مقابلهبهمثل
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
مقابلهبهمثل قاعدهای است که براساس آن، در صورت وقوع ظلم یا تعدی نسبت به فرد یا گروهی، آنان مجازند در مقام دفاع، به همان میزان و در همان حد واکنش نشان دهند. این قاعده در فقه اسلامی، بهویژه در باب قصاص و تفسیر آیه اعتداء، مورد بحث قرار گرفته و فروعات متعددی از آن استخراج شده است.
بیشتر فقیهان شیعه، اصل مقابلهبهمثل را در حوزههای مالی و غیرمالی را مشروع دانستهاند، هرچند در شیوه اجرا و حدود تطبیق آن اختلافنظرهایی وجود دارد. سید جعفر مرتضی عاملی این قاعده را امری فطری و عقلانی میداند، درحالیکه عباسعلی عمید زنجانی آن را مبتنی بر عرف میداند.
بیشتر فقیهان با پذیرش محدودیتهایی برای این اصل، بهکارگیری روشهای غیراخلاقی یا تجاوز از حد را جایز نمیدانند و آن را حقی قابل اسقاط معرفی می کنند و آثار تربیتی گذشت را برتر از انتقام میدانند. مقدس اردبیلی نیز با استناد به آیه ۱۹۱ سوره بقره، اخراج کافران از مکه را در برابر اخراج پیشین مسلمانان از این شهر واجب دانسته است.
مفهومشناسی و جایگاه
مقابلهبهمثل قاعدهای است[۱] که براساس آن فرد یا افرادی که مورد ظلم یا کوتاهی قرار گرفتهاند، حق دارند در دفاع از خود، به همان اندازه که مورد تعدی قرار گرفتهاند، واکنش متقابل نشان دهند.[۲] برای اشاره به این اصل در فقه، واژههایی مانند تقاص، مُقاصَّه،[۳] اعتداءبهمثل و رَدُّ الکیل بالکیل نیز بهکار رفته است.[۴]
مقابلهبهمثل بهعنوان نخستین اصل در مواجه با مجرمان در اسلام، دانسته شده است[۵] که علاوه بر تعدیل گرایش به انتقامجویی، میتواند مانع از خشونت و تجاوز افراد و دولتها شود.[۶] این اصل در فقه اسلامی در ابواب مختلفی مانند قصاص[۷] و نیز در تفسیر آیه اعتداء و همچنین در حقوق جزا و حقوق بینالملل مورد بحث قرار گرفته است.[۸] فقیهان با استناد به این قاعده در موضوعاتی همچون غصب، سرقت، جهاد، حدود و قصاص احکام متعددی استخراج کردهاند؛ از جمله جواز تقاص از مال غاصب، جواز قصاص بهمثل و جواز پیکار با دشمن در ماه حرام در صورتی که آغازگر جنگ باشد.[۹]
براساس ادله قرآنی، اصل تقابل هم در حقوق خصوصی (مانند تقاص) و هم در حقوق کیفری (مانند قصاص) جریان دارد.[۱۰] با این حال، بیشتر فقیهان با استناد به آیاتی از قرآن، هرگونه استفاده از روشهای غیراخلاقی و ظالمانه حتی در مقابلهبهمثل ممنوع دانستهاند، از جمله مُثلهکردن[۱۱] یا قتل غیرنظامیان.[۱۲] همچنین مفسران شیعه مقابلهبهمثل را حقی مشروع میدانند، اما در عین حال گذشت و صبر را بر انتقام ترجیح داده و به آن توصیه کردهاند.[۱۳] از این منظر، مقابلهبهمثل در جنگ نیز بهعنوان اصلی انسانی و اخلاقی شناخته میشود.[۱۴]
فقیهان شیعه، اصل مقابلهبهمثل را در امور مالی و غیرمالی مشروع میدانند، هرچند در نحوه اجرا و حدود آن اختلافنظرهایی وجود دارد.[۱۵]
دلایل اعتبار قاعده
آیه اعتداء از مهمترین ادله دلالتکننده بر قاعده مقابلهبهمثل دانسته شده است.[۱۶] شماری از عالمان شیعه مانند شیخ طوسی و علامه طباطبایی و نیز برخی از مفسران اهلسنت مانند زمخشری و قرطبی این دلالت را پذیرفتهاند.[۱۷] ناصر مکارم شیرازی معتقد است که براساس این آیه، در صورت وقوع تجاوز بهناحق، طرف مقابل میتواند در مقام دفاع، مقابلهبهمثل کند و این حکم شامل حقوق مالی و غیرمالی نیز میشود.[۱۸]
