سنت الهی یا سنن الهی اصطلاحی قرآنی به‌معنای روش‌ها و قوانین خداوند در اداره امور هستی است. سنت‌های الهی نزد اندیشمندان اسلامی دارای ویژگی‌هایی چون جامعیت، ثبات و ضابطه‌مندی است و به تعبیر قرآن غیرقابل تبدیل و تغییرند.

به باور اندیشمندان مسلمان، سنت‌های الهی بنا به ظرف تحقق آن، به سنت‌های اخروی و سنت‌های دنیوی و بنا به تأثیر عملکرد انسان، به سنت‌های مطلق و سنت‌های مشروط تقسیم می‌شوند. سنت استدراج، سنت نصرت مؤمنان، سنت اتمام حجت از جمله سنت‌هایی است که در قرآن به آنها اشاره شده است. برخی ظهور امام زمان(عج) و مهدویت را تبلور سنت‌های الهی دانسته و گفته‌اند سنت‌هایی چون ولایت صالحان، پیروزی نهایی حق بر باطل و جانشینی مستضعفان در در زمان ظهور محقق خواهد شد.

به گفته محققان، علم به سنت‌های الهی تأثیر بالایی در ایجاد معرفت خدا و ظهور توحید در جامعه دارد. به باور آنها، آگاهی از قوانین ثابت هستی، باعث بهبود کیفیت مدیریت رخدادهای فردی و اجتماعی خواهد شد. همچنین گفته شده که رهبران نظام جمهوری اسلامی ایران، راهبری سیاسی و اجتماعی خود را بر مبنای سنت‌های الهی ترسیم کرده و انطباق با سنت‌های الهی را برای رسیدن به پیروزی ضروری دانسته‌اند.

مفهوم‌شناسی سنت الهی

سنت الهی را به‌معنای روش‌ها و ضوابطی در افعال خداوند دانسته‌اند که امور عالم بر پایه آنها اداره می‌شود.[۱] عبدالله جوادی آملی، فیلسوف، فقیه و مفسر شیعه، سنت الهی را ناظر به نظم در قوانین خلقت و هندسه ربوبیت می‌داند که به مدد عقل تجربی و عقل فلسفی قابل یافتن است.[۲]

از نظر محققان، مفهوم سنت الهی در یک شبکه معنایی در قرآن، با واژگانی چون «امر»، «اراده»، «قول»، «حُکم»، «جَعل»، «کَتَبَ»، «فَرَضَ»، «قضا»، «قَدَر» مرتبط است.[۳] به گفته محققان، سنت‌های الهی از دو جهت بسیار فراگیرند: اول از جهت تنوع روش‌ها و تدابیر الهی و دیگری از جهت شمول در پهنه هستی، به‌طوری که هیچ موجودی از شعاع سنت‌های الهی خارج نبوده و در هر موقعیتی، یک یا چند سنت بر او جاری می‌شود.[۴]

اهمیت و جایگاه

عبدالله جوادی آملی، سنت الهی را شایسته عنوان علمی مستقل می‌داند که قابلیت آن را دارد که در چهره‌های گوناگون سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و… ظهور یابد؛ اما دانش سکولار به جهت گسستگی از مبدأ و معاد، به‌جای آن نشسته و در مواردی به زیان بشر رفتار می‌کند.[۵]

سید محمد باقر صدر، فقیه و متفکر شیعه، بر این باور است که سنت‌های الهی با هدف قرآن که کتاب نجات و هدایت انسان به سوی نور است، پیوندی تنگاتنگ دارد؛ چراکه توجه به این قوانین به‌صورت مستقیم، در تغییر و دگرگون‌سازی عملی جامعه و فرد بسیار مؤثر است.[۶]

برخی معتقدند از آنجا که سنت‌های الهی ناظر به چگونگی فعل خدا و رابطه او با بندگان است، بارزترین مظهر اثبات وجود خدا و توحید به شمار می‌رود. ازاین‌رو به میزانی که فرد و جامعه از این سنت‌ها آگاهی داشته باشد، به همان میزان، معرفت خدا در او نهادینه می‌شود؛[۷] همچنان‌که به‌گفته قرآن، رویگردانی از سنت‌های الهی خسران را در پی دارد.[۸]

کسانی نیز کشف سنت‌های الهی در زندگی بشر را در معنایابی برای حوادث زندگی ضروری می‌دانند و می‌گویند آگاهی از سنت‌های الهی به‌عنوان قوانین ثابت، قدرت پیش‌بینی و مدیریت رخدادهای فردی و اجتماعی به انسان می‌بخشد و آثار تربیتی بسیاری دارد.[۹]

