحث ربا»، پژوهشنامه متین، شماره ۸، ۱۳۷۹ش.
- «مواضع صریح مراجع تقلید درباره رباخواری بانکها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۳۹۷ش.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۲ش.
- هاشمی، سیدرضا، «ربا»، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
پیوند به بیرون