اسیر
اسیر به فردی اطلاق میشود که در نبرد مسلحانه به دست نیروهای دشمن افتاده باشد. در فقه، اسیر به مردان کافر یا باغی اطلاق میشود، درحالیکه زنان و کودکان دستگیر شده با واژه «سبی» مشخص میشوند. قرآن و متون اسلامی بارها به اسیر و اسارت اشاره کردهاند، و در آموزههای اسلامی حقوق بشردوستانه مربوط به اسیران پیش از تدوین حقوق بینالملل مدرن مطرح بوده است. اسیر در قرآن در آیات مختلفی آمده است و برخی پیامبران از گرفتن اسیر منع شدهاند.
در فقه اسلامی، گرفتن اسیر در شرایط خاصی جایز است، مانند پس از پیروزی کامل در جنگ، پشتیبانی از دشمن، نقض پیمان صلح و توطئهگری علیه مسلمانان. در این شرایط، اسیر گرفتن مجاز است. اما در مواردی مانند پیش از پیروزی کامل، در زمان پیمان ترک مخاصمه، و در ماههای حرام، گرفتن اسیر ممنوع است. در صورت نقض این قوانین، مسلمانان میتوانند مقابله به مثل کنند.
در متون دینی برای اسیر حقوقی مانند تأمین نیازهای اولیه، احترام به بزرگان و احسان به اسیران ذکر شده است. تأمین غذا و نوشیدنی بر اسیرکننده واجب است، حتی اگر فرد اسیر کافر باشد. در خصوص احکام اسارت، اسیر نمیتواند کشته شود مگر در موارد خاص مثل جنایت یا فتنه. همچنین، اسیر میتواند با فدیه آزاد شود و برخی فقها معتقدند باید بدون فدیه آزاد شود. پیامبر اسلام(ص) نیز وظیفه داشت اسیران را به اسلام دعوت کند و در صورت تظاهر به اسلام برای خیانت، باید از آن جلوگیری میشد.
مفهومشناسی و جایگاه
اسیر به فردی اطلاق میشود که در نبرد مسلحانه به دست نیروهای دشمن افتاده باشد.[۱] این واژه از آنجا که اسیر را با ریسمانی به نام «إسار» میبستند، به این صورت نامگذاری شده است.[۲] برخی پژوهشگران، مانند حسن مصطفوی، مفهوم اسیر را گسترش داده و شامل هر فرد محبوس تحت سلطه، مانند عبد یا زندانی، میدانند.[۳] در اصطلاح فقهی، واژه اسیر بیشتر به مردان کافر یا باغی اطلاق میشود، در حالی که برای زنان و کودکان دستگیر شده از واژه «سبی» استفاده میشود.[۴] واژه اسیر در قرآن چندین بار به کار رفته و به مسئله اسارت اشاره دارد.
در متون اسلامی، بحثهایی درباره حقوق اسیران و احکام اسارت در ذیل بحث جهاد[۵] و در کتابهای تفسیری ذیل آیات جهاد است.[۶] قواعد رفتار با اسیران جنگی در دوران معاصر جزء حقوق بشردوستانه است.[۷] به گفته پژوهشگران، اصول انسانی برخورد با اسرا، پیش از حقوق بینالملل جدید، در آموزههای اسلامی مطرح بوده است.[۸]
واژه اسیر و مشتقات آن چندین بار در قرآن ذیل واژگانی چون «اُساری»،[۹] «اَسری»،[۱۰] «تأسرون»[۱۱] و «اسیراً»[۱۲] استفاده شده و به مسئله اسارت و اسیر گرفتن اشاره دارند.[۱۳] همچنین عبارت «فَشُدُّوا الْوَثاقَ»[۱۴] به معنای محکم بستن طناب کسانی که به اسارت گرفته شدهاند[۱۵] و واژه «خُذوهُم»[۱۶] را کنایه از گرفتن اسیر دانستهاند.[۱۷] همچنین، برخی پیامبران از گرفتن اسیر منع شدهاند، مانند در آیه ۲۴۶ سوره بقره.[۱۸]
موارد جواز گرفتن اسیر
گرفتن اسیر در متون دینی تحت شرایط خاصی جایز است، از جمله:
- پس از پیروزی کامل: علامه طباطبایی در تفسیر آیه ۴ سوره محمد اشاره میکند که اسیر گرفتن باید پس از پایان جنگ و پیروزی مسلمانان صورت گیرد.[۱۹] ناصر مکارم شیرازی نیز براساس آیه ۶۷ سوره انفال معتقد است اسیر گرفتن تنها پس از پیروزی قطعی مجاز است[۲۰] و باید از کشتن دشمنان پس از شکست آنها خودداری کرد، مگر اینکه برخی اسیران تهدیدی برای مسلمانان باشند.[۲۱]
