دیه زن
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
دیه زن مالی است که در عوض لطمه بدنی به زن، به او یا ورثهاش پرداخت میشود. بیشتر فقیهان مسلمان و همچنین قانون مجازات اسلامی، دیه زن را تا یک سوم مبلغ دیه کامل با دیه مرد برابر دانسته و پس از آن، نصف دیه مرد قرار داده است؛ ولی تعدادی از فقیهان شیعه دیه زن و مرد را برابر دانستهاند.
فقیهان دلیل این نابرابری را تفاوت ارزش مادی زن و مرد ندانسته و آن را به تفاوتهای اقتصادی و نه انسانی مرتبط دانستهاند. عدهای نیز معتقدند نصف بودن دیه زن نسبت به مرد، در احکام دیگر نظیر تکفل وی توسط مرد جبران شده است.
مفهومشناسی
دیه زن مالی است که در قبال لطمه زدن به زن، به او یا ورثهاش پرداخت میشود. دیه زن همانند دیه جان، مالی است که بدل جان انسان محسوب میشود و از جانب جانی(کسی که جنایت را مرتکب شده) به مَجنی عَلیه(کسی که به او آسیبی وارد شده) پرداخت میشود.[۱]
در فقه، دیه زن به دو صورت مورد بررسی و فتوا قرار گرفته است:[۲]
- دیه نفس (بدن انسان): که مقدار دیه کامل زن و مرد است [۳] فقهای شیعه، دیه جنایت بر زن مسلمان را نصف دیه مرد دانستهاند.[۴] به گفته شیخ مفید، اگر زنی به دست مردی کشته شود، در صورتی که موجب دیه بشود، قاتل باید نیمی از دیه را بپردازد.[۵] گفته شده که پیش از اسلام نیز در میان قبایل عرب دیه زن نیمی از دیه مرد بوده است.[۶] همچنین فقیهان قرن پانزدهم[۷] نظیر امام خمینی و[۸] سید ابوالقاسم خویی،[۹] نیز همین نظر را دارند. فقیهان دیگر مذاهب اسلامی در نصف بودن دیه زن مانند فقیهان شیعه فتوا دادهاند[۱۰] و به گفته شیخ طوسی همه فقیهان به غیر از ابنعلیه و اصم[۱۱] بر این رأی اتفاقنظر دارند.[۱۲] البته یوسف صانعی[۱۳] و محمدابراهیم جناتی[۱۴] نیز دیه زن و مرد را برابر دانستهاند. همچنین به مقدس اردبیلی نیز نسبت داده شده که وی نیز قائل به تساوی دیه زن و مرد بوده است.[۱۵]
- دیه عضو (عضوی از بدن انسان).[۱۶] در صورتی که مقدار دیه زن به یک سوم دیه کامل نرسیده باشد، از نظر فقیهان شیعه، دیه زن و مرد برابر است.[۱۷] البته فقهای مالکی و حنبلی برابری دیه زن و مرد تا یکسوم دیه مرد را نپذیرفتهاند.[۱۸]
دیدگاه نصف بودن دیه زن نسبت به مرد
قائلین به نصف بودن دیه زن نسبت به مرد و قائلین به برابری دیه زن و مرد دلایلی را بر فتوای خود عنوان نمودهاند.