حکمرانی، منطبق با سنت‌های الهی

سنت‌های الهی جایگاهی ویژه در تدابیر سیاسی و اجتماعی حاکمان جمهوری اسلامی ایران دارد؛ به‌طوری که برخی بر این باورند که منطق مقاومت امام خمینی بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی ایران، منطبق بر سنت‌های مطرح شده در قرآن بوده[۱۰] و سخنان کوبنده وی علیه آمریکا، حتی پیش از شروع مبارزاتش علیه نظام شاهنشاهی، معلول بصیرتی است که از اعتماد به سنت‌های الهی سرچشمه گرفته است.[۱۱]

سیدعلی خامنه‌ای دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، در کلام خود، مسائلی چون پاسداشت ارزش‌ها، تحقّق عزت، قدرت و مقاومت، معنویت، عقلانیت، عدالت، بصیرت، دشمن‌شناسی و تحقق پیشرفت در جامعه را در گروی انطباق با سنت‌های الهی می‌داند.[۱۲] او، عدم درک درست دشمنان اسلام از سنت‌های الهی را سبب شکست‌های پیاپی ایشان در محاسبات و نقشه‌هایشان می‌شمارد و بر این باور است که هرجا که مسلمانان در عرصه‌های سیاسی و نظامی به پیروزی رسیده‌اند، به‌جهت انطباق با یکی از سنت‌های الهی در پیروزی بوده است و هرجا کارشان به شکست کشیده، سنت الهیِ شکست، به‌جهت برخی رفتارها، بر ایشان حاکم شده است.[۱۳]

عبدالله جوادی آملی نیز بر این باور است که بنا بر سنت غیرقابل تغییر الهی در به خاک مذلت کشاندن کسانی که همچون فرعونیان، طغیان و سرکشی را از حد گذارنده‌اند، ایالات متحده آمریکا، هر روز به ساعت پایان قدرت خود نزدیک‌تر می‌شود.[۱۴]

مجرای سنت‌های الهی

محققان بر این باورند که در قرآن، اجرای سنت‌های الهی، گاهی همچون آیه ۲۳ سوره فتح به خود خداوند نسبت داده شده و گاهی همچون آیه ۷۷ سوره اسراء، به پیامبران و گاهی نیز همچون آیه ۱۳ سوره حجر به مردم.[۱۵]

برخی نیز گستره مجاری سنت الهی را شامل تمام اسباب طبیعی و فوق‌طبیعی می‌دانند که مشیت و اراده خداوند به‌نحو مستقیم یا غیرمستقیم از آن جاری می‌شود.[۱۶]

محمدتقی مصباح یزدی، فیلسوف و مفسر شیعه، معتقد است خداوند سنت‌هایی که از مجاری دیگر در عالم هستی جاری می‌شود را از آن جهت به خود نسبت داده است که انسان‌ها را با توحید افعالی بیشتر آشنا سازد.[۱۷]

ویژگی سنت‌های الهی

اندیشمندان مسلمان، با توجه به آیات قرآن، ویژگی‌هایی را برای سنت‌های خداوند برشمرده‌اند که از آن جمله می‌توان به این موارد اشاره کرد:

  • فراگیری و جامعیت: با توجه به آیه ۳۸ سوره احزاب، سنت‌های الهی نسبت به هیچ زمان، مکان و شرایطی استثناپذیر نیستند و همه را به یک نحو در بر می‌گیرند.
  • تغییرناپذیری و ثبات: براساس آیه ۴۳ سوره فاطر، سنت‌های الهی نه تغییر می‌کنند و نه چیز دیگری جای آنها را می‌گیرد.
  • مجازات جمعی (مربوط به سنت عذاب الهی): با نظر به آیه ۲۵ سوره انفال، جریان سنت الهی تنها دامن فرد خطاکار را نمی‌گیرد؛ بلکه جامعه‌ای که نسبت به آن بی‌تفاوت باشد و سکوت اختیار کند را نیز تحت تأثیر خود قرار می‌دهد.
  • بی‌طرفی و ضابطه‌مندی: برپایه آیه ۱۴۰ سوره آل‌عمران، هر جامعه‌ای که از سنت‌های الهی آگاهی یابد، می‌تواند آن را در جهت اهداف خود به کار بَرَد و هرکه از آن تخلف کند، شکست خواهد خورد؛ نظیر شکست مسلمانان در جنگ احد که به‌جهت عدم تبعیت از فرماندهی و عدم استقامت رخ داد.[۱۸]