- پشتیبانی از دشمن: طبق آیه ۲۶ سوره احزاب، مسلمانان میتوانند کسانی را که در جنگ به دشمن کمک کردهاند، حتی اگر خود مستقیماً در نبرد شرکت نداشته باشند، اسیر کنند.[۲۲]
- نقض پیمان صلح: براساس آیه ۵ سوره توبه، مسلمانان در صورت نقض پیمان صلح توسط دشمنان، حق دارند آنها را اسیر کرده یا مجازاتهای دیگر مانند کشتن یا محاصره اعمال کنند.[۲۳]
- توطئهگری: طبق آیه ۹۱ سوره نساء، منافقانی که علیه مسلمانان توطئه میکنند، در صورت ادامه رفتار خود، یا باید اسیر شوند یا کشته شوند.[۲۴]
موارد ممنوعیت گرفتن اسیر
به گفته فقیهان، گرفتن اسیر در شرایط خاصی ممنوع است:
- قبل از پیروزی کامل بر دشمن: فقها معتقدند که اسیر گرفتن پیش از پایان جنگ ممکن است[۲۵] باعث کاهش توان رزمی مسلمانان و شکست آنها شود.[۲۶]
- در زمان عهد و پیمان: زمانی که مسلمانان با دشمنان پیمان ترک مخاصمه بسته باشند، اسیر گرفتن جایز نیست.[۲۷]
- در ماههای حرام: جنگ و گرفتن اسیر در ماههای ذیالقعده، ذیالحجة، محرم و رجب، حرام دانسته شده است.[۲۸] مگر اینکه دشمنان در این ایام حمله کنند، که در این صورت مقابله به مثل مجاز است.[۲۹]
حقوق اسیر
در متون دینی برای اسیر حقوقی چون تأمین نیازهای اولیه، حفظ امنیت و احترام به بزرگان اسرا ذکر شده است:
- تأمین نیازهای اولیه و احسان به اسیر: براساس روایت امام صادق(ع)، تأمین نیازهای اولیه اسیر (غذا و نوشیدنی) بر اسیرکننده واجب است، حتی اگر اسیر کافر باشد یا حکم قتل او صادر شده باشد.[۳۰] احسان به اسیر در اسلام لازم شمرده شده[۳۱] تا جایی که طبق آیه پنجم تا هشتم سوره انسان، احسان به اسیر از صفات ابرار معرفی شده است[۳۲]
- احترام به سران و بزرگان اسرا: امام علی(ع) در مقابله با اقداماتی چون فروش اسرا یا استفاده از آنها برای کارهای سخت، به احترام به بزرگان اسرا تأکید کرد. طبق گزارشها، امام علی(ع) در مقابل تصمیم عمر بن خطاب که درصدد فروش اسرا و به کار گرفتن آنان برای انجام کارهای سخت بود؛ دستور داد که به دختران کسری، پادشاه ایران، احترام گذاشته شود و از آنها به درستی رفتار شود.[۳۳]
احکام اسارت
در متون دینی، برای اسیری که در پایان جنگ به اسارت در میآید، احکامی ذکر شده است:
- دربند کردن و عدم جواز کشتن: طبق آیات قرآن کشتن اسیر پس از پیروزی جایز نیست؛ مگر اینکه سابقه جنایت یا فتنه داشته باشند؛ چنانکه پیامبر اسلام(ص) پس از جنگ بدر، به قتل عقبة بن ابیمعیط و نضر بن حارث و پس از جنگ احد به کشتن ابی عزة شاعر و معاویة بن نضر دستور داد.[۳۴] طبق آیه ۴ سوره محمد، مسلمانان باید با افزایش اقدامات احتیاطی و محکم بستن اسرا، از فرار اسیران و ملحق شدن دوباره به دشمن و تضعیف لشکر اسلام جلوگیری کنند.[۳۵]
- معاوضه و آزادسازی: مبادله اسیران بین مسلمانان و اهل بغی مجاز است.[۳۶] آزادسازی اسرا میتواند با دریافت فدیه یا بدون آن بسته به مصلحت حاکم اسلامی صورت گیرد.[۳۷] برخی از فقها معتقدند باید بر اسیر منت گذاشته و بدون فدیه آزاد کرد.[۳۸] گزارشهای متعددی نیز از سیره پیامبر اسلام وجود دارد که اسیرانی را در جنگ بدر، بعد از صلح حدیبیه و در جاهای دیگر بدون دریافت فدیه، آزاد کرد.[۳۹] همچنین در منابع تاریخی آمده است کسانی که توانایی پرداخت فدیه را نداشتند، ملزم به آموزشِ سوادِ خواندن و نوشتن به کودکان یا مسلمانان شدند و پیامبر این کار آنان را به عنوان فدیه آنها قرار داد.[۴۰]