آیات قرآنی: گفته شده «وَالْأُنْثَیٰ بِالْأُنْثَیٰ» در آیه ۱۷۸ سوره بقره که نشاندهنده تفاوت دیه زن و مرد است و ادعا میشود که این آیه، آیه ۴۵ سوره مائده («ٱلنَّفۡسَ بِٱلنَّفۡسِ») را نسخ میکند. آیه ۴۵ سوره مائده درصدد بیان حکم تورات است، اما آیه ۱۷۸ سوره بقره حکمی قرآنی است.[۱۹]
روایات: استناد به روایات متعددی مانند حدیث عبدالله بن مسکان از امام صادق(ع) و صحیحه حلبی[۲۰] که صراحتاً دیه زن را نصف دیه مرد دانستهاند.[۲۱] عدهای این روایات را صحیح، موثق، متواتر یا مستفیضه میدانند.[۲۲] همچنین به روایات قصاص نیز استناد شده است.[۲۳]
اجماع فقیهان: اجماع دلیل دیگری که فقیهان آن را مبنای نصف بودن دیه زن نسبت به مرد قرار دادهاند.[۲۴] نقد شده است که اجماع فقط در میان اهل سنت مورد استناد است و در اصولیون شیعه جایگاهی ندارد.[۲۵] صانعی معتقد است این اجماع مدرکی است و بهدلیل فقدان اعتبار رد میشود.[۲۶]
دیدگاه برابری دیه زن و مرد
آیات قرآنی: برخی از فقیهان با استناد به آیه ۹۲ سوره نساء[یادداشت ۱] معتقدند که کلمه «مَن» در آیه دال بر مرد و زن بودن است[۲۷] از این رو این آیه دلیل بر یکسان بودن دیه همه انسانها میکند.[۲۸]
روایات: برخی[۲۹] با استناد به روایاتی که پیامبر(ص) دیه انسان را بدون ذکر جنسیت، یکصد شتر قرار دادهاند.[۳۰] همچنین یوسف صانعی از مراجع تقلید شیعه، ضمن بررسی روایات ذکر شده در نصف بودن دیه زن نسبت به مرد، این روایات را از منظر سندی و یا محتوایی غیرقابل استناد دانسته است.[۳۱] در مقابل، برخی محققان معتقدند که رد روایات صحیحه[۳۲] بهدلیل ناسازگاری با اطلاق قرآن، روش صحیحی نیست.[۳۳] در پاسخ به ایراد سندی بر راوی برخی روایات (مانند: محمد بن عیسی بن عبید)، گفته شده که روایات زیادی با راویان دیگر وجود دارد و بزرگان حدیث ایراد سندی را نپذیرفتهاند و محقق اردبیلی از این روایت با عنوان صحیحه یاد کرده است.[۳۴]
حکمت نصفبودن دیه زن
عبدالله جوادی آملی از اینکه در قرآن کریم انسانهایی نظیر عالم و جاهل مساوی دانسته نشده[۳۵]و دیه آنها برابر است نتیجه میگیرد که دیه به ارزش افراد وابسته نیست[۳۶] و تساوی دیه عالم با جاهل نه بر منزلت جاهل اضافه میکند و نه از مقام عالم میکاهد، در زن و مرد نیز اینگونه است.[۳۷]
ناصر مکارم شیرازی، موسوی بجنوردی و محقق داماد یکی از علتهای نصف بودن دیه زن نسبت به مرد را نانآور بودن مردان (مسأله اقتصادی نه انسانی) دانستهاند.[۳۸] سید محمد حسینی شیرازی نیز معتقد است تفاوت دیه زن و مرد، تفاوت حقوق آنها نیست؛ بلکه زن بخشی از حقوق را به صورت مباشر به دست میآورد و بخشی را از طریق مرد که تکفل وی را بر عهده دارد.[۳۹] عدهای نیز این حکم را بر اساس فطرت انسانی و عمل خلاف فطرت را (برای مثال کار کردن زن) عاملی بر تغییر حکم نمیدانند.[۳۸]
یوسف صانعی فلسفهای که فقیهان درباره نصف بودن دیه زن نسبت به مرد عنوان نمودهاند، استحسان دانسته[۴۰] و آن را با واقعیات جامعه امروز مطابق نمیداند.[۴۱]
پانویس
- ↑ دهخدا و دیگران، لغتنامه، ذیل واژه «دیه».
- ↑ مزیجانی، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی»، ص۱۴۳.
- ↑ مزیجانی، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی»، ص۱۴۳.
- ↑ شیخ مفید، المقنعه،۱۴۱۰ق، ص۷۶۳؛ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۱۴۸.
- ↑ شیخ مفید، المقنعه،۱۴۱۰ق، ص۷۳۹.
- ↑ جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ۱۹۷۶م،ج۵،ص۵۹۳.
- ↑ مزیجانی و عارفیان، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی»، ص۱۲۶؛ شیرازی، الفقه کتاب الدیات، ص۴۵؛ جوادی آملی، زن در آیینه جلال و جمال، ص۱۵۰؛
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۵۹۷.
- ↑ خویی، مبانی تکمله المنهاج، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۲۵۴.
- ↑ سرخسی، المبسوط، ۱۴۰۶ق، ج۲۶، ص۷۹؛ شربینی، مغنی، دارالفکر، ج۴، ص۵۶؛ سلطانی، مبانی تنصیف دیه زن، ۱۳۹۵ش، ص۳۰.
