آیه شقاق
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه شقاق |
| واقع در سوره | نساء |
| شماره آیه | ۳۵ |
| جزء | ۵ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | فقهی - خانواده |
| درباره | راهکار حل اختلاف زوجین |
آیه شِقاق سیوپنجمین آیه سوره نساء و از آیات الاحکام است. این آیه برای حل اختلاف میان زن و شوهر، تعیین دو داور را توصیه میکند، یکی از خانواده مرد و دیگری از خانواده زن. فقیهان با استناد به ظاهر آیه، رأی داوران را لازمالاتباع میدانند؛ با این حال، گفته شده که در نهایت طلاق به رضایت زن و شوهر وابسته است.
بر پایه منابع تاریخی، امام علی(ع) پس از پذیرش حَکَمیّت در جنگ صفّین، برای اثبات مشروعیت اصل داوری، در برابر خوارج، به این آیه استناد کرد.
حکمیت، راهکار حل اختلاف زوجین
آیه شقاق یا آیه ۳۵ سوره نساء،[۱] از آیات الاحکام[۲] و آیاتِ مدنی قرآن است.[۳] این آیه، پس از آیه مربوط به نشوز زن،[۴] به اختلاف میان همسران میپردازد.[۵] بر اساس این آیه، هنگام ناسازگاری زن و شوهر و ترس جدایی، باید یک داور از خانواده مرد و یک داور از خانواده زن انتخاب شوند تا علت اختلاف را بررسی و برای اصلاح رابطه اقدام کنند.[۶] مفسران[۷] و فقیهان،[۸] مخاطب آیه را حاکم شرع یا نماینده دستگاه قضایی دانسته و تعیین داوران را برعهده او شمردهاند.[۹]
﴿وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا ٣٥﴾ [نساء:35] ﴿و اگر از جدایی میان آن دو [زن و شوهر] بیم دارید پس داوری از خانواده آن [شوهر] و داوری از خانواده آن [زن] تعیین کنید اگر سر سازگاری دارند خدا میان آن دو سازگاری خواهد داد آری خدا دانای آگاه است ٣٥﴾
مزایای داوری خویشاوندن در حل اختلافات زناشویی
داوری خویشاوندان برای اختلافات زناشویی به دلیل آشنایی با شرایط خانواده، انگیزه بیشتر برای اصلاح، حفظ محرمانگی، کاهش تنش و سرعت و هزینه کمتر نسبت به رسیدگی قضایی، مؤثر شمرده شده است.[۱۰]
استنادهای فقهی و تاریخی
آیه شقاق در منابع فقهی ذیل باب نکاح و در مباحث نشوز و شقاق بررسی شده است.[۱۱] برخی نویسندگان برای بیان اهمیت آشتی میان افراد نیز به این آیه استناد کردهاند.[۱۲]
دیدگاه مشهور فقیهان،[۱۳] ازجمله شیخ طوسی،[۱۴] علامه حلی[۱۵] و شهید ثانی[۱۶] با استناد به ظاهر آیه، آن است که داوران نقش حَکَم دارند و رأی آنان الزامآور است، نه اینکه صرفاً وکیل زن و شوهر باشند. با این حال، عدهای دیگر از فقها با استناد به برخی روایات[۱۷] معتقدند، اجرای طلاق و جدایی نهایی، باید با رضایت خود زن و شوهر باشد.[۱۸]
استناد به آیه شقاق در ماجرای حکمیّت
بر پایه برخی گزارشها، امام علی(ع) در ماجرای حَکَمیّت در پاسخ به اعتراض خوارج برای اثبات مشروعیت اصل داوری، به آیه شقاق استناد کرده است.[۱۹] نقل شده امام باقر(ع) نیز در پاسخ به یکی از خوارج، نسبت به پذیرشِ حکمیت از سوی امام علی(ع)، همین آیه را تلاوت نمود.[۲۰] این استدلال در برخی منابع حدیثی اهلسنت نیز گزارش شده است.[۲۱]
پانویس
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۸۲.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۳۷۱ش، ج۵، ص۳۵۴؛ کاشانی، تفسیر خلاصه منهج الصادقین، ۱۳۶۳ش؛ موسوی سبزواری، مواهب الرحمان، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۱۴۵.
- ↑ ابنعباس، تنویر المقباس، ۱۴۲۵ق، ص۸۴؛ معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۸.
- ↑ فیضالاسلام، ترجمه و تفسیر قرآن، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۱۷۲.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج۱۸، ص۵۷۸؛ قرشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۳۵۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۳۷۵؛ سبزواری، مهذّب الأحکام، ۱۴۱۳ق، ج۲۵، ص۲۳۰، مسأله ۱.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۷۰؛ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۲۱۳.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۱۶؛ علامه حلّی، مختلف الشیعة، ۱۴۱۳ق، ج۷، ص۳۹۶..
