کرامت انسانی

از ویکی شیعه

کرامت انسانی به معنی بزرگواری و ارزش و حرمت داشتن همه انسان‌ها است. به گفته علامه طباطبائی، آیات مختلفی از قرآن مانند آیه ۷۰ سوره اسراء و ۱۳ سوره حجرات درباره کرامت انسان و برتری او بر دیگر موجودات است. امام علی(ع) نیز در نامه به مالک اشتر، بر‎ ‏احترام و حفظ حرمت غیرمسلمانان تأکید نموده است.

مفسران در ذاتی یا اکتسابی بودن کرامت انسان اختلاف نظر دارند؛ برخی مانند علامه طباطبائی و سید محمدحسین فضل‌الله قائل به کرامت ذاتی همه انسان‌ها هستند و انسان را موجودی برتر از سایر مخلوقات می‌دانند. در مقابل، مفسرانی همچون شیخ طوسی و زمخشری قائل به کرامت اکتسابی هستند که شامل قابلیت‌های بالقوه انسان، مانند تقوا، ایمان و کارهای خوب او می‌شود.

در قانون اساسی ایران و بسیاری از کنوانسیون‌های بین‌المللی مانند اعلامیه حقوق بشر به موضوع کرامت انسانی اشاره شده است.

جایگاه و اهمیت

به گفته علامه طباطبائی، مفسر معاصر شیعه، در آیات مختلفی مانند آیه ۷۰ سوره اسراء،[۱] ۳۰ سوره بقره[۲] و ۱۳ سوره حجرات[۳] درباره کرامت انسان و برتری او سخن گفته شده است. در آیه ۷۰ سوره اسراء، به گرامی داشتن انسان‌ها اشاره شده و جایگاه انسان در آفرینش و امتیازاتش بر دیگر موجودات ذکر شده است.[۴] از نظر علامه طباطبائی، این امتیازات شامل همه انسان‌ها (مسلمان و غیرمسلمان) می‌شود؛ زیرا در غیر این صورت خداوند باید در آیه به مؤمنان اشاره می‌کرد نه همه انسان‌ها.[۵]

در روایاتی از معصومان نیز درباره حفظ کرامت انسانی و احترام به افراد جامعه توجه شده است؛ از جمله برخاستن پیامبر(ص) به احترام تشییع جنازه یک یهودی. پیامبر اسلام در پاسخ به سؤال صحابه در این باره، تصریح کرد که هر گاه جنازه‌ای دیدید به‌احترام آن از جا برخیزید.‏[۶] امام علی(ع) نیز در نامه به مالک اشتر، بر‎ لزوم حفظ ‏احترام و حرمت غیرمسلمانان سفارش کرده است.[۷]

کرامت انسان در اصل دوم قانون اساسی ایران[۸] و بسیاری از کنوانسیون‌های بین‌المللی مورد اشاره قرار گرفت؛ از جمله در اعلامیه حقوق بشر (مصوب ۱۹۴۸ میلادی)، حقوق انسان و احترام به آن، فارغ از نژاد، رنگ، جنس، زبان، مذهب و... مورد تأکید قرار گرفته[۹] و در مقدمه اعلامیه اسلامی حقوق بشر (مصوب ۱۹۹۰ میلادی) نیز منشأ و مبدأ اعطای این کرامت، خداوند دانسته شده است.[۱۰]

کرامت همه انسان‌ها یا تنها مسلمانان؟

در میان عالمان مسلمان دو دیدگاه وجود دارد که بر اساس آن گروهی معتقد به کرامت ذاتی همه انسان‌ها هستند و گروه دیگر آن را ناشی از عواملی مانند تقوا و ایمان قلمداد می‌کنند. علامه طباطبائی، سید محمدحسین فضل‌الله، فقیه شیعه، و ابن‌عاشور، مفسر اهل‌سنت، قائل به کرامت ذاتی انسان هستند و آن را موجودی برتر از سایر مخلوقات دانسته و مطلق بودنِ کرامت در آیه ۷۰ سوره اسراء را دلیل بر ادّعای خود می‌دانند.[۱۱] بر اساس این آیه، امتیاز و ویژگی انسان، عقل و اراده او است که اختصاص به انسان دارد و به وسیله آن خوب را از بد تشخیص داده و سبب برتری او بر دیگر موجودات می‌شود.[۱۲] یوسف صانعی، مرجع تقلید شیعه، معتقد به کرامت ذاتی تمام انسان‌ها با هر اعتقادی است. بر همین اساس به حرمت غیبت غیرمسلمانان هم قائل شده است.[۱۳]

مفسران دیگری مانند شیخ طوسی، فقیه و مفسر شیعه، و زمخشری، مفسر اهل‌سنت، قائل به کرامت اکتسابی (ارزشی) هستند و قابلیت‌های بالقوه انسان از جمله تقوا، ایمان و اعمال مثبت انسان را دلیل بر کرامت و برتری او می‌دانند[۱۴] و بر آنند که ممکن است انسان با انجام اعمال ناشایست برتری خود را از دست بدهد.[۱۵]