- ↑ ابراهیم نژاد، «بررسی و نقد ادله نظریۀ آیتالله صانعی در برابری دیه زن و مرد مسلمان»، ص۳-۴.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط فی فقه الإمامیة، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۱۴۸.
- ↑ ابراهیم نژاد، «بررسی و نقد ادله نظریۀ آیتالله صانعی در برابری دیه زن و مرد مسلمان»، ص۴.
- ↑ مزیجانی و عارفیان، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی»، ص۱۲۶.
- ↑ صانعی، فقه و زندگی، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۶۶؛ مهریور،«بررسی تفاوت دیه زن و مرد در قانون مجازات اسلامی و مبانی فقهی آن»، ص۴۲-۴۳؛ باقری و مختاری، «بازپژوهی متون قرآنی و روایی در باب دیه زن و مرد»، ص۵۳.
- ↑ مزیجانی، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی»، ص۱۴۴.
- ↑ شیخ مفید، المقنعه،۱۴۱۰ق، ص۷۶۴؛ نجفی جواهری، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴۳، ص۳۲.
- ↑ مالک بن انس، الموطأ، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۸۵۳؛ احسانی، تفاوت دیه زن و مرد از دیدگاه مذاهب اسلامی، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۷.
- ↑ بابیوردی، «تفاوت زن و مرد در دیه»، ص۱۶-۱۷.
- ↑ حرعاملی، وسایل الشیعه، ۱۳۸۷ش، ج۱۹،ص۵۹-۶۰.
- ↑ حرعاملی، وسایل الشیعه، ۱۳۸۷ش، ج۱۹،ص۵۹.
- ↑ سلطانی، مبانی تنصیف دیه زن، ۱۳۹۵ش، ص۳۳.
- ↑ حاجی دهآبادی، «قصاص و دیه زن»، ص۱۵۷.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط فی فقه الإمامیة، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۱۴۸.
- ↑ باقری و مختاری افراکتی، «بازپژوهی متون قرآنی و روایی در باب دیه زن و مرد»، ص۶۵.
- ↑ صانعی، فقه و زندگی، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۶۵-۶۷.
- ↑ باقری و مختاری افراکتی، «بازپژوهی متون قرآنی و روایی در باب دیه زن و مرد»، ص۵۴؛ رشیدرضا، المنار، ۱۹۹۰م، ج۵، ص۲۷۰-۲۷۱.
- ↑ صانعی، منتخب الاحکام، ص۳۳۰؛ بابیوردی، «تفاوت زن و مرد در دیه»، ص۱۵-۱۶.
- ↑ باقری و مختاری افراکتی، «بازپژوهی متون قرآنی و روایی در باب دیه زن و مرد»، ص۵۱.
- ↑ بابیوردی، «تفاوت زن و مرد در دیه»، ص۱۶؛ باقری و مختاری افراکتی، «بازپژوهی متون قرآنی و روایی در باب دیه زن و مرد»، ص۵۱-۵۲.
- ↑ صانعی، فقه و زندگی، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۶۵-۶۷.
- ↑ ابراهیمنژاد، «بررسی و نقد ادله نظریۀ آیتالله صانعی در برابری دیه زن و مرد مسلمان»، ص۵.
- ↑ ابراهیمنژاد، «بررسی و نقد ادله نظریۀ آیتالله صانعی در برابری دیه زن و مرد مسلمان»، ص۹.
- ↑ حسینی اشکوری، «دیه زن»، ص۳۹.
- ↑ سوره زمر، آیه۹.
- ↑ جوادی آملی، زن در آیینه جلال و جمال، ص۱۵۰.
- ↑ جوادی آملی، زن در آیینه جلال و جمال، ص۱۵۱.
- ↑ ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ مزیجانی و عارفیان، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی»، ص۱۲۶.
- ↑ شیرازی، الفقه کتاب الدیات، ص۴۵.
- ↑ صانعی، فقه و زندگی، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۶۷.
- ↑ صانعی، فقه و زندگی، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۶۸.
یادداشت
- ↑ وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً ۚ وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا ۚ فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ۖ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ۖ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ ۗ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا.
