قصاص پدر
قصاص پدر، از احکام اسلامی است که بر اساس آن، پدر در صورت قتل فرزند قصاص نمیشود و مجازات او به دیه، کَفّاره و تعزیر محدود میشود. بااینحال، قتل فرزند از نظر شرعی حرام و از مصادیق قتل نفس بهشمار میآید.
این موضوع بهسبب ارتباط آن با قتلهای ناموسی، بهخصوص قتل دختران مورد توجه افکار عمومی و جامعه حقوقی قرار گرفته است. مبنای فقهی این حکم روایات و اجماع است، هرچند این اجماع را مدرکی و غیرمعتبر میدانند. مشهور فقهای شیعه این حکم را به پدربزرگ نیز تسری دادهاند؛ اما درباره امکان قصاص پدر در قتل مادر در حالتی که فرزند ولیّ دم باشد اختلافنظر وجود دارد.
این حکم در قانون مجازات اسلامی ایران نیز بازتاب یافته است. برخی پژوهشگران، ضرورت بازنگری در این حکم یا بهرهگیری از عناوین ثانوی مانند اِفساد فیالارض را برای مقابله با پدیده فرزندکشی مطرح کردهاند.
مفهومشناسی و جایگاه
در فقه اسلامی، پدر در صورت قتل فرزند خود قصاص نمیشود،[۱] هرچند مجازاتهایی[۲] همچون دیه، کفاره و تعزیر برای او در نظر گرفته میشود.[۳] این حکم تفاوتی میان پسر و دختر ندارد[۴] و در فقه شیعه تا قرن چهاردهم شمسی با این نظر مخالفتی گزارش نشده است.[۵] بیشتر فقیهان اهلسنت نیز همنظر هستند،[۶] هرچند برخی فقیهان مالکی به قصاص پدر اعتقاد دارند.[۷] این موضوع بهخصوص در سالهای پایانی قرن چهاردهم شمسی بهواسطه افزایش موارد فرزندکشی، بهویژه قتل دختران، [۸] توجه رسانهها و مقامات را جلب کرد.[۹]
فقیهان شیعه، حکم عدم قصاص پدر را به پدربزرگ نیز تعمیم دادهاند، اما در این باره برخی تردید کردهاند.[۱۰] همچنین حکم عدم قصاص، شامل مادر نمیشود.[۱۱]
مجازات پدر در قتل فرزند
در اسلام، حرمت قتل فرزند توسط پدر از ضروریات دین محسوب میشود[۱۲] و هیچ فتوا یا روایتی وجود ندارد که این عمل را استثنا کند،[۱۳] هرچند که در صورت وقوع، قصاص پدر منتفی است و این عمل همچنان از مصادیق آدمکشی به شمار میرود.[۱۴] برخی آیات قرآن به قبح شدید فرزندکشی اشاره دارند، زیرا این عمل با وجود رابطه عاطفی والدین با فرزندان، نشاندهنده سنگدلی و جهالت است.[۱۵]
روایتی از امام باقر(ع) نقل شده که پدر قصاص نمیشود، اما به شدت تنبیه و تبعید میشود.[۱۶] برخی فقیهان این مجازاتها را منوط به تشخیص حاکم شرع دانستهاند.[۱۷]
بااینحال، حکم عدم قصاص پدر در موارد قتل فرزند توسط برخی عالمان، از جمله یوسف صانعی، مورد تشکیک قرار گرفته است.[۱۸] ایشان معتقدند این استثنا باید محدود به مواردی باشد که قتل ناشی از عواطف یا عدم پذیرش نصیحتهای خیرخواهانه فرزند باشد، نه هرگونه قتل.[۱۹]
دلایل و حکمت عدم قصاص پدر
براساس روایات متعدد، در صورت قتل فرزند توسط پدر، قصاص اعمال نمیشود.[۲۰] به گفته فقیهان، این روایات به حدی زیاد هستند که حتی اگر به حد تواتر نرسند، حکم عدم قصاص را به طور قطع اثبات میکنند.[۲۱] بهعنوان مثال، از امام علی(ع) نقل شده است که پدر در صورت قتل فرزند قصاص نمیشود، اما فرزند در صورت قتل پدر میتواند قصاص شود.[۲۲] فقها با استناد به این روایات، پدر را از شمول آیات قصاص مستثنی کردهاند.[۲۳]
یکی دیگر از دلایل عدم قصاص پدر، اجماع فقهای شیعه است.[۲۴] اگرچه برخی این اجماع را مدرکی (مبتنی بر روایات) دانسته[۲۵] و آن را برای صدور حکم شرعی معتبر نمیدانند.[۲۶]
