حدیث نفس
حدیث نفس به معنای سخن گفتن با خود یا مرور افکار ذهنی است که گاه در معنای وسوسه نیز به کار میرود. حدیث نفس را به دو گونهٔ پسندیده و ناپسند تقسیم کردهاند و در منابع اخلاقی، برخی از انواع آن، مانند افکار زمینهسازِ گناه یا بدگمانی به مؤمن، نکوهش شده است.
در منابع فقهی، این موضوع بیشتر در مبحث نماز مطرح شده و برخی فقیهان بر وجوب قرائت در نماز جماعتِ اهلسنت، هرچند بهصورت حدیث نفس، تأکید کردهاند. همچنین در منابع روایی و اخلاقی، ذکر خدا، دعا و نماز از راهکارهای مقابله با وسوسه و حدیث نفسِ مذموم معرفی شدهاند.
مفهوم و اقسام
حدیث نفس به معنای سخن گفتن با خود[۱] یا مرور افکار در ذهن[۲] تعریف شده است. این اصطلاح در منابع روایی عنوان بابی مستقل قرار گرفته[۳] و در متون تفسیری و روایی، گاه به معنای وسوسه به کار میرود.[۴] از این واژه در ادبیات داستانی و نمایشی نیز استفاده میشود.[۵]
حدیث نفس را بر دو گونه دانستهاند: یکی حدیث نفس پسندیده که اظهار شرمساری در پیشگاه خدا و راز و نیاز با او از مصادیق آن ذکر شده است.[۶] دیگری حدیث نفس ناپسند که شامل گفتوگوهای درونیِ برخاسته از وسوسههای شیطانی است و انسان را به گناه فرامیخواند.[۷] همچنین درگیری ذهنی با افکار و اوهامی که مانع پیشرفت انسان میشوند، یا او را در معرض گناه قرار میدهند، در زمرهٔ اقسام نکوهیده قرار گرفته است.[۸]
مباحث فقهی
در منابع فقهی، موضوع حدیث نفس غالباً در مبحث نماز مورد بحث قرار گرفته است؛[۹] از جمله، در موارد مربوط به تقیه و شرکت در نماز جماعت همراه با اهلسنت، برخی فقیهان بر لزوم قرائت نماز - هرچند به صورت حدیث نفس - تأکید کردهاند.[۱۰] در تبیین معنای حدیث نفس در روایاتِ مرتبط با این مسئله،[۱۱] دو دیدگاه وجود دارد: نخست قرائت با صدای بسیار آهسته، و دوم قرائت در ذهن و بدون تلفظ.[۱۲]
افزون بر این، فقیهان حدیث نفس و اندیشیدن به امور دنیوی در نماز را از مصادیق امور مکروه شمرده[۱۳] و یاد کردن خداوند و گفتن ذکر «لا الـه الاّ اللّه» هنگام وسوسه و حدیث نفس در افکار پلید را مستحب میدانند.[۱۴]
دیدگاههای اخلاقی
در منابع اخلاقی، برخی از انواع حدیث نفس بهطور مشخص نکوهش شدهاند؛ از جمله بدگمانی نسبت به مؤمن و گفتوگوی درونی با هدف بدگویی از او که برخی آن را حرام شمردهاند.[۱۵] همچنین بر پایه برخی روایات،[۱۶] از تمرکز بر حدیث نفس دربارهٔ فقر یا طول عمر نهی شده و آن را زمینهساز بُخل و حِرص دانستهاند.[۱۷]
علاوه بر این، در مبانی اخلاقی برخی عالمان، نظیر دیدگاههای محمد غزالی (درگذشت: ۵۰۵ق) و مهدی نراقی (درگذشت: ۱۲۰۹ق) میان حدیث نفسِ ارادی و خطورات ذهنیِ ناخواسته تفکیک شده است؛[۱۸] به این معنا که تمایلات و افکاری که بدون اختیار به ذهن انسان راه مییابند، خارج از محدودهٔ تکلیف و مؤاخذه شمرده شدهاند.[۱۹]
راهکار مقابله با حدیث نفس مذموم
در برخی منابع روایی و اخلاقی، ذکر خداوند، بهویژه گفتن «لَا إلَه إلّا الله»، برای مقابله با حدیث نفس و وسوسه، توصیه شده و آن را در تطهیر ذهن از افکار ناپسند مؤثر دانستهاند.[۲۰] همچنین در روایتی از امام امام صادق(ع) نقل شده است که حضرت آدم(ع) با گفتن ذکر «لا حول و لا قوة إلا بالله» از حدیث نفس رهایی یافت.[۲۱]
افزون بر این، در روایات،[۲۲] خواندن دعایی با عبارت آغازین «اللَّهُمَ إِنِّی عَبْدُکَ وَ ابْنُ عَبْدِک»[۲۳] و نیز اقامهٔ دو رکعت نماز [مانند نماز صبح] همراه با پناه بردن به خدا از وسوسهها،[۲۴] از دیگر راهکارهای مقابله با حدیث نفس معرفی شده است.
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه «حدیث نفس».
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۷۹.
