ابونعیم اصفهانی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | احمد بن عبدالله بن احمد بن اسحاق بن موسی بن مهران |
| نسب | مهران، آزادشده عبدالله بن معاویه بن عبدالله بن جعفر طیار |
| تاریخ تولد | ۳۳۶ق |
| محل زندگی | اصفهان |
| تاریخ وفات | ۲۱ محرم ۴۳۰ق |
| محل دفن | اصفهان |
| شهر وفات | اصفهان |
| خویشاوندان سرشناس | محمد بن یوسف (نیای مادری)؛ عبدالله (پدر)؛ ابومسعود محمد و ابواحمد عبدالرزاق (برادران) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | عبدالله (پدر)؛ عبدالله بن جعفر بن فارس؛ جعفر خلدی؛ ابوالعباس اصم؛ دارقطنی؛ حاکم نیشابوری؛ ابوبکر آجری؛ ابوبکر بن خلاد نصیبی؛ ابراهیم بن ابیالعزائم؛ محمد بن حبیش؛ ابوبکر قطیعی؛ محمد بن احمد معدل؛ محمد بن احمد انماطی؛ محمد بن اسحاق اهوازی؛ ابن صواف |
| شاگردان | خطیب بغدادی؛ ابوالقاسم هذلی؛ ابوعلی حداد |
| محل تحصیل | اصفهان |
| تألیفات | حلیة الاولیاء؛ الامامة و الرد علی الرافضة؛ دلائل النبوة؛ اربعون حدیثاً علی مذهب اهل السنة و الجماعة؛ تثبیت الرؤیة یوم القیامة؛ حدیث النزول؛ الرد علی اللفظیة و الحلولیة؛ الصفات؛ المستخرج علی کتاب التوحید لابن خزیمة؛ المعتقد؛ ما نزل من القرآن فی امیرالمؤمنین(ع)؛ منقبة المطهرین و مرتبة الطیبین؛ اربعون حدیثاً فی المهدی(ع)؛ الخصائص فی فضل علی(ع)؛ حدیث الطیر؛ ذکر المهدی و نعوته و حقیقة مخرجه و ثبوته |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| شناخته شده برای | محدث و نویسنده حلیة الاولیاء |
احمد بن عبدالله بن احمد بن اسحاق بن موسی بن مهران (۳۳۶ـ۴۳۰ق)، مشهور به حافظ ابونعیم اصفهانی، محدث و از عالمان شناختهشده اصفهان در قرن چهارم و پنجم هجری بود. ابونعیم اصفهانی از نیاکان خاندان مجلسی به شمار آمده و برخی منابع او را جدّ محمدباقر مجلسی دانستهاند.[۱] در منابع، سال تولد ابونعیم را ۳۳۴ق و برخی ۳۳۶ق دانستهاند.[۲]
نسب ابونعیم به مهران، آزادشده عبدالله بن معاویه بن عبدالله بن جعفر طیار، میرسد. در منابع، شماری از نیاکان او از عالمان و زاهدان اصفهان معرفی شدهاند.[۳] نیای مادریاش، محمد بن یوسف، نیز از زاهدان مشهور و مستجابالدعوه دانسته شده است. پدرش عبدالله و برادرانش، ابومسعود محمد و ابواحمد عبدالرزاق، نیز در علوم اسلامی فعالیت داشتند.[۴]
ابونعیم از محدثان و مشایخ متعددی حدیث فراگرفت که از جمله آنان عبدالله بن جعفر بن فارس، جعفر خلدی، ابوالعباس اصم، دارقطنی، حاکم نیشابوری، ابوبکر آجری، ابوبکر قطیعی و محمد بن اسحاق اهوازی بودند.[۵] از شاگردان او نیز خطیب بغدادی، ابوالقاسم هذلی و ابوعلی حداد نام برده شده است.[۶]
