پرش به محتوا

حدیث نفس

از ویکی شیعه
اخلاق
آیات اخلاقی
آیات افک • آیه اخوت • آیه اطعام • آیه نبأ • آیه نجوا • آیه مشیت • آیه بر • آیه اصلاح ذات بین • آیه ایثار
احادیث اخلاقی
حدیث قرب نوافل • حدیث مکارم اخلاق • حدیث معراج • حدیث جنود عقل و جهل
فضایل اخلاقی
تواضع • قناعت • سخاوت • کظم غیظ • اخلاص • خشیت • حلم • زهد • شجاعت • عفت • انصاف • اصلاح ذات البین • عیب‌پوشی • بلاکشی
رذایل اخلاقی
تکبر • حرص • حسد • دروغ • غیبت • سخن‌چینی • تهمت • بخل • عاق والدین • حدیث نفس • عجب • عیب‌جویی • سمعه • قطع رحم • اشاعه فحشاء • کفران نعمت
اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفس • نفس لوامه • نفس اماره • نفس مطمئنه • محاسبه • مراقبه • مشارطه • گناه • درس اخلاق • استدراج
عالمان اخلاق
ملامهدی نراقی • ملا احمد نراقی • میرزا جواد ملکی تبریزی • سید علی قاضی • سید رضا بهاءالدینی • سید عبدالحسین دستغیب • عبدالکریم حق‌شناس • عزیزالله خوشوقت • محمدتقی بهجت • علی‌اکبر مشکینی • حسین مظاهری • محمدرضا مهدوی کنی
منابع اخلاقی
قرآن • نهج البلاغه • مصباح الشریعة • مکارم الاخلاق • المحجة البیضاء • رساله لقاءالله (کتاب) • مجموعه وَرّام • جامع السعادات • معراج السعادة • المراقبات

حدیث نفس به معنای سخن گفتن با خود یا مرور افکار ذهنی است که گاه در معنای وسوسه نیز به کار می‌رود. حدیث نفس را به دو گونهٔ پسندیده و ناپسند تقسیم کرده‌اند و در منابع اخلاقی، برخی از انواع آن، مانند افکار زمینه‌سازِ گناه یا بدگمانی به مؤمن، نکوهش شده است.

در منابع فقهی، این موضوع بیشتر در مبحث نماز مطرح شده و برخی فقیهان بر وجوب قرائت در نماز جماعتِ اهل‌سنت، هرچند به‌صورت حدیث نفس، تأکید کرده‌اند. همچنین در منابع روایی و اخلاقی، ذکر خدا، دعا و نماز از راهکارهای مقابله با وسوسه و حدیث نفسِ مذموم معرفی شده‌اند.

مفهوم و اقسام

حدیث نفس به معنای سخن گفتن با خود[۱] یا مرور افکار در ذهن[۲] تعریف شده است. این اصطلاح در منابع روایی عنوان بابی مستقل قرار گرفته[۳] و در متون تفسیری و روایی، گاه به معنای وسوسه به کار می‌رود.[۴] از این واژه در ادبیات داستانی و نمایشی نیز استفاده می‌شود.[۵]

حدیث نفس را بر دو گونه دانسته‌اند: یکی حدیث نفس پسندیده که اظهار شرمساری در پیشگاه خدا و راز و نیاز با او از مصادیق آن ذکر شده است.[۶] دیگری حدیث نفس ناپسند که شامل گفت‌وگوهای درونیِ برخاسته از وسوسه‌های شیطانی است و انسان را به گناه فرامی‌خواند.[۷] همچنین درگیری ذهنی با افکار و اوهامی که مانع پیشرفت انسان می‌شوند، یا او را در معرض گناه قرار می‌دهند، در زمرهٔ اقسام نکوهیده قرار گرفته است.[۸]

مباحث فقهی

در منابع فقهی، موضوع حدیث نفس غالباً در مبحث نماز مورد بحث قرار گرفته است؛[۹] از جمله، در موارد مربوط به تقیه و شرکت در نماز جماعت همراه با اهل‌سنت، برخی فقیهان بر لزوم قرائت نماز - هرچند به صورت حدیث نفس - تأکید کرده‌اند.[۱۰] در تبیین معنای حدیث نفس در روایاتِ مرتبط با این مسئله،[۱۱] دو دیدگاه وجود دارد: نخست قرائت با صدای بسیار آهسته، و دوم قرائت در ذهن و بدون تلفظ.[۱۲]