حکممتهای مختلفی برای این مسئله ذکر شده است،[۲۷] از جمله اینکه پدر سبب وجود فرزند است و فرزند نباید سبب نابودی پدر شود.[۲۸] همچنین، حق قصاص فرزند با ولایت قهری پدر در تناقض است.[۲۹] روایات پیامبر(ص) نیز بیان میکنند که فرزند و اموالش متعلق به پدر هستند.[۳۰] البته برخی پژوهشگران این حکمتها را مورد نقد قرار دادهاند.[۳۱]
آیا پدر به جهت قتل مادرِ فرزندانش، مجازات میشود؟
در صورتی که پدر، همسر خود (مادر فرزندان) را به قتل برساند و فرزند ولی دم باشد، فقیهان شیعه در مورد قصاص پدر اختلاف نظر دارند. دو دیدگاه مبنی بر قصاص و عدم قصاص در دورههای مختلف تاریخ شیعه مطرح بوده است.[۳۲]
برخی از فقها، از جمله مکارم شیرازی، معتقدند که در این حالت، فرزندان نمیتوانند پدر خود را قصاص کنند و تنها حق دریافت دیه را دارند.[۳۳] در مقابل، محمدتقی بهجت بر امکان قصاص پدر تأکید میکند، هرچند در صورت احتیاط، مصالحه به دیه توصیه شده است.[۳۴]
طرفداران دیدگاه قصاص بر این باورند که روایات مربوط به عدم قصاص پدر، تنها شامل مواردی است که پدر فرزند خود را به قتل رسانده باشد و این حکم به قتل مادر تعمیم داده نمیشود.[۳۵]
در قانون جمهوری اسلامی ایران
قانون مجازات اسلامی ایران، بر پایه روایات[۳۶] و نظر اکثریت فقیهان مسلمان، حکم به عدم قصاص پدر و اجداد پدری در قتل فرزند داده است.[۳۷] در پی انتقادها، لایحهای برای اصلاح این حکم در سال ۱۴۰۰ش تصویب شد که بر اساس این لایحه، محدودیتهایی در زمینه ملاقات، حضانت، ولایت و قیمومت و سرپرستی اعمال گردید. هدف از این اصلاحیه، را افزایش بازدارندگی مجازات تعزیری در قتلهای عمدیای میدانند که قصاص ندارد.[۳۸]
امکان مجازات پدر تحت عناوین ثانویه
برخی پژوهشگران نیز انتقاد کردهاند که رویکرد سیستم قضایی ایران در برخورد با قتل فرزند، بهویژه قتل دختر، عموما تسامحآمیز[۳۹] و فاقد بازدارندگی کافی است.[۴۰] به همین دلیل، بازنگری در حکم عدم قصاص پدر و اصلاح قانون مجازات اسلامی از مسیر فقه پویا ضروری میدانند.[۴۱] پیشنهاد شده در صورت اثبات عدوانی بودن عمل پدر، میتوان تحت عناوین ثانوی مجازات شدیدتری اعمال کرد[۴۲] مانند محاربه و اِفساد فی الارض.[۴۳]
پانویس
- ↑ ذوالفقارطلب و جمالی، «قصاص پدر و مادر در برابر قتل عمدی فرزند از دیدگاه مذاهب اسلامی»، ص۹۵.
- ↑ زندی، هنرجو، «بررسی چرایی عدم قصاص پدر، به سبب قتل فرزند در حقوق کیفری ایران؛ با توجه به جایگاه حقوق کودکان»، ص۴۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۶۹؛ محقق حلّی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۱۹۹، مدرسی، الفقه الاسلامی (الرسالة العملیة)، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۲۶۸؛ فتحی و پروین کندرود، «آسیبشناسی فقهی و حقوقی قتلهای ناموسی در نظام حقوقی ایران و پاکستان»، ص۸۲.
- ↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۲ق، ج۱۰، ص۶۴.
- ↑ فتحی، پروین کندرود، «آسیبشناسی فقهی و حقوقی قتلهای ناموسی در نظام حقوقی ایران و پاکستان»، ص۸۲.
- ↑ ذوالفقارطلب و جمالی، «قصاص پدر و مادر در برابر قتل عمدی فرزند از دیدگاه مذاهب اسلامی»، ص۹۵.
- ↑ ذوالفقارطلب و جمالی، «قصاص پدر و مادر در برابر قتل عمدی فرزند از دیدگاه مذاهب اسلامی»، ص۱۰۰.
- ↑ جوانمرد و دیگران، «بررسی عوامل اجتماعی-فرهنگی موثر بر قتلهای ناموسی»، ص۴۹.