- ↑ قرشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۳۵۷؛ مشکینی، مصطلحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۳۷۶-۳۷۷.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۱۶؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۱، ص۲۰۹؛ روحانی، فقه الصادق(ع)، ۱۴۱۲ق، ج۲۲، ص۲۵۳؛ سبحانی، نظام النکاح، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۳۰۴؛ مشکینی، مصطلحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۵۳۲.
- ↑ مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۹۰.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲۴، ص۶۲۹؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۱، ص۲۱۴.
- ↑ شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۱۶.
- ↑ علامه حلّی، مختلف الشیعة، ۱۴۱۳ق، ج۷، ص۳۹۶.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الأفهام، ۱۴۱۳ق، ج۸، ص۳۶۵.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۴۷، حدیث ۵؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۲۱؛ حدیث ۴۸۱۷.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به علامه حلّی، مختلف الشیعة، ۱۴۱۳ق، ج۷، ص۳۹۶-۳۹۷، مسئله ۵۶؛ موسوی عاملی، نهایة المرام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴۳۱؛ محقق سبزواری، کفایة الاحکام، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۲۷۱.
- ↑ ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۹۱؛ شیرازی، الإشارة إلی مذهب أهل الحق، ۱۴۲۵ق، ص۳۸۳-۳۸۴.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۷۴؛ عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۷۹.
- ↑ ابنحنبل، مسند أحمد، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۸۴؛ حاکم نیشابوری، مستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۶۵؛ بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۸، ص۳۱۱.
منابع
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، تحقیق: یاحقی، محمدجعفر، ناصح، محمدمهدی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱ش.
- ابنحنبل، أحمد بن محمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، محقق: شعیب الأرنؤوط، عادل مرشد، و دیگران، إشراف: الترکی، عبد الله بن عبد المحسن، بیتا، مؤسسة الرسالة، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- ابنعباس، عبدالله بن عباس، تنویر المقباس من تفسیر إبن عباس، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۲۵ق.
- بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، محقق و مصحح: ایروانی، محمدتقی، مقرم، سید عبد الرزاق، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
- بیهقی، أحمد بن حسین، السنن الکبری، محقق: محمد عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ سوم، ۱۴۲۴ق.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، مؤسسهٔ اسراء، ۱۳۸۹ش.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبد الله، مستدرک علی الصحیحین، تحقیق: عبد القادر عطا، مصطفی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، تحقیق: تدمری، عمر عبد السلام، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- روحانی سید صادق، فقه الصادق(ع)، قم، دار الکتاب - مدرسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- سبحانی، جعفر، نظام النکاح فی الشریعة الإسلامیة الغراء، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- سبزواری، سید عبدالأعلی، مهذّب الأحکام، قم مؤسسه المنار، دفتر حضرت آیة الله سبزواری، قم، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ق.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، مصحح: خراسانی، علی و دیگران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- شیرازی، ابواسحاق، الإشارة إلی مذهب أهل الحق، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۵ق.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی أهل اللجاج، تحت اشراف: سبحانی تبریزی، جعفر، محقق: هادیبه، محمد و ابراهیم بهادری، قم، سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه، چاپ پنجم، ۱۴۲۴ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: بلاغی، محمدجواد، مصحح: یزدی طباطبایی، فضلالله و رسولی، هاشم بیروت، دارالمعرفة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تحقیق: رسولی محلاتی، سید هاشم، قم، انتشارات اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، مصحح: بهبودی، محمدباقر، تهران، مرتضوی، چاپ پنجم، ۱۳۷۳ش.
- فیضالاسلام اصفهانی، علینقی، ترجمه و تفسیر قرآن عظیم، تهران، نشر فقیه، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- قرشی، سید علیاکبر، تفسیر احسن الحدیث، بنیاد بعثت، تهران، چاپ سوم، ۱۳۷۷ش.
- کاشانی، فتحالله بن شکرالله، تفسیر خلاصه منهج الصادقین، مصحح: شعرانی، ابوالحسن، تهران، اسلامیه، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهلبیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- محقق سبزواری، محمدباقر، کفایة الاحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
- مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، محقق: احمدی جلفایی، حمید، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۹۲ش.
- معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، [بیجا]، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- موسوی سبزواری، سید عبد الاعلی، مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن، قم، مکتب سماحة آیة الله العظمی السید السبزواری، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- موسوی عاملی، محمد بن علی، نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.