مقابله به مثل
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
مقابله به مثل قاعدهای است که براساس آن، اگر به فرد یا افرادی ظلم یا کوتاهی شود، آنها حق دارند در دفاع از خود به اندازه ظلم وارد شده انتقام بگیرند. این قاعده در فقه، بهویژه در باب قصاص و تفسیر آیه اعتداء، مورد بررسی قرار گرفته و بخشهای مختلفی از آن استخراج شده است.
بیشتر فقیهان شیعه حق مقابله به مثل در امور مالی و غیرمالی را مشروع دانستهاند، هرچند در نحوه اجرا و تطبیق آن نظرات مختلفی دارند. بسیاری از فقیهان دلالت آیه اعتداء بر اصل مقابله را پذیرفتهاند. سید جعفر مرتضی عاملی این اصل را فطری و عقلانی میداند، درحالیکه عباسعلی عمید زنجانی آن را مبتنی بر عرف میداند.
همچنین، بیشتر فقیهان با پذیرش محدودیت برای اصل مقابله، استفاده از روشهای غیراخلاقی و ظالمانه را ممنوع دانسته و این اصل را بهعنوان حقی قابل گذشت معرفی کردهاند، چرا که آثار تربیتی صبر و بخشش از انتقام بهتر است. مقدس اردبیلی نیز براساس آیه ۱۹۱ سوره بقره، اخراج کافران از مکه را برای مسلمانان واجب دانسته و آن را در مقابل اخراج پیشین آنها از مکه قرار داده است.
مفهومشناسی و جایگاه
مقابله به مثل قاعدهای است[۱] که براساس آن فرد یا افرادی که مورد ظلم یا کوتاهی قرار گرفتهاند، حق دارند در دفاع از خود به همان اندازه که ظلم شده، انتقام بگیرند.[۲] این اصل در فقه با واژههایی مانند تقاص، مُقاصَّه،[۳] اعتداء به مثل و رَدُّ الکیل بالکیل تعبیر شده است.[۴]
اولین اصل در مبارزه با مجرمان در اسلام، اصل مقابله به مثل دانسته شده است[۵] که علاوهبر تعدیل روحیه انتقامجویی، مانع از خشونت و تجاوز افراد و دولتها میشود.[۶] این اصل در فقه اسلامی در بابهایی مانند قصاص[۷] و تفسیر آیه اعتداء و همچنین در حقوق جزا و بینالملل بحث شده است.[۸] فقیهان از این قاعده در موضوعاتی همچون غصب، سرقت، جهاد، حدود و قصاص احکام مختلفی استخراج کردهاند، مانند جواز تقاص از مال غاصب، جواز قصاص به مثل و جواز پیکار با دشمن در ماههای حرام در صورت آغاز جنگ توسط او.[۹]
براساس ادله قرآنی، اصل تقابل در حقوق خصوصی (مانند تقاص) و حقوق جزا (مانند قصاص نفس و عضو) جریان مییابد.[۱۰] اکثر فقیهان در استدلالشان به آیات معتقدند که استفاده از روشهای غیراخلاقی و ظالمانه حتی در شرایط مقابله به مثل ممنوع است، مانند اقدام به مُثله[۱۱] یا کشتن غیرنظامیان.[۱۲] مفسران شیعه همچنین مقابله به مثل را حق فرد میدانند، اما توصیه میکنند که بهتر است از این حق گذشت کرده و صبر و بخشش را بر انتقام ترجیح دهند.[۱۳] به این ترتیب، مقابله به مثل در جنگ بهعنوان اصل انسانی و اخلاقی شناخته میشود.[۱۴]
مشهور فقیهان شیعه حق مقابله به مثل در امور مالی و غیر مالی را مشروع میدانند، اگرچه در اجرای آن نظرات مختلفی دارند.[۱۵]
دلایل اعتبار قاعده
آیه اعتداء مهمترین دلالتکننده بر قاعده مقابله به مثل دانسته شده است که در تفسیر و فقه مطرح شده است.[۱۶] عالمان شیعه مانند شیخ طوسی و علامه طباطبایی و اهل سنت مانند زمخشری و قرطبی این دلالت را پذیرفتهاند.[۱۷] ناصر مکارم شیرازی نیز معتقد است که براساس این آیه، اگر کسی به ناحق تجاوز کند، طرف مقابل میتواند در دفاع از خود مقابله به مثل کند، که شامل حقوق مالی و غیرمالی نیز میشود.[۱۸]
سید جعفر مرتضی در کتاب «الإسلام ومبدأ المقابلة بالمثل» مشروعیت اصل مقابله به مثل با دشمنان را با استناد به احادیث تایید کرده[۱۹] و آن را امری فطری و عقلانی میداند، زیرا حفظ اسلام و جان مسلمانان به اجرای آن وابسته است. وی دلایل قرآنی و روایی را بهعنوان ارشاد به این حکم عقلی و فطری مطرح میکند.[۲۰] عباسعلی عمید زنجانی نیز این قاعده را عرفی دانسته و نقش آن در روابط بین ملتها را عمیقتر از روابط اجتماعی داخلی یک جامعه میداند.[۲۱] امام علی(ع) در روزهای پایانی عمرش وصیت کرد که پس از او، دست به خون مسلمانان نزنند و بهخاطر کشته شدن او انتقام نگیرند. ایشان تاکید کردند که اگر از ضربت قاتل خود مردند، تنها او را یک ضربت بزنند و او را مثله نکنند.[۲۲]