- ↑ حیدری پیدنی، «چالشها و رویکردهای قانون مجازات اسلامی در مورد قتل فرزند دختر توسط پدر»، ص۶۲۷.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، موسوعه الفقه الاسلامی المقارن، ۱۴۳۲ق، ج۶، ص۳۲۳.
- ↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۲ق، ج۱۰، ص۶۴.
- ↑ زندی و هنرجو، «بررسی چرایی عدم قصاص پدر، به سبب قتل فرزند در حقوق کیفری ایران؛ با توجه به جایگاه حقوق کودکان»، ص۳۸.
- ↑ زندی و هنرجو، «بررسی چرایی عدم قصاص پدر، به سبب قتل فرزند در حقوق کیفری ایران؛ با توجه به جایگاه حقوق کودکان»، ص۳۹.
- ↑ حیدری پیدنی، «چالشها و رویکردهای قانون مجازات اسلامی در مورد قتل فرزند دختر توسط پدر»، ص۶۲۷.
- ↑ حیدری پیدنی، «چالشها و رویکردهای قانون مجازات اسلامی در مورد قتل فرزند دختر توسط پدر»، ص۶۲۷.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۱۲۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۷۰.
- ↑ جمشیدیراد و ویسی، «لزوم بازنگری در حکم عدم اجرای قصاص پدر در قتل عمدی فرزند از مجرای فقه پویا و اصلاح قانون مجازات اسلامی»، ص۱۰۰.
- ↑ «قصاص قتل فرزند توسط پدر یا مادر»، پایگاه اطلاعرسانی آیتالله صانعی.
- ↑ فیاضی، «بازپژوهی دلایل قصاص نشدن پدر بر قتل فرزند»، ص۱۲۲؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۲۹۸؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۳۶۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۶۹.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۲۳۸.
- ↑ فیاضی، «بازپژوهی دلایل قصاص نشدن پدر بر قتل فرزند»، ص۱۲۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۶۹؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۸۵.
- ↑ جمشیدیراد و ویسی، «لزوم بازنگری در حکم عدم اجرای قصاص پدر در قتل عمدی فرزند از مجرای فقه پویا و اصلاح قانون مجازات اسلامی»، ص۱۰۲.
- ↑ جمشیدیراد و ویسی، «لزوم بازنگری در حکم عدم اجرای قصاص پدر در قتل عمدی فرزند از مجرای فقه پویا و اصلاح قانون مجازات اسلامی»، ص۱۰۲.
- ↑ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۸۵.
- ↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۲ق، ج۱۰، ص۶۴؛ روحانی، فقه الصادق، ۱۴۳۵ق، ج۳۹، ص۳۹۸.
- ↑ زندی، هنرجو، «بررسی چرایی عدم قصاص پدر، به سبب قتل فرزند در حقوق کیفری ایران؛ با توجه به جایگاه حقوق کودکان»، ص۴۰.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۸، ص۲۳۹.
- ↑ برای نمونه ر.ک: جمشیدیراد و ویسی، «لزوم بازنگری در حکم عدم اجرای قصاص پدر در قتل عمدی فرزند از مجرای فقه پویا و اصلاح قانون مجازات اسلامی»، ص۱۰۲؛ ذوالفقار طلب، جمالی، «قصاص پدر و مادر در برابر قتل عمدی فرزند از دیدگاه مذاهب اسلامی»، ص۹۵.
- ↑ مرادی، «قصاص پدر توسط فرزندی که ولی دم است»، ص۱۱۷.
- ↑ مکارم شیرازی، استفتاءات، ۱۴۲۷، ج۲، ص۵۱۹.
- ↑ بهجت، استفتاءات، ۱۴۲۸ق، ج۴، ص۴۶۴.
- ↑ حیدری، «امکان قصاص پدر توسط فرزند در آراء فقهی و قوانین جزایی»، ص ۹۳.
- ↑ فیاضی، «بازپژوهی دلایل قصاص نشدن پدر بر قتل فرزند»، ص۱۲۱.
- ↑ جمشیدیراد و ویسی، «لزوم بازنگری در حکم عدم اجرای قصاص پدر در قتل عمدی فرزند از مجرای فقه پویا و اصلاح قانون مجازات اسلامی»، ص۹۹؛ «قانون مجازات اسلامی»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
- ↑ «عدم رعایت تناسب جرم و مجازات در تعیین مجازات تعزیری قتل (۲)»، پژوهشکده شورای نگهبان.
- ↑ حیدری پیدنی، «چالشها و رویکردهای قانون مجازات اسلامی در مورد قتل فرزند دختر توسط پدر»، ص۶۳۱.
- ↑ حیدری پیدنی، «چالشها و رویکردهای قانون مجازات اسلامی در مورد قتل فرزند دختر توسط پدر»، ص۶۲۶.