درباره مذهب فقهی و گرایش اعتقادی ابونعیم، گزارشهای متفاوتی در منابع آمده است. سبکی او را از شافعیان دانسته و ابن عساکر او را اشعری معرفی کرده است.[۷] برخی از آثار او، از جمله دلائل النبوة، اربعون حدیثاً علی مذهب اهل السنة و الجماعة، تثبیت الرؤیة یوم القیامة و المعتقد نیز برای شناخت دیدگاههای اعتقادی او مورد استناد قرار گرفتهاند.[۸]
در برخی منابع امامی، با وجود تصریح ابنشهرآشوب[۹] و ابنطاووس[۱۰] به سنی بودن ابونعیم، احتمال تشیع او نیز مطرح شده است. در دوره صفویه، خاندان مجلسی او را شیعه دانسته و نسب خود را به وی رساندهاند.[۱۱] همچنین گزارشی درباره وجود سنگنبشتهای بر قبر او با دلالت بر تشیع وی نقل شده است.[۱۲]
در مقابل، تألیف کتاب الامامة و الرد علی الرافضة از شواهد مهم بر سنی بودن ابونعیم دانسته شده است.[۱۳] او در این اثر، براساس دیدگاه اهلسنت، تقدم خلفای سهگانه بر امام علی(ع) در خلافت را مطرح کرده و به نقد دیدگاههای امامیه پرداخته است.[۱۴]
مشهورترین اثر ابونعیم حلیة الاولیاء است که از منابع شناختهشده حدیثی و رجالی اهلسنت به شمار میرود و در منابع شیعی نیز برای نقل فضائل امام علی(ع) و اهلبیت(ع) مورد استفاده قرار گرفته است. از دیگر آثار او میتوان به دلائل النبوة، تثبیت الرؤیة یوم القیامة، الصفات، المعتقد، الخصائص فی فضل علی(ع)، حدیث الطیر و اربعون حدیثاً فی المهدی(ع) اشاره کرد.[۱۵]
ابونعیم اصفهانی در ۲۱ محرم ۴۳۰ق درگذشت[۱۶] و در قبرستان مَردبان (آببخشان) اصفهان به خاک سپرده شد.[۱۷]
پانویس
- ↑ «حافظ ابو نُعَيْم اصفهانى جدّ علاّمه مجلسى»، وبگاه مجلسی.
- ↑ صریفینی، تاریخ نیشابور، ۱۳۶۲ش، ص۱۹۸.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، ذکر اخبار اصبهان، ۱۹۳۴م، ج۲، ص۹۳، ۱۳۶، ۲۲۰، ۳۰۷.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء، ۱۳۵۱ـ۱۳۵۷ق، ج۱، ص۴، ج۱۰، ص۴۰۷.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، معرفة الصحابة، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۱۰۹ـ۱۱۰؛ ابننقطه، التقیید، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۵۶ـ۱۵۷؛ سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۱۸ـ۱۹؛ ذهبی، تذکره الحفاظ، ۱۳۷۷ق، ج۳، ص۱۰۹۲ـ۱۰۹۳.
- ↑ خطیببغدادی، تاریخ بغداد، ۱۳۴۹ق، ج۱۲، ص۴۰۷، ۴۱۲؛ سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۱۸ـ۱۹؛ ذهبی، تذکره الحفاظ، ۱۳۷۷ق، ج۳، ص۱۰۹۲ـ۱۰۹۳؛ ابنجزری، غایة النهایة، ۱۳۵۱ق، ج۱، ص۷۱.
- ↑ سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۱۸؛ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ص۲۴۶ـ۲۴۷.
- ↑ تهامی، تثبیت الامامة ابونعیم اصفهانی، ۱۴۰۷ق، ص۲۸ـ۳۱؛ حماده، الضعفاء، ۱۴۰۵ق، ص۱۳ـ۲۲؛ محمدراضی بن حاج عثمان، معرفة الصحابة، ۱۴۰۸ق، ص۳۷ـ۵۵.
- ↑ ابنشهرآشوب، معالم العلماء، ۱۳۸۰ق، ص۲۵.