- اسلام آوردن اسیر: اگر اسیر قبل از دستگیری اسلام آورد، کشتن یا برده گرفتن او جایز نیست.[۴۱] اگر پس از دستگیری اسلام آورد، کشتن او ساقط میشود و امام میتواند درباره او تصمیم بگیرد (بردگی، فدیه یا معاوضه).[۴۲]
- دعوت به اسلام: پیامبر وظیفه داشت اسیران را به اسلام دعوت کند،[۴۳] و در صورتی که تظاهر به اسلام برای خیانت باشد، باید از آن جلوگیری شود.[۴۴]
نهی از به اسارت درآمدن
در جوامع روایی، روایاتی در نهی از تسلیم شدن و به اسارت درآمدن به دست دشمن بدون مقاومت نقل شده است. در این روایات تأکید شده که اهل بیت(ع) تا حد امکان از اسیر و ذلیلِ دشمن شدن، اجتناب میکنند[۴۵] و در صورت توانایی بر جنگ، اسیر شدن را مذموم دانستهاند.[۴۶] همچنین بر اساس روایتی از امام علی(ع) اگر مسلمانی بر اثر کمکاری و عدم مقاومت به اسارت دشمن درآید، فدیه آزادی او از بیتالمال پرداخت نمیشود و خانواده او از مال خود باید فدیه آزادی او را بپردازند.[۴۷]
تکنگاری
درباره مسئله اسیر و اسارت از دیدگاه آموزههای اسلامی کتابهایی به رشته تحریر درآمده است:
- کتاب «سرنوشت اسیر در اسلام، بررسی تاریخی فقهی» به نویسندگی سید علی میرشریفی به موضوع جنگ و جهاد، اسارت و اسیر، برده و بردهداری از نظر تاریخی و فقهی در دین اسلام پرداخته است. این کتاب توسط انتشارات سمت در سال ۱۳۹۵ش منتشر شد و دو جایزه شایسته تقدیر سومین دوره جشنواره علمی نشان دهخدا در سال ۱۳۹۶ش و همچنین شایسته تقدیر نوزدهمین دوره کتاب سال حوزه در سال ۱۳۹۶ش را کسب کرد.[۴۸]
- الاسیر فی الاسلام اثر علی احمدی میانجی به زبان عربی به دیدگاه اسلام درباره اسیر و اسارت و نحوه برخورد با اسیران از نگاه اسلام پرداخته است. این کتاب توسط دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم منتشر شده است.[۴۹]
پانویس
- ↑ گوینده، «اسیر جنگی».
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل واژه؛ راغب اصفهانی، مفردات، ذیل واژه أسر؛ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه؛ جمعی از نویسندگان، اسلام و اسیر، زمزم هدایت، ص۱۳.
- ↑ مصطفوی، التحقیق، ذیل واژه أسر.
- ↑ الزحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، ۱۴۱۸ق، ج۸، ص۵۹۱۰؛ فضل الله، کتاب الجهاد، ۱۴۱۸ق، ص۳۰۴؛ انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۵۴ و ۱۵۵؛ احمدی میانجی، الاسیر فی الاسلام، ۱۴۱۱ق، ص۵۶.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، دار الاحیاء التراث العربی، ج۲۱، ص۱۲۲-۱۲۶؛ زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، ۱۴۱۸ق، ج۸، ص۵۹۱۰ و ۵۹۱۷؛ فضل الله، کتاب الجهاد، ۱۴۱۸ق، ص۳۰۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۸، ص۲۲۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۶۱۱؛ ج۳، ص۱۳۷؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۸، ص۴۵.
- ↑ ضیائی بیگدلی، «حقوق جنگ و رفتار با اسیران»، ص۱۵۹.
- ↑ فضائلی، «اصول حاکم بر رفتار با قربانیان مخاصمات مسلحانه ...»، ص۱۱۱؛ ضیائی بیگدلی، «حقوق جنگ و رفتار با اسیران»، ص۱۶۱؛ پروین و زرشگی، «تحلیل حقوق اسیران جنگی از منظر اسلام و فقهای مسلمان»، ص۱۱.
- ↑ سوره بقره، آیه ۸۵.
- ↑ سوره انفال، آیه ۶۷ و ۷۰.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۲۶.
- ↑ سوره انسان، آیه ۸.
- ↑ احمدی میانجی، الاسیر فی الاسلام، ۱۴۱۱ق، ص۵۶.
- ↑ سوره محمد، آیه ۴.
- ↑ جمعی از نویسندگان، اسلام و اسیر، زمزم هدایت، ص۱۳.
- ↑ سوره نساء، آیات ۸۹-۹۰؛ سوره توبه، آیه ۵.