چند نمونه تطبیقی
مقدس اردبیلی براساس آیه ۱۹۱ سوره بقره که در مدینه نازل شده، اخراج کافران از مکه را برای مسلمانان واجب دانسته و این دستور را در مقابل اخراج سابق آنها از مکه قرار داده است.[۲۳] در جنگ احد، پس از مثله شدن بدن حمزه عموی پیامبر، مسلمانان تصمیم به مقابله به مثل گرفتند،[۲۴] اما پس از نزول آیه ۱۲۶ سوره نحل که دعوت به صبر میکرد، پیامبر از خداوند صبر خواست.[۲۵]
برده گرفتن اسیران در جنگها براساس قانون عرفی جنگ و قاعده مقابله به مثل صورت میگرفت، اما دستوری مستقیم از قرآن در این زمینه نیامده است.[۲۶] جمهوری اسلامی ایران تحت هدایت امام خمینی، با توجه به محدودیتهای مقابله به مثل، از تقابل به مثل در برابر استفاده عراق از تسلیحات شیمیایی در جنگ ایران و عراق پرهیز کرد.[۲۷] اولین مقابله به مثل ایران در جنگ شهرها در ۲۳ بهمن ۱۳۶۲ش رخ داد.[۲۸] پس از ترور قاسم سلیمانی در ۱۳۹۸ش، ایران براساس قاعده مقابله به مثل، حق انتقام مساوی از قاتلان او را داشت.[۲۹]
پانویس
- ↑ جعفرپیشه و فیاض، «مفهوم و مبانی فقه بشردوستانه»، ص۲۰.
- ↑ نگاه کنید به: خویی، موسوعة الامام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۳۱، ص۱۰۱؛ آیتی و شادروان، «مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، ص۶۵.
- ↑ «بررسی فقهی تقاص در سب»، پایگاه اطلاع رسانی آیت الله علیدوست.
- ↑ آیتی و شادروان، «مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، ص۶۵.
- ↑ امامی، «قصاص در ضرب»، ص۹۷.
- ↑ صحرایی اردکانی، فخری و زاهدی میل سفید، «مبانی و بنیانهای فقهی-حقوقی مقابله به مثل در وقعه شهادت سردار سلیمانی»، ص۲۸۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: مرعشی نجفی، القصاص علی ضوء القرآن و السنة، ج۱، ص۱۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به : آیتی و شادروان، «مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، ص۶۸-۶۷؛ یزدی، فقه القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۲۲.
- ↑ موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج۱، ص۱۶۴.
- ↑ هوشمند فیروزآبادی، «قاعده مقابله به مثل در قرآن»، ص۱۶۲.
- ↑ جعفرپیشه و فیاض، «مفهوم و مبانی فقه بشردوستانه»، ص۲۱.
- ↑ آیتی و شادروان، «مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، ص۷۱.
- ↑ جعفرپیشه و فیاض، «مفهوم و مبانی فقه بشردوستانه»، ص۲۱.
- ↑ محمدی، «اصول انسانی و اخلاقی جنگ و جهاد در قرآن»، ص۸۳.
- ↑ «بررسی فقهی تقاص در سب»، پایگاه اطلاع رسانی آیت الله علیدوست.
- ↑ آیتی و شادروان، «مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، ص۶۸.
- ↑ عاملی، الاسلام و مبدا المقابلة بالمثل، بیجا، ص۲۱؛ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، چاپ اسماعیلیان، ج۲، ص۶۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۳.
- ↑ عاملی، الاسلام و مبدا المقابلة بالمثل، بیجا، ص۳۴۳۳.
- ↑ عاملی، الاسلام و مبدا المقابلة بالمثل، بیجا، ص۱۸.
- ↑ عمید زنجانی، فقه سیاسی، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۴۸۴.
- ↑ نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، نامه۴۷، ۱۳۷۴ش، ص۴۲۲؛آیتی و شادروان، «مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، ص۷۰.
- ↑ مقدس اردبیلی، زبدة البیان فی أحکام القرآن، تهران، بیتا، ص۳۰۸.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن،دار احیاء التراث العربی،ج۶، ۴۴۰.