منابع
- ابراهیم نژاد، محمد، «بررسی و نقد ادله نظریۀ آیتالله صانعی در برابری دیه زن و مرد مسلمان»، فقه و حقوق اسلامی، شماره۱۲، بهارو تابستان۱۳۹۵.
- احسانی، محمدیاسین، تفاوت دیه زن و مرد از دیدگاه مذاهب اسلامی، قم، نشر المصطفی،۱۳۹۰ش.
- امام خمینی، سیدروح الله، تحریر الوسیله، تهران، موسسه تنظیم نشر آثار امام خمینی، چاپ سوم، ۱۴۳۴ق.
- «با تایید شورای نگهبان: دیه زن و مرد در بیمه تصادفات رانندگی برابر شد»، تارنمای خبری یورونیوز، تاریخ درج:۲۳ دی۱۳۹۱، تاریخ بازدید: ۲ خرداد۱۳۹۸.
- بابیوردی، سهیلا، «تفاوت زن و مرد در دیه»، فصلنامه جستارهای فلسفی، شماره۷، بهار و تابستان۱۳۸۵.
- باقری، احمد و نادر مختاری افراکتی، «بازپژوهی متون قرآنی و روایی در باب دیه زن و مرد»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره ۷۴، زمستان۱۳۸۵.
- جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، دارالعلم للملایین، چاپ دوم، ۱۹۷۶م.
- جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، قم، نشر اسرا، ۱۳۸۶ش.
- حاجی دهآبادی، احمد، «قصاص و دیه زن»، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۲۲، پاییز۱۳۸۸.
- حرعاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، تهران، نشر اسلامیه، ۱۳۸۷ش.
- حسینی اشکوری، سیدعلی، «دیه زن»، فصلنامه پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی، شماره۳، بهار۱۳۸۵.
- خویی، سیدابوالقاسم، مبانی تکمله المنهاج، قم، موسسه احیاء آثار امام خویی، چاپ سوم، ۱۴۲۸ق.
- دهخدا، علیاکبر و دیگران، لغتنامه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۷ش.
- «دیه زنان و مردان برابر شد +حکم»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج: ۱۱ تیر۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر۱۳۹۸.
- «دیه مرد و زن برابرنشده؛ مابهالتفاوت پرداخت میشود»، تارنمای خبری تابناک، تاریخ درج:۱۹ اسفند۱۳۹۱، تاریخ بازدید: ۲ خرداد۱۳۹۸.
- رشیدرضا، محمد بن علیرضا القلمونی الحسینی، المنار، قاهره، هیئت المصری العامه للکتاب، ۱۹۹۰م.
- سرخسی، شمس الائمه محمدبن احمد، المبسوط، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۶ق.
- سلطانی، قدرتالله، مبانی تنصیف دیه زن موافقان و مخالفان، تهران، نشر فرهنگ سبز، ۱۳۹۵ش.
- شربینی، خطیب محمد بن احمد،مغنی المحتاج الی معرفه المعانی، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- شیخ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، مکتبة المرتضویة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، المقنعه، قم، موسسه نشر اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- صانعی، یوسف، فقه و زندگی، قم، موسسه فقه الثقلین، چاپ سوم، ۱۳۸۵ش.
- صانعی، یوسف، منتخب الاحکام، قم، انتشارات میثم تمار، ۱۳۸۲ش.
- مالک بن انس، الموطأ، بیروت، دارالاحیا التراث العربی،۱۴۰۶ق.
- مزیجانی، حسین و غلامرضا عارفیان، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی»، فصلنامه مطالعات علوم سیاسی حقوق و فقه، شماره ۱۲، بهار۱۳۹۶.
- مزیجانی، حسین و غلامرضا عارفیان، «دیه زن و مرد از نظر فقه اسلامی و قانون مجازات»، فصلنامه مطالعات علوم سیاسی حقوق و فقه، شماره ۱۲، بهار۱۳۹۶.
- مهریور، حسین، «بررسی تفاوت دیه زن و مرد در قانون مجازات اسلامی و مبانی فقهی آن»، فصلنامه متین، شماره۲، بهار۱۳۷۸.
- نجفی جواهری، محمدحسن(صاحب جواهر)، جواهر الکلام، بیروت، داراحیا التراث العربی، ۱۳۶۲ش.