- ↑ ابنطاووس، الطرائف، ۱۴۰۰ق، ص۱۸۱.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۷۳ـ۲۷۵.
- ↑ ابنطاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ۱۴۱۱ق، ص۲۶۰.
- ↑ انصاری، ابونعیم اصفهانی، در دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۱۶، ص۳۴۰.
- ↑ انصاری، ابونعیم اصفهانی، در دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۱۶، ص۳۴۰.
- ↑ ابنشهرآشوب، معالم العلماء، ۱۳۸۰ق، ص۲۵؛ سمعانی، التحبیر، ۱۳۸۲ق، ج۱، صص۱۸۰ـ۱۸۱؛ کولبرگ، یک دانشمند مسلمان در قرون میانه، ۱۹۹۲م، ص۱۰۵؛ ابنطاووس، الطرائف، ۱۴۰۰ق، ص۱۷۹.
- ↑ قمی، وقایع الایام، ۱۳۸۹ش، ص۲۴۸.
- ↑ «حافظ ابو نُعَيْم اصفهانى جدّ علاّمه مجلسى»، وبگاه مجلسی.
منابع
- ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلیة الاولیاء، قاهره، ۱۳۵۱ـ۱۳۵۷ق/۱۹۳۲ـ۱۹۳۸م.
- ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، ذکر اخبار اصبهان، به کوشش س. ددرینگ، لیدن، ۱۹۳۴م.
- ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، معرفة الصحابة، به کوشش محمد راضی بن حاج عثمان، دارالبیضاء، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
- ابنجزری، محمد بن محمد، غایة النهایة، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ۱۳۵۱ق/۱۹۳۲م.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
- ابنطاووس، احمد بن موسی، بناء المقالة الفاطمیة، به کوشش علی عدنانی غریفی، قم، ۱۴۱۱ق.
- ابنطاووس، علی بن موسی، الطرائف، قم، ۱۴۰۰ق.
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق و ذکر فضلها و تسمیة من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحیها من واردیها و أهلها، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
- ابننقطه، محمد بن عبدالغنی بن ابیبکر، التقیید، حیدرآباد دکن، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
- انصاری، حسن، «ابونعیم اصفهانی»، در دائرة المعارف اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۳ش.
- تهامی، ابراهیم بن محمد، مقدمه بر تثبیت الامامة ابونعیم اصفهانی، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
- حماده، فاروق، مقدمه بر الضعفاء، مراکش، دار الثقافة، الدار البيضاء، چاپ اول، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م.
- خطیببغدادی، احمد بن علی بن ثابت، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ق.
- خوانساری، محمدباقر بن زین العابدین، روضات الجنان فی احوال العلماء و السادات، قم، چاپ اسدالله اسماعیلیان، ۱۳۹۰ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، تذکره الحفاظ، حیدرآباد دکن، ۱۳۷۷ق/۱۹۵۸م.
- سبکی، عبدالوهاب بن علی بن عبدالکافی، طبقات الشافعیة الکبری، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۶م.
- سمعانی، عبدالکریم بن محمد بن منصور، التحبیر، به کوشش فرانتس روزنتال، بغداد، ۱۳۸۲ق/۱۹۶۳م.
- صریفینی، ابراهیم بن محمد، تاریخ نیشابور، منتخب السیاق عبدالغافر فارسی، به کوشش محمد کاظم محمودی، قم، ۱۳۶۲ش.
- طباطبائی، عبدالعزیز، «اهلبیت(ع) فی المکتبة العربیة»، تراثنا، ۱۴۰۶ق، شماره ۴.
- محمد راضی بن حاج عثمان، معرفة الصحابة، به کوشش محمد راضی بن حاج عثمان، مدینه منوره، مکتبة الدار، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
- حافظ ابو نُعَيْم اصفهانى جدّ علاّمه مجلسى، وبگاه مجلسی، تاریخ بازدید: ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
- Kohlberg, E., A Medieval Muslim Scholar at Work, Leiden, 1992.