فقه مقارن

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

فقه مُقارَن یا فقه تطبیقی، دانش بررسی تطبیقی آرای فقهای مذاهب اسلامی است که در آن از برترین دیدگاه دفاع می‌شود. فقه مقارن که از دیرباز مورد توجه فقهای فریقین بوده، در آغاز به‌ عنوان علم الخلاف شناخته می‌شد. از جمله فواید این علم، آگاهی از آرای فقهی سایر مذاهب و دفاع مستدل از نظریه مختار و همچنین درک بهتر روایات اهل بیت و موارد تقیه ایشان است.
کتاب‌های فقه مقارن به دو گونه تدوین شده؛ برخی صرفا نظرات فقهای درون مذهب را بررسی نموده و برخی به بررسی آرای فقهای فریقین پرداخته است. از جمله کتاب‌های معاصر در موضوع فقه مقارن کتابهای موسوعة الفقه الاسلامی المقارن، دائرة المعارف فقه مقارن و الفقه علی المذاهب الخمسة را می‌توان نام برد.

مفهوم‌ و اقسام

فقه مُقارَن دانشی است که‌ به بررسی تطبیقی آرای فقهای مذاهب اسلامی -بدون تعصاب فرقه‌ای- می‌پردازد و در آن از روی استدلال از برترین دیدگاه دفاع می‌شود.[۱] این دانش از دیرباز مورد توجه فقهای فریقین بوده است. فقهای شیعه و اهل سنت کتاب‌های فقه مقارن را به دو صورت می‌نگاشتند؛ گاهی صرفا به بررسی تطبیقی نظرات فقیهان درون مذهب پرداخته و گاهی به صورت بررسی تطبیقی آرای فقهای مذاهب مختلف بوده است.[۲]

تاریخچه

فقه مقارن در طول تاریخ فقه، دستخوش تحولاتی بوده است؛ در آغاز به عنوان علم الخلاف یا ردّیه‌نویسی، سپس به عنوان فقه المقارن یا فقه الخلاف به رشته تحریر درآمده‌ است.[۳]

  • علم الخلاف مرحله‌ای است که‌ لازمۀ آن، علاوه بر تسلط بر آرای فقهای مذاهب مختلف فقهی، باید توانایی دفاع جدلی از یک مذهب خاص نیز وجود داشته باشد.[۴]
  • فقه المقارن مرحله‌ای است که‌ لازمۀ آن، علاوه بر تسلط بر آرای فقهای مذاهب مختلف در مسائل گوناگون فقهی و قدرت ارزش‌گذاری ادله آنها، توانایی ترجیح قولِ برتر به صورت دفاعِ برهانی وجود داشته باشد.[۵]

به گفته برخی محققین نخستین کتاب‌هایی که از سوی فقهای شیعه در فقه مقارن نگاشته شد، عبارتند از: الإعلام بما إتفقت علیه ‌الإمامیة ‌من ‌الأحکام تألیف شیخ مفید(م۴۱۳ق)، الانتصار لما انفردت فیه الامامیة نوشته سید مرتضی (م۴۳۶ق)، الخلاف اثر شیخ طوسی (م۴۶۰ق) و تذکرةالفقهاء تألیف علامه حلی (م۷۲۶ق).[۶]
همچنین نخستین کتاب‌های اهل سنت در فقه مقارن که به بررسی آرای فقهی مذاهب اهل سنت پرداخته‌اند عبارتند از: مسائل الخلاف تألیف محمد ابن احمد بغدادی (م ۳۰۵ق)، المُحلَّی تألیف ابن حَزم أندلسی(م۴۵۶ق) که شرح کتاب المُجلَّی است، بدایةالمجتهد و نهایة المقتصد تألیف محمد بن احمد بن رشد قرطبی اندلسی معروف به ابن رشد حفید (م۵۹۵ق)، المُغنِی تألیف ابن قدامه مقدسی(م۶۲۰ق) و المجموع تألیف یحیی بن شرف نَوَوی شافعی (م۶۷۶ق) که شرح کتاب المُهذَّب است.[۷]

فواید

برای فقه مقارن فوایدی ذکر شده است که برخی از آنها عبارتند از:

