نیابت در عبادت
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
نیابت در عبادت یا عبادت نیابتی انجام عمل عبادی از طرف شخصی دیگر است که در عباداتِ واجب همچون نماز و روزه اختصاص به مُردگان دارد، ولی در عبادات مستحب، نیابت از طرف افراد زنده نیز صحیح شمرده شده است.
فقیهان شیعه نیابت در عباداتی همچون طهارت، نماز، روزه، اعتکاف، حج، نماز طواف، زیارت، نماز زیارت، قرائت قرآن و سایر مستحبات را جایز دانستهاند. سید محمدکاظم طباطبایی یزدی قائل است که نائب میتواند در قِبال عمل نیابتی دستمزد دریافت کند.
احکام و شرایطی همچون شیعه بودن نائب، عاقل و بالغ بودن او برای تحقق نیابت لازم دانسته شده است. برای مشروعیت نیابت در عبادت به دلائلی همچون روایت، سیره متشرعه، دلیل عقلی و شهرت فتوایی استدلال شده است.
مفهومشناسی و جایگاه
نیابت در عبادت یعنی انجام یک عمل عبادی به جای شخص دیگر.[۱] اگر آن عمل واجب بوده و فرد نتوانسته آن را انجام دهد، نایب با انجام آن، عبادت فوتشده را جبران میکند.[۲] اگر عمل مستحب باشد، ثواب آن به فردی که از طرف او انجام شده میرسد.[۳]
به گفته فقیهان، اصل این است که هرکس عبادتهای واجب و مستحب خود را شخصاً انجام دهد،[۴] اما برخی از فقیهان، معنقدند که در برخی عبادات، شارع اجازه داده فردی به جای دیگری عبادت انجام دهد.[۵]
نیابت در عبادت از جمله اصطلاحات فقهی است که در ابواب فقهی حج، صلاة، صوم و اجاره مطرح میشود.[۶]
نیابت استیجاری
نیابت در عبادت اگر همراه با دریافت پول باشد، نیابت استیجاری نام دارد.[۷] چون اعمال عبادی نیازمند قصد قربت هستند و برخی معتقدند گرفتن دستمزد با نیت قربت سازگار نیست،[۸] گروهی از فقیهان شیعه ـ مانند علامه حلی ـ این نوع نیابت را جایز نمیدانند.[۹]
در مقابل، برخی دیگر از فقها از جمله سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، آن را جایز میدانند. آنان برای رفع تعارض میان قصد قربت و گرفتن اجرت توضیح میدهند که: نایب هنگام انجام عبادت، نیتش رضایت خداست؛ اما خودِ دستمزد فقط انگیزهای برای قبول کردن اصل نیابت است، نه برای انجام عبادت.[۱۰]
نیابت از طرف شخص زنده
نیابت در امور عبادی اختصاص به مُردگان نداشته و از طرف افرادی که در قید حیات هستند نیز امکانپذیر است:[۱۱]
- نیابت در مستحبات؛ اگر نائب به نیتِ اهداء ثواب، عمل مستحبی را از طرف شخصی که زنده است انجام دهد، نیابت او در همه مستحبات صحیح دانسته شده است.[۱۲] ولی اگر به قصد نیابت، عمل مستحبی را انجام دهد؛ به گفته برخی از مراجع تقلید در اعمالی همچون نماز زیارت و نافلههای روزانه، نیابت جایز نخواهد بود.[۱۳]
- نیابت در واجبات بهطور کلی از طرف شخص زنده، باطل دانسته شده است؛[۱۴] مگر نیابت در عباداتی همچون حج، نماز طواف و طهارت (وضو، غسل، تیمم)[۱۵][یادداشت ۱] که با لحاظ شرایطی جایز شمرده شده است.[۱۷]
ادله مشروعیت
سید تقی طباطبائی قمی و برخی پژوهشگران برای اثبات مشروعیت نیابت در عبادت به چند دلیل استناد کردهاند:
- سیره متشرعه؛[۱۸]
- شهرت فتوایی؛[۱۹]
- دلیل عقلی؛[۲۰]
- روایات؛[۲۱] مانند روایت عمر بن یزید از امام صادق(ع) که در آن حضرت اجازه نماز خواندن بهجای متوفی را میدهند و میفرمایند این کار میتواند سختیهای او را کاهش دهد.[۲۲]
شرایط و احکام نیابت
فقیهان شیعه برای صحت نیابت شرایط و احکامی را ذکر کردهاند:
- نائب بایستی شیعه[۲۳] عاقل و بالغ باشد.[۲۴]
- نائب بایستی در عمل قصد نیابت داشته و تعیین کند که منوبعنه (کسی که عمل عبادی از طرف او انجام میشود) کیست.[۲۵]
- در برخی از امور همچون نیابتِ پسر بزرگترِ خانواده نسبت به نمازهای فوت شده از پدر، پذیرفتن نیابت واجب دانسته شده است.[۲۶]
- مرد میتواند برای زن و زن نیز میتواند برای مرد نائب شود.[۲۷] ولی هر کدام بایستی به وظیفه شرعی خود عمل کنند؛ مانند: جَهر در قرائت نماز.[۲۸]
- اگر در نیابت شرطی گذاشته شود که نائب شخص معینی باشد، بایستی همان شخص نیابت را انجام دهد و به دیگری نمیتواند واگذار کند.[۲۹]
- در مواردی که نیابت از طرف افراد زنده جایز است، فرقی نیست که نیابت، تبرّعی و بهطور مجانی باشد یا با اجاره یا جُعاله یا مانند آن باشد.[۳۰]
- اهدای ثوابِ عمل در مستحبات و واجبات به مؤمنین و مؤمنات، ارحام (خویشان)- خصوصاً والدین(پدر و مادر) - و غیر ارحام، به صورت فردی یا گروهی - مثلاً شهدا، علما - جایز، بلکه مستحب است ولی اهدای ثواب موجب نمیشود واجباتی که بر عهدۀ مردگان یا زندگان بوده، از عهده و ذمّۀ آنان ساقط شود.[۳۱]
عباداتی که نیابت در آنها صحیح است
با توجه به مفهوم نیابت در عبادت و شرایط و احکامِ مربوط به آن، فقیهان شیعه عباداتی را که نیابت در آنها صحیح است، اینگونه بیان کردهاند:
کتاب شناسی
- سیری بر نیابت در عبادات، نوشته توانایمندی ، زهرا، توانا ، اعظم، نشر آوای آرامش، البرز، ۱۳۹۸ش. [۴۰]