سید جعفر مرتضی عاملی در کتاب «الإسلام ومبدأ المقابلة بالمثل» مشروعیت اصل مقابلهبهمثل با دشمنان را با استناد به احادیث تأیید کرده[۱۹] و آن را امری فطری و عقلانی میداند؛ زیرا حفظ اسلام و جان مسلمانان در گروی اجرای آن است. وی ادله قرآنی و روایی در این زمینه را ناظر به ارشاد به یک حکم عقلی و فطری میداند.[۲۰] عباسعلی عمید زنجانی نیز این قاعده را امری عرفی دانسته و معتقد است کارکرد آن در روابط میان ملتها، گستردهتر و پررنگتر از روابط درونجامعهای است.[۲۱] در همین زمینه، به وصیت امام علی(ع) نیز استناد شده است؛ او در روزهای پایانی عمر خود وصیت کرد که پس از شهادتش، از انتقامگیری پرهیز شود و تأکید کرد که اگر بر اثر ضربه ابنملجم از دنیا رفت، تنها یک ضربه متقابل زده شود و از مثلهکردن او خودداری گردد.[۲۲]
مصادیق و تطبیقهای قاعده
مقدس اردبیلی با استناد به آیه ۱۹۱ سوره بقره که در مدینه نازل شده است، اخراج کافران از مکه را بر مسلمانان واجب دانسته و این حکم را در برابر اخراج پیشین آنان از مکه تحلیل کرده است.[۲۳] در جنگ اُحُد، پس از مثلهکردن بدن حمزه عموی پیامبر، برخی مسلمانان درصدد مقابلهبهمثل برآمدند،[۲۴] اما با نزول آیه ۱۲۶ سوره نحل که دعوت به صبر میکرد، این اقدام متوقف شد.[۲۵]
بردهگیری اسیران در جنگهای صدر اسلام، عمدتا براساس عرف جنگی رایج و قاعده مقابلهبهمثل انجام میگرفت.[۲۶] جمهوری اسلامی ایران در جنگ عراق با ایران، در برابر استفاده ارتش عراق از تسلیحات شیمیایی، از اقدام متقابل مشابه خودداری کرد.[۲۷] با این حال، در مواردی با هدف بازدارندگی، اقدام متقابل نظامی انجام شد؛ از جمله در ۲۳ بهمن ۱۳۶۲ش. اما به دستور امامخمینی به منظور حفظ جان غیرنظامیان، پیش از هر اقدام، اطلاعرسانی صورت میگرفت.[۲۸] پس از ترور قاسم سلیمانی در ۱۳۹۸ش، برخی تحلیلها، واکنش ایران به این اقدام را در چارچوب حق مقابلهبهمثل و واکنش متقابل در حقوق بینالملل بررسی کردهاند.[۲۹] همچنین جمهوری اسلامی ایران در جنگ رمضان (جنگ مشترک آمریکا و اسرائیل عیله ایران) و نیز جنگ دوازدهروزه با اسرائیل، مقابلهبهمثل یا تهدید به آن را بهعنوان ابزاری برای بازدارندگی مطرح کرد.
پانویس
- ↑ جعفرپیشه و فیاض، «مفهوم و مبانی فقه بشردوستانه»، ص۲۰.
- ↑ نگاه کنید به: خویی، موسوعة الامام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۳۱، ص۱۰۱؛ آیتی و شادروان، «مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، ص۶۵.
- ↑ «بررسی فقهی تقاص در سب»، پایگاه اطلاع رسانی آیت الله علیدوست.
- ↑ آیتی و شادروان، «مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، ص۶۵.
- ↑ امامی، «قصاص در ضرب»، ص۹۷.
- ↑ صحرایی اردکانی، فخری و زاهدی میل سفید، «مبانی و بنیانهای فقهی-حقوقی مقابله به مثل در وقعه شهادت سردار سلیمانی»، ص۲۸۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: مرعشی نجفی، القصاص علی ضوء القرآن و السنة، ج۱، ص۱۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به : آیتی و شادروان، «مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، ص۶۸-۶۷؛ یزدی، فقه القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۲۲.
- ↑ موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت، ج۱، ص۱۶۴.
- ↑ هوشمند فیروزآبادی، «قاعده مقابله به مثل در قرآن»، ص۱۶۲.
- ↑ جعفرپیشه و فیاض، «مفهوم و مبانی فقه بشردوستانه»، ص۲۱.
- ↑ آیتی و شادروان، «مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، ص۷۱.
- ↑ جعفرپیشه و فیاض، «مفهوم و مبانی فقه بشردوستانه»، ص۲۱.
- ↑ محمدی، «اصول انسانی و اخلاقی جنگ و جهاد در قرآن»، ص۸۳.
- ↑ «بررسی فقهی تقاص در سب»، پایگاه اطلاعرسانی آیتالله علیدوست.
- ↑ آیتی و شادروان، «مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، ص۶۸.
- ↑ عاملی، الاسلام و مبدا المقابلة بالمثل، بیجا، ص۲۱؛ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، چاپ اسماعیلیان، ج۲، ص۶۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۳.
