استراق سمع
اِستراقِ سمع یا شنود را به گوش دادن پنهانی به گفتوگوی خصوصی دیگران بدون اجازه آنان تعریف کردهاند.[۱] برخی بر این نظرند که با گسترش فناوریهای ارتباطی، دامنه آن از مکالمات حضوری فراتر رفته و مواردی مانند تماس تلفنی، پیامک و نامههای الکترونیکی را هم در بر میگیرد.[۲] براساس نظر فقیهان شیعه، شنود مکالمات دیگران در صورتی که منجر به آگاهی از عیوب یا اسرار دیگران شود که خداوند به فاش شدنشان رضایت ندارد، حرام است.[۳] فقیهان این حکم را با استناد به ادله حرمت تجسس در کار دیگران صادر کردهاند.[۴] مطابق بند ششم فرمان هشتمادهای امام خمینی، هرگونه شنود یا تجسس در اسرار و گناهان مردم به بهانه کشف جرم، حرام و جرم محسوب شده و مرتکبان آن مستحق تعزیر یا حد شرعی هستند.[۵] حسینعلی منتظری شنودگذاری را بهطور کلی حرام دانسته و معتقد است هیچ فرد یا ارگانی حق انجام آن را ندارد، مگر در موارد بسیار خاص که حفظ جان یا کیان مسلمین منوط به آن باشد و این ضرورت کاملاً آشکار باشد. در موارد مشکوک، احتیاط لازم است.[۶] سید ابوالقاسم خویی معتقد است اگر شنود مفسدهای نداشته باشد، یعنی منجر به کشف عیوب و اسرار مردم که خداوند به فاش شدنشان رضایت ندارد، نشود، حرام نیست، زیرا دلیل شرعی بر حرمت آن وجود ندارد.[۷]
براساس نظر فقهای شیعه، در شرایطی که حفظ جان افراد،[۸] اصلاح جامعه اسلامی، مبارزه با فساد، تأمین امنیت،[۹] یا خنثیسازی توطئههای دشمنان ایجاب کند،[۱۰] حرمت استراق سمع برداشته شده و انجام آن جایز شمرده میشود. این استثنائات بهدلیل اهمیت حیاتی این مقاصد نزد خداوند و اولویت آنها بر حرمت تجسس، مورد پذیرش قرار گرفتهاند.[۱۱]
در آیات ۱۶ تا ۱۸ سوره حجر، به استراق سمع توسط شیاطین اشاره شده است.[۱۲] این آیات بیان میکنند که شیاطین به آسمان نزدیک میشوند تا از اسرار غیبی باخبر شوند، اما با شهابهای دنبالهدار رانده میشوند.[۱۳] علامه طباطبایی این را مثالی برای درک حقایق معقول میداند[۱۴] و معتقد است شیاطین یا برای شنیدن اسرار خلقت و حوادث آینده تلاش میکنند یا قصد دارند حق را با باطل بیامیزند، که با مانع شدن فرشتگان ناکام میمانند.[۱۵] مطهری نیز با اشاره به توانایی جن در پیمودن سریع فضا، بیان میکند که پس از بعثت پیامبر اسلام، دسترسی شیاطین به آسمانها محدود شده و با شهابها دور رانده میشوند.[۱۶]
در کتابهای اخلاقی، استراق سمع بهعنوان عملی غیراخلاقی و مصداق تجسس شناخته شده است. نراقی در معراج السعاده، هرگونه تجسس بدون علم یقینی را ممنوع میداند و تأکید میکند که استراق سمع برای کشف گناهِ دیگران، شرعاً و اخلاقاً جایز نیست.[۱۷] خواجه نصیرالدین طوسی در کتاب اخلاق ناصری، توصیه میکند که در گفتوگوها دخالت نکنید و اگر سخنی از شما پنهان داشتند، به آن گوش فرا ندهید و تا زمانی که در رازشان شریک نشدهاید، دخالت نکنید.[۱۸] در حدیثی از امام صادق(ع) آمده است که هر کس بدون رضایت به سخنان دیگران گوش دهد، در قیامت در گوشهای او سرب گداخته ریخته خواهد شد.[۱۹]
پانویس
- ↑ فیومی، المصباح المنیر، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۲۷۴؛ ساریخانی، «جایگاه شنود در نقض حریم خصوصی از منظر فقه و حقوق»، ص۳۲.
- ↑ ساریخانی، «جایگاه شنود در نقض حریم خصوصی از منظر فقه و حقوق»، ۱۳۹۵ش، ص۳۲.
- ↑ تبریزی، صراط النجاه، ۱۴۳۳ق، ج۳، ص۳۰۷.
- ↑ مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، موسوعه الفقهیه، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۱۷.
- ↑ امام خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۸ش، ج۱۷، ص۱۰۶.
- ↑ منتظری، استفتائات، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۴۲۲.
- ↑ تبریزی، صراط النجاه، ۱۴۳۳ق، ج۳، ص۳۰۷.
- ↑ مؤسسة دایرة المعارف الفقه الاسلامی، الموسوعة الفقهیه، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۱۸.
- ↑ مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، الموسوعة الفقهیه، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۱۸.
- ↑ * «استراق سمع» در اسلام چه حكمی دارد؟ دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی
- ↑ مؤسسة دایرة المعارف الفقه الاسلامی، الموسوعة الفقهیه، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۱۸.
- ↑ سوره حجر، آیه ۱۸.
- ↑ سوره حجر، آیات ۱۶-۱۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۷۸ش، ج۱۷، ص۱۲۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۷۸ش، ج۱۷، ص۱۲۴-۱۲۵.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج۲۷، ص۷۹۸.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، نشر هجرت، ص۵۱۶.
- ↑ طوسی، اخلاق ناصری، ۱۴۱۳ق، ص۱۹۰.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۶، ص۳۴۰.
منابع
- تبریزی، میرزا جواد، صراط النجاة، قم، دار الصدیقة الشهیده، ۱۴۳۳ق.
- خمینی، سید روحالله، صحیفه نور، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- ساریخانی، عادل، «جایگاه شنود در نقض حریم خصوصی از منظر فقه و حقوق»، در فصلنامه نقد کتاب فقه و حقوق، شماره ۵، بهار ۱۳۹۵ش.
- «سایت ستاد حقوق بشر در ایران»، عزم برخورد جدی با شنود غیر قانونی، تاریخ درج مطلب: ۱۴دی ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۲۰مرداد ۱۳۹۹ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۸ش.
- طوسی، نصیر الدین، اخلاق ناصری، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، ۱۴۱۳ق.
- فیومی، ابوالعباس، المصباح المنیر، بیروت، المکتبة العصریه، ۱۴۱۸ق.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- «استراق سمع» در اسلام چه حكمی دارد؟ دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی
- منتظری، حسینعلی، استفتائات، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۴ش.
- مؤسسة دایرة المعارف الفقه الاسلامی، الموسوعة الفقهیه، قم، مؤسسة دایرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۴۲۳ق.
- نراقی، احمد، معراج السعاده، نشر هجرت، بیتا، بیجا.