  • بهره‌مندی فقهای مذاهب از آرای فقهی یکدیگر: شیعه و سنی در بسیاری از مسایل فقهی با یکدیگر مشترکند، به عنوان مثال؛ در مسأله «محارب»، تمام مذاهب اسلامی مشترکند و مستَنَد فتوای آنها، آیه ۳۳ سوره مائده است.[۸]
  • دفاع از نظرات فقهی مذهب خویش: تا زمانی که فقهای فریقین با فقه مقارن آشنایی نداشته باشند، نمی‌توانند از مذهب خودشان دفاع کنند؛ مانند مقایسه کردن «نکاح موقت» با «نکاح مِسیار».[۹]
  • درک صحیح روایات اهل بیت(ع): گاهی شیعیان الفاظ روایات را از اهل سنت و گاهی آنها الفاظ را از شیعیان می‌گرفته‌اند؛ پس گفته می‌شود یکی از راه‌های فهم صحیح و درک درست اصطلاحات و مفاهیم وارد شده از طریق اهل بیت(ع)، آشنایی با فقه اهل سنت است.[۱۰]
  • فهم صحیح موارد تقیۀ اهل بیت(ع) در بیان احکام: در مبحث تعارض روایات نقل شده از اهل بیت(ع)، یکی از اسباب حل تعارض، حمل بر تقیه است.[۱۱]

کتاب‌شناسی

کتاب‌های متعددی در موضوع فقه مقارن نوشته شده است که‌ برخی از آنها عبارتند از:

  • دائرة المعارف فقه مقارن، اثر گروهی از محققین که زیر نظر ناصر مکارم شیرازی نوشته شده است. در این کتاب ضمن تبیین و برجسته‌شدن فقه اهل بیت، آرای فقهی سایر مذاهب، کنوانسیون‌ها و مصوبات حقوق بین‌المللی نیز مطرح شده است.[۱۳] این موسوعه طبق فقه ترتیبی تنظیم و با مباحث اقتصاد اسلامی آغاز شده است.[۱۴]

همچنین «الفقه المقارن» تألیف محمدابراهیم جناتی، الفقه علی المذاهب الخمسة تألیف محمد جواد مغنیه، «الفقه المقارن بین المذاهب الاسلامیه الخمسه» اثر سید حسین اسماعیل صدر و «درسنامه درآمدی بر فقه مقارن» با عنوان فرعی «نگاهی گذرا به پیشینه مذاهب، اصول اساسی استنباط و مهم‌ترین ابواب فقه از دیدگاه مذهب اهل بیت(ع) و مذاهب چهارگانه» اثر مصطفی جعفرپیشیه‌فرد از دیگر آثاری است که در فقه مقارن نگارش و منتشر شده است.[نیازمند منبع]

پانویس

  1. مکارم شیرازی، موسوعة‌الفقه‌الاسلامی المقارن،۱۳۹۰ش، ج۱، صص ۹-۱۰
  2. حسینی رودباری، «درآمدی بر فقه مقارن»، ص۴.
  3. حسینی رودباری، «درآمدی بر فقه مقارن»، ص۴.
  4. مؤمن قمی سبزواری، جامع الخلاف و الوفاق، ۱۴۲۱ق، ص۵-۸؛ جباران، «درآمدی بر علم خلاف و فقه مقارن»، ص۲-۸.
  5. مؤمن قمی سبزواری، جامع الخلاف و الوفاق، ۱۴۲۱ق، ص۵-۸؛ جباران، «درآمدی بر علم خلاف و فقه مقارن»، ص۲-۸.
  6. جباران، «درآمدی بر علم خلاف و فقه مقارن»، ص۲-۸.
  7. جباران، «درآمدی بر علم خلاف و فقه مقارن»، ص۲-۸.
  8. مکارم شیرازی، «فوائد فقه مقارن»، صص ۴-۸.
  9. مکارم شیرازی، «فوائد فقه مقارن»، صص ۴-۸.
  10. مکارم شیرازی، «فوائد فقه مقارن»، صص ۴-۸.
  11. مکارم شیرازی، «فوائد فقه مقارن»، صص ۴-۸.
  12. موسوعه الفقه الاسلامی المقارن، سایت مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی.
  13. دائرةالمعارف فقه مقارن، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله مکارم شیرازی.
  14. مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان، دائره المعارف فقه مقارن، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۷و۲۸.

منابع