دروغ مصلحت‌آمیز
دروغ مصلحت‌آمیز دروغی است که با هدف نیل به یک مصلحت انجام می‌گیرد. این عنوان در متون دینی و فقهی اولیه نیامده و در عُرف مردم به مواردی اطلاق می‌شود که دروغ گفتن برای دستیابی به یک مصلحت مهم یا دفع یک مفسده ضروری، مجاز شمرده شده است.[۱] دروغگویی نه از نظر عقل و نه از نظر شرع، به‌خاطر مطلق منفعت و مصلحت تجویز نشده است، بلکه تنها ضرورت یا اصلاح رابطه بین مردم مجوز آن است.[۲]
به‌گفته فقیهان و عالمان اخلاق، عقل حکم می‌کند دروغ تنها در موارد ضروری جایز است برای این ضرورت موارد زیر گفته شده است:
- اضطرار: ناچار شدن به دروغ برای حفظ جان، مال یا آبروی خود یا دیگران.
- وقتی بین انتخاب دو گزینه چاره‌ای جز انتخاب یکی از آنها نیست: وقتی بین انجام ندادن یک واجب یا انجام دادن یک حرام، یا بین دو حرام، انسان ناچار به انتخاب یکی باشد و دروغ گفتن، در شرایطی که ضرر آن کمتر از ضرر دیگر باشد، جایز است.[۴]
برخی از فقها[۵] معتقدند روایاتی که به‌طور مطلق جواز دروغ برای مصلحت را بیان می‌کنند، باید با توجه به روایات دیگر که دروغ را فقط برای اصلاح بین مردم جایز می‌دانند، تفسیر شوند.[۶]
- اصلاح رابطه بین مردم: اگر شنیدن سخنی باعث کدورت بین دو نفر شود، می‌توان با گفتن سخنی خلاف واقع (اما در جهت اصلاح) دل طرف مقابل را به‌دست آورد و رابطه را بهبود بخشید.[۷] پیامبر اکرم(ص) نیز در وصایایی به امام علی(ع) فرمودند که خداوند دروغ برای اصلاح را دوست دارد.[۸]
- فریب دادن دشمن در جنگ: در میدان جنگ، استفاده از حیله و دروغ برای ضربه‌زدن به دشمن جایز است.[۹]
- وعده دروغین به خانواده: اگر فرد قصد انجام وعده‌ای را ندارد، اما برای دلخوشی یا حفظ آرامش خانواده چنین وعده‌ای می‌دهد، دروغ محسوب نمی‌شود.[۱۰]
- دفع شرّ ظالم: دروغ گفتن برای نجات جان، آبرو یا مال خود یا برادر دینی از دست ظالمان و حاکمان ستمگر جایز است. در روایت امام صادق(ع)، دروغ مذموم است مگر در دفع شر ظالمان و اصلاح بین مردم.[۱۱]
- حفظ مال: در مواردی حتی قسم دروغ برای حفظ مال خود یا مال مؤمن دیگر از دست ستمگر یا غاصب، جایز شمرده شده است.[۱۲]
- مصلحت و دفع مفسده: برخی روایات به‌طور کلی بر جواز دروغ برای ایجاد مصلحت یا جلوگیری از فساد دلالت دارند، هرچند برخی فقها این روایات را ضعیف دانسته و معتقدند منظور از «صلاح» در این روایات همان «اصلاح بین مردم» است.[۱۳]
نمونه‌های قرآنی درباره دروغ مصلحت‌آمیز هم آمده است. وقتی یوسف(ع) جام پادشاهی را در بار برادرش گذاشت و سپس اعلان دزدی کرد، این کار با هدف کشف حقیقت و اجرای مصلحت صورت گرفت.[۱۴] ابراهیم(ع) هم به بت‌پرستان گفت که بت بزرگ، بت‌های دیگر را شکسته است. این سخن برای نشان دادن ناتوانی بت‌ها و هدایت مردم به سوی توحید عنوان شده است.[۱۵]
پانویس
- ↑ اترک، «معنای دروغ مصلحت‌آمیز»، ص۲.
- ↑ اترک، «معنای دروغ مصلحت‌آمیز»، ص۲۱و۲۲.
- ↑ طوسی، تفسیر التبیان، ج۶، ص۴۲۸.
- ↑ اترک، «معنای دروغ مصلحت‌آمیز»، ص۱۸و۱۹.
- ↑ اترک، «معنای دروغ مصلحت‌آمیز»، ص۱۳ به نقل از: امام خمینی، المکاسب المحرمة، ۱۴۱۰ق، ۹۲؛ یثربی کاشانی، المدارج الفقهیه، ۱۳۸۶ش، ج۲، ۷۹و۸۱.
- ↑ اترک، «معنای دروغ مصلحت‌آمیز»، ص۱۳.
- ↑ اترک، «معنای دروغ مصلحت‌آمیز»، ص۱۱-۱۳.
- ↑ ری‌شهری، میزان الحکمة، ۱۴۱۶ق، ج۱۰، ص۷۸.
- ↑ اترک، «معنای دروغ مصلحت‌آمیز»، ص۱۱، به نقل از کلینی، الکافی، ۱۴۱۶ق، ج۲، ۳۴۲.
- ↑ اترک، «معنای دروغ مصلحت‌آمیز»، ص۱۱، به نقل از کلینی، الکافی، ۱۴۱۶ق، ج۲، ۳۴۲.
- ↑ قرائتی، تفسیرنور، ۱۳۸۳ش، ج۴، ص۲۵۳.
- ↑ اترک، «معنای دروغ مصلحت‌آمیز»، ص۱۲، به نقل از: مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۲، ۲۶۳.
- ↑ اترک، «معنای دروغ مصلحت‌آمیز»، ص۱۳ به نقل از شیخ طوسی، ۱۳۶۵ش، ج۸، ص۳۰۰.
- ↑ قرائتی، تفسیرنور، ۱۳۸۳ش، ج۴، ص۲۵۳.
- ↑ قرائتی، تفسیرنور، ۱۳۸۳ش، ج۴، ص۲۵۳.
منابع
- اترک، حسین، «معنای دروغ مصلحت‌آمیز» فصلنامه پژوهش‌های فلسفی، تبریز، شماره ۱۲، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش.
- امام خمینی، سید روح‌الله، المکاسب المحرمة، قم، مؤسسه اسماعیلیان، ۱۴۱۰ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه و مستدرکها، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
- ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، تهران، دارالحدیث، ۱۴۱۶ق.
- سبحانی، جعفر، الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، مقرر: حسن مکی عاملی، قم، مؤسسة الامام الصادق، ۱۴۱۷ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا يحضره الفقيه، تحقیقک علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق.
- شیخ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- شیخ طوسی، محمدبن حسن، تبیان، بی تا، بی نا، بی جا.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: عبدالحسین غفاری، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۶ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفا، ۱۴۰۳ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- مازندرانی، ملا صالح، شرح اصول الکافی، با تعلیقات ابوالحسن شعرانی، بی تا، بی جا، بی نا.
- مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، تحقیق: صادق حسن زاده، قم، انتشارات فیروزآبادی، بی‌تا.
- یثربی کاشانی، سید محمد، المدارج الفقهیه المکاسب المحرمه، قم، انتشارات علامه وحید بهبهانی، ۱۳۸۶ش.