فقه مقاومت
فقه مقاومت شاخهای از دانش فقه است که به احکام مرتبط با مقابله با سلطه خارجی، استبداد داخلی و حفظ حاکمیت اسلامی میپردازد. این شاخه، دفاع از کیان جامعه اسلام را بر مسلمانان واجب میداند. ریشههای فقه مقاومت به شیوه علمای شیعه بازمیگردد که با پیروی از معصومان(ع)، مشروعیت زمامداران فاسق را نمیپذیرفتند و در برابر آنان ایستادگی میکردند. پس از مواجه جوامع اسلامی با استبداد داخلی و استعمار خارجی، آموزههای مقاومت بهصورت مفهومی مستقل در فقه مطرح یافت. برخی پژوهشگران مقاومت را در سه حوزه فردی (دفاع از جان و مال)، اجتماعی (مقابله با حاکم ظالم) و جمعی (دفاع از سرزمین) دستهبندی کرده و آن را با نظریه جهاد ذَبّی مرتبط دانستهاند.
مبانی فقه مقاومت بر سه محور اصلی استوار است: مقابله با سلطه خارجی، استبداد داخلی و نفوذ فرهنگی. وجوب مقاومت در برابر سلطه خارجی از قرآن، سنت، اجماع و عقل استنباط میشود و قواعدی مانند نفی سبیل، تقویت قوای نظامی و حرمت فروش سلاح به دشمنان دین، بر آن تأکید دارند. در برابر حاکم ظالم، آموزههایی چون خروج از سیطره حکومت جائر، حرمت همکاری با طاغوت، امر به معروف و نهی از منکر و تقیه مطرح شدهاند. همچنین، فقه شیعه با مقرراتی مانند حرمت نگهداری کتب ضلال، صدور احکام ارتداد و مقابله با بدعتها، زمینه نظری مقابله با نفوذ فرهنگی بیگانه را فراهم کرده است.
مفهومشناسی و جایگاه
فقه مقاومت را بخشی از دانش فقه و همچنین جزئی از تاریخ اسلام دانستهاند[۱] و هدف آن استنباط روشمند احکام و قواعد حاکم بر شئون فردی و اجتماعی است تا سلطه کفار بر مسلمانان و استبداد داخلی مهار گردد و حاکمیت الهی تحقق یابد.[۲] این شاخه شامل حوزههای فردی، اجتماعی، فرهنگی، امنیتی، سیاسی، اقتصادی است و دفاع از کیان جامعه اسلامی و حفظ احکام اسلام را واجب میداند، حتی اگر با تحمل سختی همراه باشد.[۳]
فقه مقاومت را برگرفته از روش عالمان شیعه دانستهاند که به پیروی از چهارده معصوم زمامداران فاسق و مستبد را مشروع نمیدانستند و با روشهای مختلف با با آنان مقابله میکردند.[۴] گفته شده پس از اُفول مسلمانان از قرن هشتم قمری، چالشهای استبداد داخلی و استعمار خارجی باعث شد که اندیشمندان اسلامی به مقاومت در برابر سلطه فرهنگی، سیاسی و اقتصادی توجه کنند و آموزههای مرتبط با فقه مقاومت بهصورت مستقل در فقه مطرح شود.[۵]
جایگاه فقهی
پژوهشگران معتقدند که آموزههای مرتبط با فقه مقاومت در ابواب مختلف فقه وجود دارند،[۶] ازجمله مباحث مرتبط با جهاد ابتدایی، جهاد دفاعی، امر به معروف و نهی از منکر، بیعت، ارتداد، حرمت حفظ کتب ضلال، صلح و آتشبس، حرمت پذیرش ولایت ستمگران، نفی سبیل و حرمت فروش سلاح به کفار وجود دارد.[۷] با این حال، فقه مقاومت بهعنوان باب مستقل فقهی نیست و از مباحث مختلف فقه اقتباس شده است.[۸]
محمدجواد فاضل لنکرانی، از فقیهان شیعه، معتقد است مقاومت در سه حوزه اعتقادات، اخلاقیات و حفظ دین کاربرد دارد و فقه مقاومت عمدتاً ناظر به حوزه حفظ دین است. بر اساس نظر او، این حوزه شامل تضعیف مخالفان دین و گسترش دین میشود[۹] و با نظریه جهاد ذَبّی مرتبط است.[۱۰]
محمدمهدی آصفی از فقهای شیعه، مقاومت را تحت عنوان دفاع قرار داده و آن را در سه حوزه طبقهبندی کرده است:
- مقاومت فردی: دفاع از جان، مال، آبرو و اموال که با عنوان دفاع شرعی نیز شناخته میشود.
