ذبح عظیم
ذِبح عظیم اصطلاحی قرآنی به معنای قربانی بزرگ که حضرت ابراهیم آن را به جای اسماعیل در راه خدا قربانی کرد. در اغلب تفاسیر، این قربانی، قوچی دانسته شده که از بهشت فرستاده شده بود. مفسران قرآن فرستاده شدن این قربانی از جانب خدا، پذیرفته شدن این قربانی در درگاه الهی و گستره وسیع انجام قربانی در روز عید قربان را از جمله دلایل عظیم نامیدن این قربانی در قرآن ذکر کردهاند. بزرگ بودن جسم آن قوچ احتمال دیگری است که مطرح شده است.
در برخی موارد لقب ذبح عظیم برای امام حسین(ع) به کار رفته است. به گفته برخی محققان نمیتوان امام حسین(ع) را ذبح عظیم دانست؛ زیرا در حدیث منقول از امام رضا(ع) که به آن استناد شده است، شهادت امام حسین به جای قربانی شدن اسماعیل قرارنگرفته است؛ بلکه گریه و ماتم بر امام حسین جایگزین ماتم بر اسماعیل شده است.
مفهوم و جایگاه
ذبح عظیم به معنای قربانی بسیار بزرگ، اصطلاحی قرآنی است که تنها یک بار [۲] و در آیه ۱۰۷ سوره صافات ذکر شده است.[۳] طبق این آیه، خدا، قربانی عظیمی را فدای فرزند حضرت ابراهیم کرد تا به جای او قربانی شود.[۴] در نقلهای مختلف و اغلب تفاسیر، منظور از ذبح عظیم، قوچ (گوسفند نَر) دانسته شده است.[۵] گفته میشود آن قوچ، همان قوچی بود که هابیل آن را برای خدا قربانی کرد.[۶] این قوچ در بهشت بهسر میبُرد تا این که برای ابراهیم(ع) فرستاده شد.[۷] برخی دیگر گفتهاند منظور از ذبح عظیم، یک بُز کوهی بود که از کوه ثُبَیر پایین آمده و نزد ابراهیم رفت.[۸]
عظیم بودن این قربانی، میتواند از لحاظ جسمانی و یا معنوی باشد.[۹] علامه طباطبایی معتقد است علت نامگذاری این قوچ به قربانی عظیم این است که از جانب خدا ارسال شده است.[۱۰] مورد قبول قرارگرفتن این ذبح از جانب خدا را دلیل دیگری برای عظیم دانستن آن عنوان شده است.[۱۱] به گفته برخی مفسران متأخر، یکی از نشانههای عظمت این ذبح آن است به تأسی این واقعه، قربانیهای زیادی در عید قربان صورت میگیرد و همواره افزایش صعودی دارد.[۱۲] به گفته مکارم شیرازی همه احتمالات مطرح شده میتواند صحیح باشد.[۱۳]
امام حسین(ع)؛ ذبح عظیم
برخی ذبح عظیم و تفسیر باطنی آیه ۱۰۷ سوره صافات را به امام حسین(ع) مرتبط دانسته[۱۴] و او را به عنوان ذبح عظیم معرفی کردهاند.[۱۵] این نوع تفسیر، از روایتی منسوب به امام رضا(ع)[۱۶] [یادداشت ۱]در تفسیر این آیه برداشت شده است.[۱۷] علیاکبر غفاری (۱۳۰۳ – ۱۳۸۳ش)، محقق و حدیثشناس تأکید دارد که روایت مذکور هیچ دلالتی بر جایگزینی امام حسین(ع) به جای اسماعیل ندارد؛ بلکه سخن از جایگزینی عزاداری بر امام حسین به جای عزاداری بر اسماعیل است.[۱۸] طبق این روایت حضرت ابراهیم آرزو داشت خدا اجازه دهد فرزندش را قربانی کرده و بهواسطه مصیبت فرزندش، در نزد خدا جایگاه والایی کسب کند.[۱۹] خدا داستان شهادت امام حسین(ع) را برای ابراهیم نقل کرد و ابراهیم در مصیبت امام حسین گریست.[۲۰] خدا به ابراهیم وحی کرد که عزاداری وی بر امام حسین را جایگزین عزاداریش بر فرزندش کرده و بالاترین جایگاه را به وی عطا کرد.[۲۱] همچنین عدهای از مفسران به دلیل این که فدا کردن شخص مهمتر به جای شخص پایینتر، معقول نیست،[۲۲] امکان فدا شدن امام حسین بهجای حضرت فرزند ابراهیم را نفی کردهاند.[۲۳]
ذبح عظیم فدایی اسماعیل یا اسحاق
به گفته علامه طباطبایی منابع روایی شیعه اسماعیل را به عنوان ذبیح معرفی کردهاند اما در منابع روایی اهلسنت برخی نقلها از اسماعیل و برخی دیگر از اسحاق نام بردهاند.[۲۴] مفسرانی که اسماعیل را ذبیح دانستهاند[۲۵] به شواهدی مانند آویزان بودن شاخ قوچ قربانی از کعبه،[۲۶] بشارت تولد اسحاق از یعقوب در قرآن،[۲۷] سکونت اسماعیل و مادرش هاجر در مکه[۲۸] و برخی احادیث مانند حدیث انا ابن الذبیحین[۲۹] استناد کردهاند.[۳۰]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ «و فدیناه بذبح عظیم»، صفحه شخصی محسن بهارزاده در اینستاگرام.