- ↑ علی بن موسی، فقه الرضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۳۸۵؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۲۴.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربی، ج۹، ص۳۶۳؛ حمیری، شمس العلوم، ۱۴۲۰ق، ج۱۱، ص۷۰۳۹.
- ↑ شریفی، فرهنگ ادبیات فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۵۲۵.
- ↑ اختریان، «راهکاری برای دوری از حدیث نفس مذموم»، هفتهنامهٔ افق حوزه.
- ↑ اختریان، «راهکاری برای دوری از حدیث نفس مذموم»، هفتهنامهٔ افق حوزه.
- ↑ اختریان، «راهکاری برای دوری از حدیث نفس مذموم»، هفتهنامهٔ افق حوزه.
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۷۹.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به شهید اول، ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۳۲۲؛ بحرانی، الرسائل الأحمدیة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۳۵؛ موسوی شاهرودی، جامع الفتاوی، ۱۴۲۸ق، ص۲۴۶.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۵، حدیث ۱۵؛ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۹۷، حدیث ۳۶۵؛ شیخ طوسی، الاستبصار، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۲۱، حدیث ۱۱۹۶.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب الصلاة، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۴۷۱-۴۷۲.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۱، ص۹۲؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۷۲۱.
- ↑ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۷، ص۱۶۷.
- ↑ دستغیب، گناهان کبیره، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۷۴.
- ↑ علی بن موسی، فقه الرضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۳۳۷؛ ابنشعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۴۱۰.
- ↑ انصاریان، معاشرت، ۱۳۸۸ش، ص۲۲۲.
- ↑ غزالی، إحیاء علوم الدین، دار الکتاب العربی، ج۸، ص۷؛ نراقی، جامع السعادات، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج۱، ص۱۹۵.
- ↑ غزالی، إحیاء علوم الدین، دار الکتاب العربی، ج۸، ص۷؛ نراقی، جامع السعادات، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج۱، ص۱۹۵.
- ↑ عبدالرزاق، شرح منازل السائرین، شرحکتاب، ص۱۶۴.
- ↑ طبرسی، مکارم الأخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۳۲۸.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۶۱، حدیث ۱۶؛ طبرسی، مکارم الأخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۳۲۸.
- ↑ فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، المحجة البیضاء، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۳۳۸.
- ↑ مامقانی مرآة الکمال، ج۱، ص۴۳۰.
منابع
- ابنشعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول(ص)، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- اختریان، مریم، «راهکاری برای دوری از حدیث نفس مذموم»، در هفتهنامهٔ افق حوزه، تاریخ نشر، ۲۴ فروردین ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- انصاریان، حسین، معاشرت، مصحح: محمدجواد صابریان و آرش مردانیپور، قم، دار العرفان، چاپ چهارم، ۱۳۸۸ش.
- بحرانی (آل طعان)، احمد بن صالح، الرسائل الأحمدیة، قم، دار المصطفی لإحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- حمیری، نشوان بن سعید، شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، محقق: حسین بن عبد الله عمری، مطهر بن علی اریانی و یوسف محمد عبدالله،، ج ۱۱، ص ۷۰۳۹، دمشق، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- دستغیب، عبدالحسین، گناهان کبیره، قم جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ بیست و دوم، ۱۳۸۸ش.
- دهخدا، علیاکبر، فرهنگ لغت، تهران، مؤسسه لغت نامه دهخدا، ۱۳۴۱ش.
- شریفی، محمد، فرهنگ ادبیات فارسی، ویراستار: محمدرضا جعفری، تهران، فرهنگ نشر نو و انتشارات معین، ۱۳۸۷ش.
- شهید اول (عاملی)، محمد بن مکی، ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- شیخ انصاری، مرتضی، کتاب الصلاة، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، قم، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۹۰ق.
- شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، مقدمهٔ شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: احمد حبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
- شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، محقق: موسوی خرسان، حسن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، انتشارات شریف رضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق.
- عبدالرزاق کاشی، عبدالرزاق بن جلالالدین، شرح منازل السائرین خواجه عبد الله انصاری، مصحح: علی شیروانی، تهران، الزهرا( س)، چاپ دوم، ۱۳۷۹ش.
- علی بن موسی (امام هشتم)، فقه الرضا(ع)، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۴۰۶ق.
- غزالی، محمد بن محمد، إحیاء علوم الدین، محقق: حافظ عراقی، عبد الرحیم بن حسین، مقدمهنویس: عیدروس، عبدالقادر بن شیخ، بی جا، دار الکتاب العربی، چاپ اول، بی تا.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، مصحح: علیاکبر غفاری، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ چهارم، ۱۴۱۷ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهلبیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- مامقانی، عبدالله، مرآة الکمال لمَن رام درک مَصالح الأعمال، نجف اشرف، چاپخانه مرتضویّه، ۱۳۴۲ق.
- موسوی شاهرودی، سید مرتضی، جامع الفتاوی (مناسک حج)، قم، نشر مشعر، چاپ سوم، ۱۴۲۸ق.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- نراقی، مهدی بن ابیذر، جامع السعادات، مصحح: محمد کلانتر، مقدمهنویس: محمدرضا مظفر، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، بی تا.