افزون بر این، فقیهان حدیث نفس و اندیشیدن به امور دنیوی در نماز را از مصادیق امور مکروه شمرده[۱۳] و یاد کردن خداوند و گفتن ذکر «لا الـه الاّ اللّه» هنگام وسوسه و حدیث نفس در افکار پلید را مستحب می‌دانند.[۱۴]

دیدگاه‌های اخلاقی

در منابع اخلاقی، برخی از انواع حدیث نفس به‌طور مشخص نکوهش شده‌اند؛ از جمله بدگمانی نسبت به مؤمن و گفت‌وگوی درونی با هدف بدگویی از او که برخی آن را حرام شمرده‌اند.[۱۵] همچنین بر پایه برخی روایات،[۱۶] از تمرکز بر حدیث نفس دربارهٔ فقر یا طول عمر نهی شده و آن را زمینه‌ساز بُخل و حِرص دانسته‌اند.[۱۷]

علاوه بر این، در مبانی اخلاقی برخی عالمان، نظیر دیدگاه‌های محمد غزالی (درگذشت: ۵۰۵ق) و مهدی نراقی (درگذشت: ۱۲۰۹ق) میان حدیث نفسِ ارادی و خطورات ذهنیِ ناخواسته تفکیک شده است؛[۱۸] به این معنا که تمایلات و افکاری که بدون اختیار به ذهن انسان راه می‌یابند، خارج از محدودهٔ تکلیف و مؤاخذه شمرده شده‌اند.[۱۹]

راهکار مقابله با حدیث نفس مذموم

در برخی منابع روایی و اخلاقی، ذکر خداوند، به‌ویژه گفتن «لَا إلَه إلّا الله»، برای مقابله با حدیث نفس و وسوسه، توصیه شده و آن را در تطهیر ذهن از افکار ناپسند مؤثر دانسته‌اند.[۲۰] همچنین در روایتی از امام امام صادق(ع) نقل شده است که حضرت آدم(ع) با گفتن ذکر «لا حول و لا قوة إلا بالله» از حدیث نفس رهایی یافت.[۲۱]

افزون بر این، در روایات،[۲۲] خواندن دعایی با عبارت آغازین «اللَّهُمَ إِنِّی عَبْدُکَ وَ ابْنُ عَبْدِک‏»[۲۳] و نیز اقامهٔ دو رکعت نماز [مانند نماز صبح] همراه با پناه بردن به خدا از وسوسه‌ها،[۲۴] از دیگر راهکارهای مقابله با حدیث نفس معرفی شده است.

پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه «حدیث نفس».
  2. ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۷۹.
  3. ↑ علی بن موسی، فقه الرضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۳۸۵؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۲۴.
  4. ↑ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربی، ج۹، ص۳۶۳؛ حمیری، شمس العلوم، ۱۴۲۰ق، ج۱۱، ص۷۰۳۹.
  5. ↑ شریفی، فرهنگ ادبیات فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۵۲۵.
  6. ↑ اختریان، «راهکاری برای دوری از حدیث نفس مذموم»، هفته‌نامهٔ افق حوزه.
  7. ↑ اختریان، «راهکاری برای دوری از حدیث نفس مذموم»، هفته‌نامهٔ افق حوزه.
  8. ↑ اختریان، «راهکاری برای دوری از حدیث نفس مذموم»، هفته‌نامهٔ افق حوزه.
  9. ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۷۹.
  10. ↑ برای نمونه رجوع کنید به شهید اول، ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۳۲۲؛ بحرانی، الرسائل الأحمدیة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۳۵؛ موسوی شاهرودی، جامع الفتاوی، ۱۴۲۸ق، ص۲۴۶.
  11. ↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۵، حدیث ۱۵؛ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۹۷، حدیث ۳۶۵؛ شیخ طوسی، الاستبصار، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۲۱، حدیث ۱۱۹۶.
  12. ↑ شیخ انصاری، کتاب الصلاة، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۴۷۱-۴۷۲.
  13. ↑ برای نمونه رجوع کنید به نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۱، ص۹۲؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۷۲۱.
  14. ↑ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۷، ص۱۶۷.
  15. ↑ دستغیب، گناهان کبیره، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۷۴.
  16. ↑ علی بن موسی، فقه الرضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۳۳۷؛ ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۴۱۰.
  17. ↑ انصاریان، ‏معاشرت‏، ۱۳۸۸ش‏، ص۲۲۲.
  18. ↑ غزالی، إحیاء علوم الدین، دار الکتاب العربی، ج‏۸، ص۷؛ نراقی، جامع السعادات، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج‏۱، ص۱۹۵.
  19. ↑ غزالی، إحیاء علوم الدین، دار الکتاب العربی، ج‏۸، ص۷؛ نراقی، جامع السعادات، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج‏۱، ص۱۹۵.
  20. ↑ عبدالرزاق، شرح منازل السائرین، شرح‌کتاب، ص۱۶۴.
  21. ↑ طبرسی، مکارم الأخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۳۲۸.
  22. ↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۶۱، حدیث ۱۶؛ طبرسی، مکارم الأخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۳۲۸.
  23. ↑ فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، ‏المحجة البیضاء، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۳۳۸.
  24. ↑ مامقانی مرآة الکمال، ج‏۱، ص۴۳۰.