- ↑ خرمشاهی، «دبح عظیم»، پرتال جامع علوم اسلامی.
- ↑ قلییی و محسن نژاد، «تفسیر باطنی آیه وفدیناه بذبح عظیم»، ص۲۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۱۱۶.
- ↑ خرمشاهی، «دبح عظیم»، پرتال جامع علوم اسلامی؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۷، ص۱۵۳؛ طبرسی، مجمعالبیان، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۷۰۸.
- ↑ طبرسی، مجمعالبیان، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۷۰۸.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۶، ص۳۵۱.
- ↑ طبرسی، مجمعالبیان، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۷۰۸.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۳۷۳ش، ج۴، ص۲۷۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۷، ص۱۵۳.
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۵۲۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، چاپ سی و دوم، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۱۱۶؛ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۱، ص۲۶۸-۲۶۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۱۱۶.
- ↑ قلییی و محسن نژاد، «تفسیر باطنی آیه وفدیناه بذبح عظیم»، ص۳۴.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۱، ص۲۶۹.
- ↑ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۳۰-۴۳۱.
- ↑ قلییی و محسن نژاد، «تفسیر باطنی آیه وفدیناه بذبح عظیم»، ص۳۴.
- ↑ ابنبابویه، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۴۲۸.
- ↑ ابنبابویه، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۴۲۷.
- ↑ ابنبابویه، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۴۲۷.
- ↑ ابنبابویه، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۴۲۸.
- ↑ صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۶ق، ج۲۵، ص۱۹۲.
- ↑ طیب، اطیبالبیان، ۱۳۷۸ش، ج۱۱، ص۱۸۰؛ صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۶ق، ج۲۵، ص۱۹۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۷، ص۲۳۲.
- ↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۴۲۱.
- ↑ حقی بروسوی، تفسیر روح البیان، دار الفکر، ج۷، ص۴۷۷.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۳۷۳ش، ج۴، ص۲۷۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۱۲۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۱۱۹.
- ↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۴۲۱.
یادداشت
- ↑ يا إبراهيم قد فديت جزعك على ابنك إسماعيل لو ذبحته بيدك بجزعك على الحسين و قتله، و أوجبت لك أرفع درجات أهل الثواب على المصائب،
منابع
- ابنبابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، ترجمه علیاکبر غفاری و حمیدرضا مستفید، تهران، نشر صدوق، چاپ اول، ۱۳۷۲ش.
- حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، بیتا.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تصحیح هاشم رسولی، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- خرمشاهی، بهاءالدین، «ذبح عظیم»، پرتال جامع علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۵۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، تصحیح ابوالقاسم گرجی، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمعالبیان، تصحیح فضلالله یزدی، بیروت، دار المعرفه، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح احمد عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، بیتا.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- قلییی، مریم و مرضیه محسننژاد، «تفسیر باطنی آیه و فدیناه بذبح عظیم»، پژوهشنامه معارف حسینی، شماره۱۲، سال سوم، زمستان ۱۳۹۷ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ سی و دوم، ۱۳۷۴ش.