- مقاومت اجتماعی: مقابله با حاکم ظالم و مستبد.
- مقاومت جمعی: مقابل با تجاوزات خارجی و نفوذ کفار در سرزمینهای اسلامی.[۱۱]
مبانی فقهی
پژوهشگران فقهی، مبانی فقهی مقاومت را در سه محور اصلی بررسی کردهاند:[۱۲]
مبانی فقهی مقاومت در برابر سلطهجویی خارجی
محمدمهدی آصفی معتقد است که ادله فقهی وجوب مقاومت در برابر اشغالگری خارجی از قرآن، سنت، اجماع و دلیل عقلی استنباط میشود.[۱۳] به گفته او بسیاری از فقهای شیعه ازجمله شیخ طوسی،[۱۴] محقق اردبیلی،[۱۵] صاحب جواهر[۱۶] و امام خمینی[۱۷] و فقهای اهلسنت بر وجوب مقاومت در برابر هجوم خارجی به سرزمین اسلامی و حفظ کیان اسلام تأکید کردهاند.[۱۸]
برخی مبانی فقهی مقاومت در برابر تهاجم خارجی عبارتند از:
- قاعده نفی سبیل: طبق این قاعده، سلطه غیرمسلمانان بر مسلمانان به هر شکلی نفی شده است.[۱۹] این قاعده به آیه نفی سبیل، آیه ۱۴۴ سوره نساء (حرمت پذیرش ولایت کافر) و حدیث اعتلاء مستند است.[۲۰]
- وجوب تقویت قوای نظامی: بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال گفته شده مسلمانان موظفاند نیروهای نظامی خود را برای دفاع از خود و جامعه اسلامی تقویت کنند.[۲۱]
- حرمت فروش سلاح به دشمنان دین: فقها معتقدند تضعیف دشمنان دین و جلوگیری از تقویت آنان، حرمت فروش سلاح به کفار را ایجاب میکند.[۲۲]
مبانی فقهی مقاومت در برابر حاکم ظالم و استبداد داخلی
درباره تعامل با حکومتهای ظالم در قلمرو اسلامی دو دیدگاه وجود دارد: گروهی تبعیت از هر حکومتی که زمام امور را در دست گیرد واجب میدانند و خروج بر آن تا زمانی که حاکم کافر اعلام نشده، حرام است، حتی اگر حاکم ظلم یا گناه کند. گروه دیگر همکاری با حاکم ظالم را حرام میدانند و بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر تا حد مقدور تأکید دارند. گفته شده این دو دیدگاه از زمان حکومت بنیامیه رواج داشته است.[۲۳]
برخی از مبانی فقهی مقاومت در برابر حاکم ظالم عبارتند از:
- خروج از سیطره حکومت ظالم بر اساس آیه ۲۵۶ سوره بقره
- حرمت مراجعه به طاغوت و دریافت کمک از سلطان جائر
- حرمت همکاری و تعاون با حاکم ظالم مطابق با آیه ۲ سوره مائده،
- امر به معروف و نهی از منکر طبق حدیث النصیحة لائمة المسلمین
- تقیه برای حفظ خود و دیگران از آسیب حاکمان.[۲۴]
مبانی و ادله فقهی مقاومت فرهنگی
بر اساس نظر پژوهشگران، فقه شیعه قواعدی برای مقابله با نفوذ فرهنگ بیگانه دارد. ازجمله این قواعد میتوان به قاعده نفی نفوذ با استناد به آیه ۱۱۸ سوره آلعمران، قاعده نفی سبیل، حرمت نگهداری کتب ضلال، صدور احکام ارتداد و مقابله با بدعتها اشاره کرد.[۲۵]
پانویس
- ↑ آصفی، فقه المقاومه دارسة فقهیة مقارنة، ۱۴۳۰ق، ص۱۵.
