قاعده لاتعاد
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
قاعده لَاتُعَاد قاعدهای فقهی است که از حدیث نبوی «لَا تُعَادُ الصَّلَاةُ إِلَّا مِنْ خَمْسَةٍ الطَّهُورِ وَ الْوَقْتِ وَ الْقِبْلَةِ وَ الرُّکُوعِ وَ السُّجُود» گرفته شده و در نماز کاربرد دارد. بر اساس این قاعده، کم یا زیاد کردن اجزاء یا شرایط نماز موجب باطل شدن آن نمیشود، مگر در پنج موردِ یادشده: طهارت، وقت نماز، قبله، رکوع و سجده. نقص در این موارد چه عمدی باشد و چه سهوی، نماز را باطل میکند. اما اگر نقص در اجزای غیررکنی رخ دهد، نماز باطل نیست و نیاز به اعاده ندارد.
به نظر مشهور فقیهان، قاعده «لَاتُعَاد» در مورد شخص جاهل اجرا نمیشود؛ بنابراین اگر جاهل در اجزای غیررکنی نماز نقص ایجاد کند، نماز باطل است و باید آن را اعاده کند.
از این قاعده همچنین برای اثباتِ رکن بودن پنج مورد مذکور استفاده شده و گفته میشود شامل دیگر ارکان نماز مانند نیت و تکبیرة الاحرام نیز میشود.
جایگاه و تعریف قاعده
قاعده «لاتُعاد» یک قاعده فقهی[۱] در مورد نماز است[۲] که براساس آن، تغییرات در اجزاء یا شرایط نماز موجب باطل شدن آن نمیشود، مگر در پنج مورد: طهارت، وقت نماز، قبله، رکوع و سجده. در صورت اخلال در این موارد، نماز باطل است و باید تکرار یا قضا شود.[۳] وجه نامگذاری این قاعده به جهت استنادش به حدیث لاتعاد است.[۴]
این قاعده در تمام نمازهای واجب و مستحب جاری است[۵] و از دو بخش[۶] یا دو قاعده[۷] تشکیل میشود؛ بخش اول، قاعده «لاتُعاد» نماز در صورت نقص در اجزای غیررکنی تکرار نمیشود و بخش دوم، قاعده «تُعاد» که در صورت نقص در پنج موردِ یادشده، نماز باید اعاده شود.[۸]
کاربردها و احکام
براساس قاعده و حدیث «لَا تُعَاد» هرگونه اخلال عمدی و سهوی در طهارت، وقت نماز، قبله، رکوع و سجده نماز را باطل میکند.[۹] بنا بر نظر مشهور فقیهان،[۱۰] اگر نقصی سهوی در غیر این پنج مورد رخ دهد، نماز باطل نمیشود.[۱۱] همچنین مشهور فقها معتقدند که قاعده «لَاتُعَاد» شامل جاهل نمیشود؛ بدین معنا که اگر جاهل در اجزای غیررکنی نماز دچار خلل شود، نماز او باطل است و باید اعاده گردد.[۱۲]
از حدیث و قاعده لاتعاد برای اثبات رکن بودن رکوع،[۱۳] دو سجده باهم[۱۴] و نیز طهارت، وقت و قبله[۱۵] استفاده شده است. همچنین برای اثبات بطلان نماز در صورت اخلال در ارکان نماز به این حدیث استناد شده است.[۱۶]
بر پایه این حدیث، پنج مورد یادشده بهعنوان ارکان نماز شناخته میشوند. همچنین برخی بر این باورند که سایر ارکان نماز، مانند نیت و تکبیرةالاحرام، نیز مشمول این قاعدهاند،[۱۷] هرچند گروهی دیگر رکن بودن آنها را با ادله دیگر اثبات میکنند.[۱۸] بهنظر جعفر سبحانی، نیت و تکبیرةالاحرام، بهسبب بدیهی بودن، در قاعده ذکر نشدهاند.[۱۹]
توضیح موارد پنجگانه
- طهارت: مقصود طهارت از حدث، نه طهارت از خبث (نجاست).[۲۰]
- قبله: انحراف از قبله یا پشتکردن به آن.
- وقت نماز: خواندن نماز قبل از دخول وقت.[۲۱]
- رکوع و سجده: فراموشی[۲۲] یا کم و زیاد کردن اجزاء.[۲۳]
مستند قاعده لاتعاد
مستند قاعده لاتعاد حدیثی است[۲۴] که زرارة بن اعین از امام باقر(ع)[۲۵] و امام صادق(ع)[۲۶] نقل کرده است. متن حدیث چنین است: «لَا تُعَادُ الصَّلَاةُ إِلَّا مِنْ خَمْسَةٍ الطَّهُورِ وَ الْوَقْتِ وَ الْقِبْلَةِ وَ الرُّکُوعِ وَ السُّجُود؛ اعاده و تکرار نمیشود نماز مگر در پنج مورد: طهارت، وقت، قبله، رکوع و سجده».[۲۷]
سند این حدیث صحیح[۲۸] و معتبر شمرده شده است.[۲۹] گفته شده فقها نیز به آن عمل کردهاند.[۳۰] برخی از فقیهان حدیث لاتعاد را تنها مستند این قاعده شمردهاند؛[۳۱] هر چند روایات دیگری از امام صادق(ع)،[۳۲] نیز بهعنوان مستند این قاعده بیان شده است.[۳۳]
تکنگاری
چند اثر مستقل درباره قاعده لاتعاد نوشته شده است، از جمله:
- نظرة مستوعبة فی حدیث لاتعاد: نوشته محمدهادی معرفت که در سال ۱۳۹۱ق در نجف منتشر شده، درباره مستند قاعده لاتعاد است.