- بررسی فقهی نیابت معذور در حج، نوشته مصطفی منجم، نشر میراث ماندگار، قم ۱۴۰۲ش.[۴۱]
- الاستیجاریه نوشته محمد ابراهیم کلباسی . درباره استیجار در عبادات است. (درگذشت:۱۳۱۵ق.)[۴۲]
پانویس
- ↑ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۷۵.
- ↑ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۷۵؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۲۵۲.
- ↑ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۲۵۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲،ص۳۱۱.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲،ص۳۱۱.
- ↑ محقق حلی، شرائع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۱۵۳؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۱۲۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۱۲۰.
- ↑ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۷۷-۷۸.
- ↑ علامه حلی، منتهی المطلب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۴۳۲.
- ↑ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۷۹.
- ↑ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۵۳۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۷، ص۳۷۹.
- ↑ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۱۱۴.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۳۱۱.
- ↑ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۲۰۱-۲۰۲.
- ↑ طباطبایی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۳ق، ج۶، صص۲۰۱--۲۰۲
- ↑ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۲۰۱-۲۰۲.
- ↑ طباطبائی قمی، مبانی منهاج الصالحین، ۱۴۲۶ق، ج۵، ص۱۶۱.
- ↑ بنی فضل، مدارک تحریر الوسیلة، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۷۹.
- ↑ طباطبائی قمی، مبانی منهاج الصالحین، ۱۴۲۶ق، ج۵، ص۱۶۴.
- ↑ طباطبائی قمی، مبانی منهاج الصالحین، ۱۴۲۶ق، ج۵، ص۱۶۵.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۴۴۳.
- ↑ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۵۳۴.
- ↑ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۲۵۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۷، ص۳۶۲.
- ↑ خوئی، المعتمد فی شرح المناسک، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۹۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۷، ص۳۶۴.
- ↑ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۲۵۳.
- ↑ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۲۵۳.
- ↑ «نیابت (در نماز و سایر اعمال عبادی) / معنای نیابت و موارد آن»، سایت رسمی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی.
- ↑ «نیابت (در نماز و سایر اعمال عبادی) / معنای نیابت و موارد آن»، سایت رسمی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی.
- ↑ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۲۱۶.
- ↑ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۷۵.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۱۲۰؛ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۲۰۲.
- ↑ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۲۱۶.
- ↑ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۲۰۲.
- ↑ طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۲۰۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۱۲۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۱۲۰.
- ↑ سیری بر نیابت در عبادات، خانه کتاب وادبیات ایران.
- ↑ برررسی فقهی نیابت معذور در حج، خانه کتاب وادبیات ایران.
- ↑ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۳۴.
یادداشت
منابع
- بنیفضل، مرتضی، مدارک تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
- سیستانی، سید علی، منهاج الصالحین، قم، مکتب آیة الله العظمی السید السیستانی، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
- خوئی، سید ابوالقاسم، المعتمد فی شرح المناسک، قم، لطفی، ۱۴۰۹ق.
- طباطبائی قمی، سید تقی، مبانی منهاج الصالحین، قم، قلم الشرق، ۱۴۲۶ق.
- طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، قم، دفتر نشر اسلامی (جامعه مدرسین)، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تحقیق و تصحیح عبدالحسین محمدعلی بقال، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- محقق کَرَکی، علی بن حسین، جامِعُ المَقاصِد فی شرحِ القواعد، قم، مؤسسهٔ آلالبیت، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.
- «نیابت (در نماز و سایر اعمال عبادی) / معنای نیابت و موارد آن»، سایت رسمی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی، تاریخ بازدید: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.