- ↑ آصفی، فقه المقاومه دارسة فقهیة مقارنة، ۱۴۳۰ق، ص۱۵؛ صرفیپور، «فقه مقاومت؛ بازخوانی اجتهادی برای نبرد نرم با نظام سلطه»، مندرج در سایت اندیشه ما.
- ↑ شریعتمدار جزایری، «فقه مقاومت ...»، مندرج در سایت شبکه اجتهاد.
- ↑ ملکی، تبیین مبانی فقهی مقاومت در اندیشه آیتالله خامنهای»، ص۱۹۰.
- ↑ ملکی، تبیین مبانی فقهی مقاومت در اندیشه آیتالله خامنهای»، ص۱۸۹.
- ↑ علوی، «عناصر استحکامبخش سازمانی در فقه مقاومت ...»، ص۱۰۱.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۷۳۰؛ مؤمن قمی، الولاية الإلهية الإسلامية أو الحكومة الإسلامية، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۲۴۳ و ۵۱۲؛ ملکی، تبیین مبانی فقهی مقاومت در اندیشه آیتالله خامنهای»، ص۱۹۳؛ مؤمنی و رضازاده، «فقه حکومتی و بسط گفتمان مقاومت فرهنگی»، ص۳۱۱.
- ↑ شریعتمدار جزایری، «فقه مقاومت نه فقهی مستقل است و ...»، مندرج در سایت اجتهاد؛ ملکی، تبیین مبانی فقهی مقاومت در اندیشه آیتالله خامنهای»، ص۱۹۳.
- ↑ فاضل لنکرانی، «فقه مقاومت»، مندرج در سایت نویسنده.
- ↑ فاضل لنکرانی، جهاد ذبی، ۱۴۰۱ق، ص۷؛ حسینیخواه و خسروی، «نظریه جهاد ذبی در اندیشه آیتالله محمدجواد فاضل لنکرانی و نسبت آن با فقه مقاومت»، ص۹۸.
- ↑ آصفی، فقه المقاومه دارسة فقهیة مقارنة، ۱۴۳۰ق، ص۱۷.
- ↑ ملکی، تبیین مبانی فقهی مقاومت در اندیشه آیتالله خامنهای»، ص۱۹۴؛ آصفی و غروی، «مبانی فقهی مقاومت مسلحانه»، ص۲۳.
- ↑ آصفی، فقه المقاومه دارسة فقهیة مقارنة، ۱۴۳۰ق، ص۱۸۶.
- ↑ شیخ طوسی، النهایة، ۱۴۰۰ق، ص۲۹۰.
- ↑ محقق اردبیلی، زبدة البیان، المکتبة المرتضویة، ص۱۴۴.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۱۴-۱۶.
- ↑ امام خمینی، تحریرالوسیلة، ۱۳۷۹ش، ص۳۷۸.
- ↑ آصفی، فقه المقاومه دارسة فقهیة مقارنة، ۱۴۳۰ق، ص۱۸۷-۱۹۸.
- ↑ بجنوردی، قواعد فقه، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۸۹.
- ↑ علیدوست، «قاعده نفیسبیل»، ص۲۳۳؛ بجنوردی، فاضل لنکرانی، القواعد الفقهیه، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۸؛ عرفانی و محمدی، «مبانی فقهی نظریه مقاومت در روابط بینالملل با تأکید بر آراء و اندیشههای حضرت آیتالله خامنهای»، ص۵-۸.
- ↑ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۱۱۷؛ فاضل مقداد، کنز العرفان، المکتبة المرتضویة، ج۱، ص۳۸۸؛ خامنهای، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».
- ↑ ملکی، تبیین مبانی فقهی مقاومت در اندیشه آیتالله خامنهای»، ص۱۹۸.
- ↑ آصفی، فقه المقاومه دارسة فقهیة مقارنة، ۱۴۳۰ق، ص۶۱-۶۳.
- ↑ عرفانی و محمدی، «مبانی فقهی نظریه مقاومت در روابط بینالملل با تأکید بر آراء و اندیشههای حضرت آیتالله خامنهای»، ص۱۱-۱۳؛ ملکی، تبیین مبانی فقهی مقاومت در اندیشه آیتالله خامنهای»، ص۱۹۹-۲۰۰.