عدم تبدیل و عدم تحویل در سنت الهی

قرآن در آیه ۴۳ سوره فاطر، سنت‌های الهی را غیرقابل «تبدیل» و «تحویل» می‌داند. از نظر مرتضی مطهری، متفکر و روحانی شیعه، عدم تبدیل بدان معناست که نَسخ نمی‌شود و سنت دیگری جای آن را نمی‌گیرد و عدم تحویل آن است که در اجزای آن تغییری ایجاد نمی‌شود.[۱۹]

علامه طباطبایی، مفسر و فیلسوف شیعه، بر این باور است که تبدیل سنت این است که عافیت و نعمت جای عذاب را بگیرد و تحویل سنت آن است که عذاب از قومی به قومی دیگر منتقل شود.[۲۰]

برخی از محققان معتقدند که همنشینی مکرر واژه «سنت» با واژه‌های «قَبل» و «اوّلین» در قرآن،[یادداشت ۱] به این معنا اشاره دارد که آنچه بر گذشتگان جاری بوده، غیرقابل تغییر است و عیناً بر آیندگان نیز جاری خواهد شد.[۲۱] ازاین‌رو قرآن، با توجه به آیه ۱۳۷ سوره آل‌عمران، از مردم انتظار دارد که در زمین سیر کرده و با نظر به عاقبت پیشینیان، سنت‌های الهی را کشف کنند.[۲۲]

اقسام سنت‌های الهی

برخی از اندیشمندان مسلمان، سنت‌های الهی را بنا به ظرف تحقق آن، دو دسته سنت‌های اخروی و دنیوی دانسته‌اند[۲۳] و سنت‌های دنیوی را نیز به دو دسته سنت‌های مطلق و سنت‌های مشروط تقسیم کرده‌اند. منظور ایشان از سنت‌های مطلق، آن دسته از سنت‌هایی است که متأثر و معلول رفتار انسان نیست؛ نظیر سنت هدایت عام (مطابق با آیه ۳۶ سوره نحل، آیه ۲۰۸ سوره شعراء) و سنت امتحان مردم، (مطابق با آیه ۱۵۵ سوره بقره و آیه ۸۵ سوره طه) که بر همگان جاری می‌گردد.

منظور از سنت‌های مشروط نیز آن دسته از سنت‌هایی است که در قبال عملکرد انسان جاری می‌شود؛ مانند سنت نصرت مؤمنان (مطابق با آیه ۴۷ سوره روم) و سنت استخلاف[یادداشت ۲] (مطابق با آیه ۵۴ سوره مائده و آیه ۳۸ سوره محمد).[۲۴]

برخی از محققان مسلمان، با توجه به آیات قرآن کریم، سنت‌های الهی را در سه دسته کلی تقسیم‌بندی کرده و برای هر دسته آیاتی را برشمرده‌اند:

  1. سنت خداوند در هدایت به سنت‌های صحیح (نظیر آیه ۲۶ سوره نساء
  2. سنت خداوند در شکستن سنت‌های باطل (نظیر آیات ۳۷–۳۸ سوره احزاب
  3. سنت خداوند در عذاب پیشینیان (نظیر آیه ۱۳۷ سوره آل عمران، آیه ۵۵ سوره کهف، آیات ۶۰–۶۲ سوره احزاب).[۲۵]

برخی از محققان، در تقسیمی دیگر، سنت‌های الهی را ابتدا به سنت‌های تکوینی و سنت‌های تشریعی تقسیم کرده‌اند. سنت‌های تشریعی را هم که ناظر به نظام انسانی است، در دو دسته سنت‌های فردی و سنت‌های اجتماعی گنجانده‌اند.[۲۶]

نمونه‌هایی از سنت‌های الهی در قرآن

بنا به نوشته‌های مفسران و پژوهشگران، برخی از سنت‌های الهی که در قرآن از آنها سخن آمده، به‌شرح زیر است:

برخی سنت‌های الهی دیگر عبارت‌اند از: سنت الهی در اسباب و مسببات، سنت مکر، سنت الهی دربارهٔ رزق بندگان، سنت الهی دربارهٔ ایمان، تقوا و عمل صالح، و سنت ترف و مترفین.[۴۰]