- ↑ عاملی، الاسلام و مبدا المقابلة بالمثل، بیجا، ص۳۴۳۳.
- ↑ عاملی، الاسلام و مبدا المقابلة بالمثل، بیجا، ص۱۸.
- ↑ عمید زنجانی، فقه سیاسی، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۴۸۴.
- ↑ نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، نامه۴۷، ۱۳۷۴ش، ص۴۲۲؛آیتی و شادروان، «مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، ص۷۰.
- ↑ مقدس اردبیلی، زبدة البیان فی أحکام القرآن، تهران، بیتا، ص۳۰۸.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن،دار احیاء التراث العربی،ج۶، ۴۴۰.
- ↑ محمدی، «اصول انسانی و اخلاقی جنگ و جهاد در قرآن»، ص۸۴.
- ↑ عرب ابوزیدآبادی، «بردگان از جاهلیت تا اسلام (تحلیل و بررسی تاریخی)»، ص۶.
- ↑ «جنگ شیمیایی عراق و عدم مقابله به مثل جمهوری اسلامی ایران...، خبرگزاری فارس.
- ↑ «اولين مقابله به مثل در جنگ شهرها»، نوید شاهد.
- ↑ صحرایی اردکانی، فخری و زاهدی میل سفید، «مبانی و بنیانهای فقهی-حقوقی مقابله به مثل در واقعه شهادت سردار سلیمانی»، ص۲۹۵.
منابع
- آیتی، سید محمدرضا و محمداسماعیل شادروان، «قاعده مقابله به مثل و اقدامات تلافیجویانه از منظر فقه و حقوق بین الملل»، در مجله فقه و پژوهشهای اسلامی، شماره ۱۰، زمستان ۱۳۸۶ش.
- امامی، مسعود، «قصاص در ضرب»، در فصلنامه فقه اهل بیت، شماره ۴۴، زمستان ۱۳۸۴ش.
- «بررسی فقهی تقاص در سب»، پایگاه اطلاع رسانی آیت الله علیدوست، تاریخ انتشار: ۶ تیر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- جعفرپیشه، مصطفی و محمدصادق فیاض، «مفهوم و مبانی فقه بشردوستانه»، در مجله گفتمان فقه حکومتی، سال پنجم شماره ۸، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
- «جنگ شیمیایی عراق و عدم مقابله به مثل جمهوری اسلامی ایران؛ الگوی تابعیت از قوانین بین المللی در زمان تجاوز، خبرگزاری فارس، تاریخ انتشار: ۱۲ اسفند ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- خویی، سید ابوالقاسم، موسوعة الامام الخوئی، قم، جلد ۳۱، مؤسسة الخوئی الإسلامیة، ۱۴۱۸ق.
- صحرایی اردکانی، محمد، فخری، سید مسعود، و زاهدی میلسفید، محمدحسن، «مبانی و بنیانهای فقهی-حقوقی مقابله به مثل در واقعه شهادت سردار سلیمانی»، در مجله: علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، دوره ۲ - شماره ۳، بهار ۱۴۰۰ش.
- عاملی، جعفر مرتضی، الاسلام و مبدا المقابلة بالمثل، بیجا، المرکز الاسلامی للدراسات، ۱۴۳۰ق.
- عرب ابوزیدآبادی، عبدالرضا، «بردگان از جاهلیت تا اسلام (تحلیل و بررسی تاریخی)»، دو فصلنامه تاریخ اسلام در آینه پژوهش، سال سوم، شماره۴، زمستان ۱۳۸۵ش.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، چاپ اسماعیلیان، جلد دوم، بیتا.
- عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، تهران، امیرکبیر، چاپ چهارم، ۱۴۲۱ق.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۴۲۶ق.
- محمدی، ابراهیم، «اصول انسانی و اخلاقی جنگ و جهاد در قرآن»، در مجله: پژوهشهای مدیریت و فرماندهی نظامی، دوره ۸، شماره ۲۷، پاییز و زمستان ۱۳۸۵ش.
- مرعشی نجفی، سید شهابالدین، القصاص علی ضوء القرآن و السنة، قم، انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- مقدس اردبیلی، احمد، زبدة البیان فی أحکام القرآن، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه، تهران، بیتا.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، جلد دوم، ۱۳۷۴ش.
- هوشمند فیروزآبادی، حسین، «قاعده مقابله به مثل در قرآن»، در مجله: حقوق اسلامی، شماره ۴۷، زمستان ۱۳۹۴ش.
- یزدی، محمد، فقه القرآن، قم، اسماعیلیان، جلد دوم، ۱۴۱۵ق.
- «اولين مقابله به مثل در جنگ شهرها»، نوید شاهد، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید: ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش.