بینه شرعی

بَیّنه شرعی، به معنای شهود (گواهان) معتبر شرعی است؛ مانند دو مرد عادل یا یک مرد عادل و دو زن عادل یا چهار زن عادل. به گفته پژوهشگران، منظور از بینه در فقه، دو مرد عادل است و اصل اعتبار بینه در فقه امری مسلم است، ولی فقیهان در فراگیری بینه نسبت به تمام موضوعات یا استفاده از آن فقط در مواردی که روایتی به آن اشاره کرده باشد مانند دَعاوی و مُخاصمات اختلاف دارند. به نظر اکثر فقها بینه در تمام موضوعات شرعی حجیت دارد.

در کتاب‌های توضیح المسائل آمده است موضوعاتی چون رؤیت هلال، فتوای مجتهد، طهارت و نجاست آب، داخل شدن وقت نماز، بلوغ، ازدواج، طلاق و وصایت، به وسیله بینه قابل اثبات است.

عدالت و دونفر بودن شاهدان (در صورتی که مرد باشند) جزء شرایط عمومی حجیت بینه است؛ البته در مواردی چون زنا و لواط، چهار شاهد لازم است. برخی از فقها مرد بودن را هم از شرایط عمومی حجیت بینه دانسته و شهادت زن را تنها در موضوعاتی پذیرفته‌اند که در روایات آمده است؛ برخی نیز گفته‌اند: شهادت زن مانند شهادت مرد در همه موضوعات جز مواردی که استثنا شده است، اعتبار دارد. طبق این دیدگاه، به جای دو مرد، چهار زن می‌توانند شهادت دهند.

در مواردی که مفاد یک بینه مخالف بینه دیگر باشد، تعارض بینه پیش می‌آید. تعارض بینه شرایط و احکام متعددی دارد. برای مثال در خصوص تعارض بینه درباره مالی که در اختیار دو طرف دعوا است، بنابر دیدگاه مشهور میان فقها، به هریک از آن دو، نیمی از مال تعلق گیرد؛ اما اگر تعارض درباره مالی باشد که در اختیار شخص سومی است، بر اساس دیدگاه مشهور، باید میزانِ عدالت شهود و سپس تعداد آنها ملاک قرار گیرد و اگر شهود در عدالت و تعداد با هم برابر بودند، قرعه زده شود.

قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، شهادت بینه (شهود) را معتبر دانسته و در مواد ۱۳۰۹ تا ۱۳۲۰، از شرایط شهادت‌دادن و بینه (شهود) سخن گفته است. طبق این قانون، بلوغ، عقل، عدالت، ایمان و طهارت مَولِد (حلال‌زاده‌ بودن) از شرایط بینه است.

پیوند به بیرون

• دانشنامه جهان اسلام