- ↑ جمشیدیراد و ویسی، «لزوم بازنگری در حکم عدم اجرای قصاص پدر در قتل عمدی فرزند از مجرای فقه پویا و اصلاح قانون مجازات اسلامی»، ص۹۸.
- ↑ زندی، هنرجو، «بررسی چرایی عدم قصاص پدر، به سبب قتل فرزند در حقوق کیفری ایران؛ با توجه به جایگاه حقوق کودکان»، ص۴۴ - ۴۵.
- ↑ ایزدیفرد و دیگران، «مجازات پدر در قتل فرزند»، ص۱۱۴.
منابع
- ایزدیفرد، علیاکبر، محمد محسنی دهکلانی، امین یوسفی، «مجازات پدر در قتل فرزند»، مجله مبانی فقهی حقوق اسلامی، شماره ۷، بهار و تابستان ۱۳۹۰ش.
- بهجت، محمدتقی، استفتاءات، قم، دفتر حضرت آیة الله بهجت، چاپ اول، ۱۴۲۸ق.
- جمشیدیراد، محمدصادق، مریم ویسی، «لزوم بازنگری در حکم عدم اجرای قصاص پدر در قتل عمدی فرزند از مجرای فقه پویا و اصلاح قانون مجازات اسلامی»، مجله پژوهشنامه نوین فقهی حقوقی زنان و خانواده، شماره ۱۶، پاییز ۱۴۰۰ش.
- جوانمرد، محمد و طاها عشایری، الهام عباسی، «بررسی عوامل اجتماعی-فرهنگی موثر بر قتلهای ناموسی»، مجله فصلنامه مددکاری اجتماعی، دوره ۹، شماره ۳، ۱۳۹۹ش.
- حیدری پیدنی، شهرام، «چالشها و رویکردهای قانون مجازات اسلامی در مورد قتل فرزند دختر توسط پدر»، مجله علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، دوره ۲، شماره ۶، بهار ۱۴۰۰ش.
- حیدری، علیمراد، «امکان قصاص پدر توسط فرزند در آراء فقهی و قوانین جزایی»، فصلنامه مطالعات اسلامی فقه و اصول، دوره ۴۴، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۱ش.
- ذوالفقارطلب، مصطفی، محمد جمالی، «قصاص پدر و مادر در برابر قتل عمدی فرزند از دیدگاه مذاهب اسلامی»، فصلنامه فقه مقارن، دوره ۱، شماره ۲، آذر ۱۳۹۲ش.
- روحانی، سید محمدصادق، فقه الصادق، قم، آیین دانش، ۱۴۳۵ق.
- زندی، مهدی و محسن هنرجو، «بررسی چرایی عدم قصاص پدر، به سبب قتل فرزند در حقوق کیفری ایران؛ با توجه به جایگاه حقوق کودکان»، فصلنامه پاسخ، دوره ۸، شماره ۲۹ ، خرداد ۱۴۰۲ش.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، محقق، حسن موسوی خرسان، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- «عدم رعایت تناسب جرم و مجازات در تعیین مجازات تعزیری قتل (۲)»، پژوهشکده شورای نگهبان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۴ق.
- فتحی، مرتضی، ابوالفضل پروین کندرود، «آسیبشناسی فقهی و حقوقی قتلهای ناموسی در نظام حقوقی ایران و پاکستان»، مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی، دوره ۳، شماره ۲، تیر ۱۴۰۴ش.
- فیاضی، محمدتقی، «بازپژوهی دلایل قصاص نشدن پدر بر قتل فرزند»، دوره ۱۲، شماره ۱، شهریور ۱۴۰۱ش.
- «قانون مجازات اسلامی»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۴ق.
- «قصاص قتل فرزند توسط پدر یا مادر»، پایگاه اطلاعرسانی آیتالله صانعی، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، موسوعه الفقه الاسلامی المقارن، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهلبیت، تحت اشراف محمود شاهرودی، ۱۴۳۲ق
- محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۸ش.
- محقق حلّی، نجمالدین جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، محقق و مصحح: عبدالحسین بقال، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- مدرسی، سید محمدتقی، الفقه الاسلامی (الرسالة العملیة)، بیروت، مرکز العصر، چاپ نهم، ۱۴۳۱ق.
- مرادی، میثم، «قصاص پدر توسط فرزندی که ولی دم است»، رسائل، سال ۶، شماره ۱، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، گردآورنده: محمدرضا حامدی، قم، مدرسة الامام علی بن ابیطالب، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، استفتاءات جدید، محقق و مصحح: ابوالقاسم علیاننژادی، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع)، چاپ دوم، ۱۴۲۷ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محقق و مصحح: عباس قوچانی، علی آخوندی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.