- قاعده لاتعاد اثر محمدحسن گلیشیردار، انتشارات دانشگاه عدالت، چاپ اول، ۱۳۹۶ش.
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، القواعد الفقهیه، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۵۰۹.
- ↑ موسوی بجنوردی، القواعد الفقهیة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۷۹؛ مشکینی، مصطلاحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۷؛ مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۵ش، ج۶، ص۳۵۴.
- ↑ مشکینی، مصطلاحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۷ و ۴۷۸؛ مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۵ش، ج۶، ص۳۵۴.
- ↑ مکارم شیرازی، القواعد الفقهیه، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۵۱۲.
- ↑ مشکینی، مصطلاحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: موسوی بجنوردی، قواعد فقهیه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۳۳۵و۳۳۶؛ موسوی بجنوردی، القواعد الفقهیة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۸۹.
- ↑ مشکینی، مصطلاحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۷؛ «قاعده لاتعاد الا من خمسة»، درس خارج آیتالله سبحانی، مدرسه فقاهت.
- ↑ مشکینی، مصطلاحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۷.
- ↑ نگاه کنید به: شهید اول، ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۳۸۵؛ عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۰۱۱ق، ج۳، ص۴۰۱.
- ↑ موسوی بجنوردی، قواعد فقهیه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۳۳۹.
- ↑ موسوی بجنوردی، قواعد فقهیه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۳۴۳؛ مؤسسه دایرهالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۵ش، ج۶، ص۳۵۵؛ «قاعده لاتعاد الا من خمسة»، درس خارج آیتالله سبحانی، مدرسه فقاهت.
- ↑ موسوی بجنوردی، قواعد فقهیه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۳۳۹؛ مؤسسه دایرهالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۵ش، ج۶، ص۳۵۵.
- ↑ شهید اول، ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۳۶۴.
- ↑ نگاه کنید به: عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۰۱۱ق، ج۳، ص۴۰۱.
- ↑ مشکینی، مصطلاحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۹.
- ↑ نگاه کنید به: عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۰۱۱ق، ج۴، ص۲۱۹.
- ↑ موسوی بجنوردی، قواعد فقهیه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۳۳۵و۳۴۳.
- ↑ مشکینی، مصطلاحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۹.
- ↑ «قاعده لاتعاد الا من خمسة»، درس خارج آیتالله سبحانی، مدرسه فقاهت.
- ↑ مشکینی، مصطلاحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۸؛ موسوی بجنوردی، قواعد فقهیه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۳۴۳.
- ↑ مشکینی، مصطلاحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۸ و ۴۷۹.
- ↑ موسوی بجنوردی، قواعد فقهیه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۳۵۰.
- ↑ مشکینی، مصطلاحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۹.
- ↑ موسوی بجنوردی، القواعد الفقهیة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۷۹؛ مکارم شیرازی، القواعد الفقهیه، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۵۱۳؛ مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۵ش، ج۶، ص۳۵۴.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۷۹، حدیث ۸۵۷ و ص۳۳۹، حدیث ۹۹۲؛ شیخ طوسی، التهذیب، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۵۲، حدیث۵۵.
- ↑ شیخ صدوق، الخصال،۱۳۶۲ش، ج۱، ص۲۸۴ و ۲۸۵.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۷۹، حدیث ۸۵۷ و ص۳۳۹، حدیث ۹۹۲؛ شیخ طوسی، التهذیب، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۵۲، حدیث۵۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: مجلسی، روضة المتقین، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۳۹۹؛ مشکینی، مصطلاحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۷؛ موسوی بجنوردی، القواعد الفقهیة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۷۹.
- ↑ «قاعده لاتعاد الا من خمسة»، درس خارج آیتالله سبحانی، مدرسه فقاهت.
- ↑ موسوی بجنوردی، القواعد الفقهیة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۷۹.
- ↑ مکارم شیرازی، القواعد الفقهیه، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۵۱۳.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۴۸، حدیث ۳.
- ↑ نگاه کنید به: مکارم شیرازی، القواعد الفقهیه، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۵۲۰-۵۲۲.
منابع
- مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیه، قم، مدرسة امام علی بن ابیطالب(ع)، ۱۳۷۰ش.
- شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، قم، مؤسسه آلالبیت، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، تحقیق و تصحیح علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تحقیق و تصحیح علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تحقیق و تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- «قاعده لاتعاد الا من خمسة»، درس خارج آیتالله سبحانی (۱۳۹۳/۶/۲۶)، مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۳ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۸۵ش.
- مجلسی، محمدتقی، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، تحقیق و تصحیح حسین موسوی کرمانی و علیپناه اشتهاردی، قم، مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانبور، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- مشکینی، علیاکبر، مصطلاحات الفقه، قم، دار الحدیث، ۱۳۹۲ش/۱۴۳۴ق.
- موسوی بجنوردی، سید حسن، القواعد الفقهیة، قم، نشر الهادی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- موسوی بجنوردی، سید محمد، قواعد فقهیه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ش.
- عاملی، سید محمد بن علی، مدارک الاحکام فی شرح عبادات شرائع الإسلام، بیروت، مؤسسه آلالبیت، چاپ اول، ۱۴۰۱۱ق.
پیوند به بیرون
«قاعده لاتعاد: لاتعاد الصلاة الا من خمس الطهور و القبلة و الوقت و الرکوع و السجود»، سید محمد موسوی بجنوردی.