تک‌نگاری

کتاب کرامت در قرآن، تألیف عبدالله جوادی آملی

درباره کرامت انسان کتاب‌هایی نوشته شده است؛ از جمله:

  • کتاب کرامت در قرآن تألیف عبدالله جوادی آملی، در سال ۱۳۶۸ش توسط مرکز نشر فرهنگی رجاء چاپ شد.[۱۶] منشأ کرامت، موانع کرامت، کرامت در سخنان علی(ع)، تقوا و کرامت و مراتب آن دو، ابدیت و کرامت، انحصار کرامت در قرآن کریم، علم طریقی و اساس کرامت از مباحث این کتاب است.[۱۷] این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به زبان انگلیسی ترجمه و منتشر شد.[۱۸]
  • کتاب اصول و مبانی کرامت انسان مجموعه مقالاتی است که در «همایش بین‌المللی امام خمینی و قلمرو دین» ارائه گردید و با دیگر مقالات درباره موضوع کرامت، در چهارده جلد توسط انتشارات چاپ و نشر عروج در سال ۱۳۸۶ش ‏به چاپ رسید.[۱۹]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۳، ص۱۵۵.
  2. طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۱۱۴.
  3. طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۸، ص۳۲۶-۳۲۷.
  4. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۲، ص۱۹۶؛ سلطانی، «کرامت انسان از نگاه قرآن»، ص۳۰.
  5. طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۳، ص۱۵۵.
  6. بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۸۵.
  7. نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، نامه ۵۳، ص۴۲۷.
  8. متن قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، اصل ۲، ص۲۵.
  9. سلیمی، درس‌نامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، ۱۳۹۴ش، ص۴۲.
  10. سلیمی، درس‌نامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، ۱۳۹۴ش، ص۲۵۸.
  11. فضل‌الله، تفسیر من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۴، ص۱۷۹-۱۸۰؛ ابن‌عاشور، التحریر والتنویر، ۱۴۲۰ق، ج۱۴، ص۱۳۰-۱۳۱؛ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۳، ص۱۵۵-۱۵۶.
  12. شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۶، ص۵۰۳؛ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۳، ص۱۵۵-۱۵۶؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۵، ص۱۱۸.
  13. رویکردی به حقوق زنان، ۱۳۹۷ش، ص۲۱۲.
  14. شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۶، ص۵۰۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۲۷۳؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۸۱.
  15. طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۲۷۳-۲۷۴.
  16. «کرامت در قرآن»، سایت گیسوم.
  17. «ترجمه انگلیسی کتاب «کرامت در قرآن» منتشر شد»، سایت ایرنا.
  18. «ترجمه انگلیسی کتاب «کرامت در قرآن» منتشر شد»، سایت ایرنا.
  19. «همایش بین المللی امام خمینی (س) و قلمرو دین (۱) «کرامت انسان»؛ اصول و مبانی کرامت انسان/۱»، سایت پرتال امام خمینی.

منابع

  • آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، به تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
  • ابن‌عاشور، محمدطاهر، التحریر والتنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر، بیروت، دار طوق النجاة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
  • «ترجمه انگلیسی کتاب «کرامت در قرآن» منتشر شد»، سایت ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۳۰ شهریور ۱۴۰۰ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، کرامت در قرآن، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجاء، چاپ سوم، ۱۳۶۹ش.
  • حبیب‌زاده، محمدجعفر، و اسماعیل رحیمی‌نژاد، «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، در فصلنامه مدرس علوم انسانی، دوره۱۱، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۴ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۷ش.
  • ‌رویکردی به حقوق زنان، قم،‌ فقه الثقلین، ۱۳۹۷ش.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، به تصحیح مصطفی حسین احمد، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
  • سلطانی، محمدعلی، «کرامت انسان از نگاه قرآن»، در مجله آینه پژوهش، شماره ۱۰۲، بهمن و اسفند ۱۳۸۵ش.
  • سلیمی، عبدالحکیم، درس‌نامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۴ش.
  • سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، به تصحیح صبحی صالح، قم، موسسه دار الهجره، ۱۴۱۴ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه محمدمحسن آقابزرگ تهرانی و تصحیح احمدحبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۳ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
  • عباسی، ولی‌الله، «کرامت انسان و آزادی»، در مجموعه مقالات کرامت انسان در قرآن و سنت، ج۲، تهران، چاپ و نشر عروج، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
  • فضل‌الله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعه و النشر، ۱۴۱۹ق.
  • قرآن کریم.
  • قرشی، سید علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق.
  • «کرامت در قرآن»، سایت گیسوم، تاریخ بازدید: ۳۰ شهریور ۱۴۰۰ش.
  • متن کامل قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، الهدی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
  • مهرپور، حسین، نظام بین‌المللی حقوق بشر، تهران، اطلاعات، چاپ ششم، ۱۳۹۴ش.
  • «نظریه حقوقی اسلام؛ جلد اول»، سایت گیسوم، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۰ش.
  • «همایش بین المللی امام خمینی (س) و قلمرو دین (۱) «کرامت انسان»؛ اصول و مبانی کرامت انسان/۱»، سایت پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۰ش.

پیوند به بیرون