- ↑ محمدی، «اصول انسانی و اخلاقی جنگ و جهاد در قرآن»، ص۸۴.
- ↑ عرب ابوزیدآبادی، «بردگان از جاهلیت تا اسلام (تحلیل و بررسی تاریخی)»، ص۶.
- ↑ «جنگ شیمیایی عراق و عدم مقابله به مثل جمهوری اسلامی ایران؛ الگوی تابعیت از قوانین بین المللی در زمان تجاوز، خبرگزاری فارس.
- ↑ «عملیات تحریرالقدس»،https://www.pahpad.com/fa/event/view/10114 «اولين مقابله به مثل در جنگ شهرها»، https://navideshahed.com/fa/news/267116/ «نگاهی به جنگ شهرها در سال های دفاع مقدس»،https://www.farsnews.ir/news/8807071203%2520%2520%2520%20/
- ↑ صحرایی اردکانی، فخری و زاهدی میل سفید، «مبانی و بنیانهای فقهی-حقوقی مقابله به مثل در وقعه شهادت سردار سلیمانی»، ص۲۹۵.
منابع
- آیتی، سید محمدرضا و محمداسماعیل شادروان، «قاعده مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، در مجله فقه و پژوهشهای اسلامی، شماره ۱۰، زمستان ۱۳۸۶ش.
- امامی، مسعود، «قصاص در ضرب»، در فصلنامه فقه اهل بیت، شماره ۴۴، زمستان ۱۳۸۴ش.
- «بررسی فقهی تقاص در سب»، پایگاه اطلاع رسانی آیت الله علیدوست، تاریخ انتشار: ۶ تیر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- جعفرپیشه، مصطفی و محمدصادق فیاض، «مفهوم و مبانی فقه بشردوستانه»، در مجله گفتمان فقه حکومتی، سال پنجم شماره ۸، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
- «جنگ شیمیایی عراق و عدم مقابله به مثل جمهوری اسلامی ایران؛ الگوی تابعیت از قوانین بین المللی در زمان تجاوز، خبرگزاری فارس، تاریخ انتشار: ۱۲ اسفند ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- خویی، سید ابوالقاسم، موسوعة الامام الخوئی، قم، جلد ۳۱، مؤسسة الخوئی الإسلامیة، ۱۴۱۸ق.
- صحرایی اردکانی، محمد، فخری، سید مسعود، و زاهدی میلسفید، محمدحسن، «مبانی و بنیانهای فقهی-حقوقی مقابله به مثل در واقعه شهادت سردار سلیمانی»، در مجله: علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، دوره ۲ - شماره ۳، بهار ۱۴۰۰ش.
- عاملی، جعفر مرتضی، الاسلام و مبدا المقابلة بالمثل، بیجا، المرکز الاسلامی للدراسات، ۱۴۳۰ق.
- عرب ابوزیدآبادی، عبدالرضا، «بردگان از جاهلیت تا اسلام (تحلیل و بررسی تاریخی)»، دو فصلنامه تاریخ اسلام در آینه پژوهش، سال سوم، شماره۴، زمستان ۱۳۸۵ش.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، چاپ اسماعیلیان، جلد دوم، بیتا.
- عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، تهران، امیرکبیر، چاپ چهارم، ۱۴۲۱ق.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۴۲۶ق.
- محمدی، ابراهیم، «اصول انسانی و اخلاقی جنگ و جهاد در قرآن»، در مجله: پژوهشهای مدیریت و فرماندهی نظامی، دوره ۸، شماره ۲۷، پاییز و زمستان ۱۳۸۵ش.
- مرعشی نجفی، سید شهابالدین، القصاص علی ضوء القرآن و السنة، قم، انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- مقدس اردبیلی، احمد، زبدة البیان فی أحکام القرآن، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه، تهران، بیتا.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران،دار الکتب الاسلامیه، جلد دوم، ۱۳۷۴ش.
- هوشمند فیروزآبادی، حسین، «قاعده مقابله به مثل در قرآن»، در مجله: حقوق اسلامی، شماره ۴۷، زمستان ۱۳۹۴ش.
- یزدی، محمد، فقه القرآن، قم، اسماعیلیان، جلد دوم، ۱۴۱۵ق.
- «عملیات تحریرالقدس»، https://www.pahpad.com/fa/event/view/10114
- «نگاهی به جنگ شهرها در سال های دفاع مقدس»،https://www.farsnews.ir/news/8807071203%2520%2520%2520%20 / خبرگزرای فارس
- «اولين مقابله به مثل در جنگ شهرها»،https://navideshahed.com/fa/news/267116/ پایگاه اطلاع رسانی فرهنگ ایثار وشهادت