- ↑ مؤمنی و رضازاده، «فقه حکومتی و بسط گفتمان مقاومت فرهنگی»، ص۳۱۷-۳۲۵؛ ملکی، تبیین مبانی فقهی مقاومت در اندیشه آیتالله خامنهای»، ص۲۰۱-۲۰۲.
منابع
- امام خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ش.
- بجنوردی، سیدحسن، القواعد الفقهیه، تحقیق مهدی مهریزی و محمدحسن درایتی، قم، الهادی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، موسسه آلالبیت، ۱۴۱۶ق.
- حسینیخواه، سید جواد و محمد خسروی، «نظریه جهاد ذبی در اندیشه آیتالله محمدجواد فاضل لنکرانی و نسبت آن با فقه مقاومت»، دوفصلنامه مطالعات فقه سیاست، شماره ۴، ۱۴۰۱ش.
- خامنهای، سید علی، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)» در دانشگاه امام حسین(ع)، ۲۱ مهر ۱۳۹۸ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، النهایة فیمجرد الفقه و الفتوی، بیروت، دار الکتب العربیة، ۱۴۰۰ق.
- صرفیپور، محمدحسین، «فقه مقاومت؛ بازخوانی اجتهادی برای نبرد نرم با نظام سلطه»، مندرج در سایت اندیشه ما، تاریخ درج ۱۰ تیر ۱۴۰۴، تاریخ بازدید ۲۵ تیر ۱۴۰۴ش.
- عرفانی، محمدقیوم و سید مهدی محمدی، «مبانی فقه نظریه مقاومت در روابط بینالملل با تأکید بر آراء و اندیشههای حضرت آیتالله خامنهای»، فصلنامه علمی پژوهنامه فقه و علوم اسلامی، شماره ۷، ۱۴۰۲ش.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- علوی، سید علیاصغر، «عناصر استحکامبخش سازمانی در فقه مقاومت با تأکید بر اندیشه رهبر معظم انقلاب»، مجله فقاهت، شماره ۲، ۱۴۰۳ش.
- علیدوست، «قاعده نفیسبیل»، در مقالات و بررسیها، شماره ۷۶، ۱۳۸۳ش.
- فاضل لنکرانی، محمد، القواعد الفقهیه، به تحقیق: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، قم، مرکز فقه الأئمة الأطهار علیهمالسلام، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- فاضل لنکرانی، محمدجواد، «فقه مقاومت»، سخنرانی در همایش فقه مقاومت، مندرج در سایت محمدجواد فاضل لنکرانی، تاریخ درج ۵ آبان ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید ۲۵ تیر ۱۴۰۴ش.
- فاضل لنکرانی، محمدجواد، جهاد ذَبّی (جهد و دفاع از کیان اسلام)، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۴۰۱ق.
- فاضل مقداد، جمال الدین، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، المکتبة المرتضویة، بیتا.
- مؤمن قمی، محمد، الولایة الالهیة الاسلامیة أو الحكومة الإسلامية، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۵ق.
- محقق اردبیلی، احمد بن محمد، زبدة البیان فی احکام القرآن، تهران، المکتبة المرتضویة، بیتا.
- ملکی، علی، «تبیین مبانی فقهی مقاومت در اندیشه آیتالله خامنهای»، دوفصلنامه سیاست اسلامی، شماره ۲۳، ۱۴۰۲ش.
- منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة، قم، موسسه کیهان، ۱۴۰۹ق.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.
- آصفی، محمدمهدی و محمد غروی نائینی، «مبانی فقهی مقاومت مسلحانه»، فصلنامه اندیشه تقریب، شماره ۱۹، ۱۳۸۸ش.
- آصفی، محمدمهدی، فقه المقاومة دراسة فقهیة مقارنة، قم، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ۱۴۳۰ق.
- شریعتمدار جزایری، سید نورالدین، «فقه مقاومت، نه فقهی مستقل است و نه زیرمجموعه فقه دفاعی قرار میگیرد»، مندرج در سایت شبکه اجتهاد، تاریخ بازدید ۲۵ تیر ۱۴۰۴ش.
- مؤمنی، عابدین و سید حنیف رضازاده، «فقه حکومتی و بسط گفتمان مقاومت فرهنگی»، دوفصلنامه پژوهش نامه فقه اجتماعی، شماره ۳۲، ۱۴۰۲ش.