مهدویت، تبلور سنت‌های الهی

برخی از محققان بر این باورند که مسئله مهدویت در عقاید مسلمانان با مسئله سنت‌های الهی رابطه تنگاتنگ دارد و اندیشه مهدویت در دل خود تلفیقی از تحقق چندین سنت الهی است که عبارت‌اند از:

برخی نیز سنت‌های استخلاف، امتحان، تمحیص، املاء و استدراج را با توجه به آیات قرآن و روایات، در پیوندی استوار با مسئله مهدویت، غیبت امام زمان(عج) و انتظار فرج دانسته‌اند.[۴۲]

پانویس

  1. مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، ۱۳۶۸ش، ص۴۲۵؛ صدر، سنتهای تاریخ در قرآن، ۱۳۹۳ش، ص۱۶۲.
  2. جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۹ش، ج۱۵، ص۵۸۷.
  3. نیک‌زاد الحسینی، شبکه معنایی سنن الهی در قرآن کریم، ۱۳۹۲ش، ص۴۵.
  4. آقاجانی، ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع، ۱۳۹۳ش، ص۳۴.
  5. جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۹ش، ج۱۵، ص۵۸۶.
  6. صدر، سنت‌های اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن، ۱۳۶۹ش، ص۸۲.
  7. دیالمه، بررسی سنت اجتماعی مداوله و اهداف آن در قرآن کریم، ص۲۱۰.
  8. نگاه کنید به آیه ۸۵ سوره غافر
  9. نیک‌زاد الحسینی، شبکه معنایی سنن الهی در قرآن کریم، ۱۳۹۲ش، ص۱.
  10. خامنه‌ای، بیانات در مراسم سی‌امین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمه‌الله)
  11. خامنه‌ای، بیانات در مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام‌حسین(ع)
  12. خیری، کارکردهای اجتماعی سنن الهی از دیدگاه مقام معظم رهبری سیدعلی خامنه‌ای دام عزه، ص۹.
  13. خامنه‌ای، بیانات در دیدار رئیس و مسئولان قوه قضائیه.
  14. جوادی آملی، نگاهی «قرآنی» به تبعات هجوم آمریکا به عراق.
  15. وفا، تاریخ از دیدگاه قرآن و نهج‌البلاغه، ۱۳۸۲ش، ص۱۲۱.
  16. خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۲۲۱.
  17. مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، ۱۳۹۱ش، ص۴۲۶.
  18. وفا، تاریخ از دیدگاه قرآن و نهج‌البلاغه، ۱۳۸۲ش، ص۱۲۱–۱۲۵
  19. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۶۸ش، ج ۱، ص۱۳۵.
  20. علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج ۱۷، ص۵۸.
  21. نیک‌زاد الحسینی، شبکه معنایی سنن الهی در قرآن کریم، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۴.
  22. نیک‌زاد الحسینی، شبکه معنایی سنن الهی در قرآن کریم، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۹.
  23. سلیمی، سنت‌های الهی در قرآن، ص۲۵.
  24. وفا، تاریخ از دیدگاه قرآن و نهج‌البلاغه، ۱۳۸۲ش، ص۱۲۸–۱۳۴.
  25. نیک‌زاد الحسینی، شبکه معنایی سنن الهی در قرآن کریم، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۴.
  26. محصص، سنت الهی و قلمرو کیفر گروهی، ص۲۴۹.
  27. جمعی از نویسندگان، معارف قرآن، ۱۳۸۷ش، ص۱۲۵.
  28. جمعی از نویسندگان، معارف قرآن، ۱۳۸۷ش، ص۱۲۵.
  29. جمعی از نویسندگان، معارف قرآن، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۰.
  30. علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۷، ص۳۵۵.
  31. علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۹۹.
  32. دایرة المعارف قرآن کریم، ج۴، ص۲۶۳.
  33. دایرة المعارف قرآن کریم، ج۴، ص۲۶۳.
  34. علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۸، ص۵۶.
  35. علامه طباطبایی، ترجمه المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۸، ص۵۶.
  36. وفا، تاریخ از دیدگاه قرآن و نهج‌البلاغه، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۰.
  37. صدری فر، تحلیل، مقایسه و نقد دیدگاه مفسران دربارهٔ «سنّت تغییر»، ص۹۶.
  38. علامه طباطبائی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۷، ص۳۵۵.
  39. دیالمه، بررسی سنت اجتماعی مداوله و اهداف آن در قرآن کریم، ص۲۱۱.
  40. نگاه کنید به خرمشاهی، بهاء الدین. دانشنامهٔ قرآن، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۲۲۱–۱۲۳۱.
  41. فاضلیان، سنت‌های الهی با مهدویت.
  42. فرهمند، مهدویت و سنت‌های الهی در قرآن، ص۱۲۷–۱۵۴.