منابع

  • ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول(ص)، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
  • اختریان، مریم، «راهکاری برای دوری از حدیث نفس مذموم»، در هفته‌نامهٔ افق حوزه، تاریخ نشر، ۲۴ فروردین ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ش.
  • انصاریان، حسین، ‏معاشرت‏، مصحح: محمدجواد صابریان و آرش مردانی‌پور، قم، دار العرفان،‏ چاپ چهارم، ۱۳۸۸ش‏.
  • بحرانی (آل طعان)، احمد بن صالح، الرسائل الأحمدیة، قم، دار المصطفی لإحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • حمیری، نشوان بن سعید، شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، محقق: حسین بن عبد الله عمری، مطهر بن علی اریانی و یوسف محمد عبدالله،، ج ۱۱، ص ۷۰۳۹، دمشق، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
  • دستغیب، عبدالحسین‏، گناهان کبیره‏، قم جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ بیست و دوم، ۱۳۸۸ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، فرهنگ لغت، تهران، مؤسسه لغت نامه دهخدا، ۱۳۴۱ش.
  • شریفی، محمد، فرهنگ ادبیات فارسی، ویراستار: محمدرضا جعفری، تهران، فرهنگ نشر نو و انتشارات معین، ۱۳۸۷ش.
  • شهید اول (عاملی)، محمد بن مکی، ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • شیخ انصاری، مرتضی، کتاب الصلاة، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، قم، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
  • شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۹۰ق.
  • شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، مقدمهٔ شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: احمد حبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
  • شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، محقق: موسوی خرسان، حسن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
  • طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، انتشارات شریف رضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق.
  • عبدالرزاق کاشی، عبدالرزاق بن جلال‌الدین، ‏شرح منازل السائرین خواجه عبد الله انصاری، مصحح: علی شیروانی، ‏ تهران، الزهرا( س)، چاپ دوم، ۱۳۷۹ش.
  • علی بن موسی (امام هشتم)، فقه الرضا(ع)، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۴۰۶ق.
  • غزالی، محمد بن محمد، إحیاء علوم الدین، محقق: حافظ عراقی، عبد الرحیم بن حسین، مقدمه‌نویس: عیدروس، عبدالقادر بن شیخ، بی جا، دار الکتاب العربی‏، چاپ اول، بی تا.
  • فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، ‏المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، مصحح: علی‌اکبر غفاری، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی‏، چاپ چهارم، ۱۴۱۷ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل‌بیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
  • مامقانی، عبدالله، مرآة الکمال لمَن رام درک مَصالح الأعمال، نجف اشرف، چاپخانه مرتضویّه، ۱۳۴۲ق.
  • موسوی شاهرودی، سید مرتضی، جامع الفتاوی (مناسک حج)، قم، نشر مشعر، چاپ سوم، ۱۴۲۸ق.
  • نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
  • نراقی، مهدی بن ابی‌ذر، جامع السعادات‏، مصحح: محمد کلانتر، مقدمه‌نویس: محمدرضا مظفر، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، چاپ اول، بی تا.