- ↑ صادقی، «اسارت»، ص۶۰۶.
- ↑ صادقی، «اسارت»، ص۶۰۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۸، ص۲۲۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۷، ص۲۴۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۷، ص۲۴۷.
- ↑ صادقی، «اسارت»، ص۶۰۷.
- ↑ صادقی، «اسارت»، ص۶۰۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۱۳۷؛ صادقی، «اسارت»، ص۶۰۷.
- ↑ علامه حلی، منتهی المطلب، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۲۰۳؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۳۹.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۱۳ق، ج۲۸، ص۴۵؛ صادقی تهرانی، الفرقان، ج۲۶-۲۷، ص۸۹؛ صادقی، «اسارت»، ص۶۰۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۹، ص۱۵۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۹، ص۲۶۹.
- ↑ صادقی، «اسارت»، ص۶۰۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۳۵.
- ↑ علامه حلی، منتهی المطلب، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۲۴۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۶۱۷؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲۰، ص۱۲۶-۱۲۷.
- ↑ طبری، دلائل الامامة، ۱۴۱۳ق، ص۱۹۴.
- ↑ صادقی، «اسارت»، ص۶۱۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۱۴۶-۱۴۷.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۴۲۴.
- ↑ ابن حیون، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۲۷۷.
- ↑ فخر رازی، تفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۸، ص۳۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۱۸۶؛ الزحیلی، الفقه السلامی و ادلته، ۱۴۱۸ق، ج۸، ص۵۹۱۷.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۱۹-۱۲۰.
- ↑ علامه حلی، تحریر الاحکام، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۶۲-۱۶۳؛ جمعی از نویسندگان، اسلام و اسیر، نشر زمزم هدایت، ص۱۶.
- ↑ علامه حلی، تحریر الاحکام، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۶۲-۱۶۳؛ جمعی از نویسندگان، اسلام و اسیر، نشر زمزم هدایت، ص۱۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۴، ص۸۶۰.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱۰، ص۳۶.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۹۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۳۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۳۴.
- ↑ «کتابشناسی سرنوشت اسیر در اسلام»، سایت سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت).
- ↑ احمدی میانجی، الاسیر فی الاسلام، ۱۴۱۱ق، مقدمه ناشر، ص۴.
منابع
- ابنحیون، نعمان بن محمد مغربی، دعائم الاسلام، قم، موسسه آل البیت، ۱۳۸۵ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، تحقیق جمالالدین میردامادی، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
- احمدی میانجی، علی، الاسیر فی الاسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق.
- الزحیلی، وهبة، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق، دارالفکر، ۱۴۱۸ق.
- انصاری، محمدعلی، موسوعة الفقیه المیسرة، قم، مجمع فکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- پروین، خیرالله و محمد زرشکی، تحلیل حقوق اسیران جنگی از منظر اسلام و فقهای مسلمان، در فصلنامه مطالعات دفاع مقدس، شماره۲۳، ۱۳۹۹ش.
- جمعی از نویسندگان پژوهشکده تحقیقات اسلامی، اسیر و اسلام، قم، نشر زمزم هدایت، بیتا.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- ذهبی، شمسالدین محمد، تاریخ الاسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت-دمشق، دارالقلم-الدارالشامیة، ۱۴۱۲ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۱۳ق.
- صادقی تهران، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، قم، نشر فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۶ق.
- صادقی فدکی، سید جعفر، «اسارت»، در دائره المعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
- ضیایی بیگدلی، محمدرضا، «حقوق جنگ و رفتار با اسیران جنگی»، در نشریه حقوقی بینالمللی، شماره ۸، ۱۳۶۶ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری آملی صغیر، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الامامة، قم، نشر بعثت، ۱۴۱۳ق.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، محمد بن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۰ق.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۱۲ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، ۱۴۲۰ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقها، قم، موسسه آل البیت، ۱۴۱۴ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۱۲ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- فضائلی، مصطفی، «اصول حاکم بر رفتار با قربانیان مخاصمات مسلحانه از نگاه اسلام و حقوق بشر دوستانه ...»، در فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، سال هشتم، شماره ۱، ۱۴۰۰ش.
- فضلالله، سید محمدحسین، کتاب الجهاد، بیروت، دارالملاک، ۱۴۱۸ق.
- قطب راوندی، سعید بن هبة الله، فقه القرآن، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۵ق.
- «کتابشناسی سرنوشت اسیر در اسلام»، سایت سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت).
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ش.
- گوینده، حمید، «اسیر جنگی»، در دانشنامه ایران، سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ انتشار: ۱۲ خرداد ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۸ شهریور ۱۴۰۰ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، مرکز الکتاب للترجمة و النشر، ۱۴۰۲ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۰۴ق.