یادداشت

  1. نظیر «سُنَّتُ الْأَوَّلین» در آیه ۳۸ سوره انفال و «سُنَّةَ اللَّهِ فِی الَّذینَ خَلَوْا مِنْ قَبْل» در آیه ۶۲ سوره احزاب.
  2. به معنای جایگزینی قومی به جای قومی دیگر در بهره‌مندی از نعمات و مواهب الهی.

منابع

  • آقاجانی، نصرالله، ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع، اسلام، سال دوم، ش۳، زمستان ۱۳۹۳ش.
  • ایروانی، جواد، اعجاز قرآن در سنتهای اجتماعی، قرآن و علم، دوره ۷، ش۱۳، ۱۳۹۲ش.
  • جمعی از نویسندگان، معارف قرآن، تهران، پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷ش.
  • جمعی از نویسندگان مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب قم، ۱۳۸۲ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، نشر اسراء، ۱۳۹۹ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، نگاهی «قرآنی» به تبعات هجوم آمریکا به عراق، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۸/۰۱/۲۷ش، تاریخ بازدید ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار رئیس و مسئولان قوه قضائیه، تاریخ درج مطلب: ۱۴۰۱/۰۴/۰۷ش، تاریخ بازدید ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • خامنه‌ای، بیانات در مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام‌حسین(ع)، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۸/۰۷/۲۱ش، تاریخ بازدید ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در مراسم سی‌امین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمه‌الله)، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۸/۰۳/۱۴ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران، دوستان، ۱۳۹۳ش.
  • خیری، حسین، کارکردهای اجتماعی سنن الهی از دیدگاه مقام معظم رهبری سیدعلی خامنه‌ای دام عزه، ش۳، دوره ۱۰، سال۱۴۰۱ش.
  • دیالمه، نیکو، بررسی سنت اجتماعی مداوله و اهداف آن در قرآن کریم (با تأکید بر آیه ۱۴۰ و۱۴۱ آل عمران)، مطالعات تفسیری، ش۲۶، ۱۳۹۵ش،
  • سلیمی، مهدی، سنت‌های الهی در قرآن، مجله رشد آموزش معارف اسلامی، ش۶۰، ۱۳۸۵ش.
  • صدر، سید محمدباقر، سنت‌های اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن، ترجمه حسین منوچهری، تهران، رجا، ۱۳۶۹ش.
  • صدر، سید محمدباقر، سنت‌های تاریخ در قرآن، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۹۳ش.
  • صدری فر، نبی الله، تحلیل، مقایسه و نقد دیدگاه مفسران دربارهٔ «سنّت تغییر» (ذیل آیهٔ ۱۱ سورهٔ رعد)، پژوهشنامه معارف قرآنی، ش۳۳، تابستان ۱۳۹۷ش.
  • علامه طباطبایی، سیدمحمدحسین. المیزان فی تفسیرالقرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامع ه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
  • فاضلیان، نفیسه سادات، پیوند سنت‌های الهی با مهدویت، انتظار، ش۳۰، پاییز ۱۳۸۸ش.
  • فرهمند، مهناز، مهدویت و سنت‌های الهی در قرآن، نشریه سفینه، ش۱۰، ۱۳۸۵ش.
  • محصص، مرضیه، سنت الهی و قلمرو کیفر گروهی، بینات، ش۸۹–۹۰، ۱۳۹۵ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۸ش.
  • مصباح یزدی، محمد تقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی. شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ۱۳۹۱ش.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۶۸ ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران،‌ دار الکتب الإسلامیه، ۱۳۷۴ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، تهران،‌ دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۸۶ش.
  • نیک‌زاد الحسینی، فاطمه‌سادات، شبکه معنایی سنن الهی در قرآن کریم، پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد، رشته علوم حدیث، تهران، دانشگاه قرآن و حدیث، ۱۳۹۲ش.
  • وفا، جعفر، تاریخ از دیدگاه قرآن و نهج‌البلاغه، تهران، اداره آموزش‌های عقیدتی سیاسی سپاه، ۱۳۸۲ش.