#[[احتضار]]: مسلمانی که در حال جان دادن است را باید به پشت بخوابانند؛ به طوری که کف پاهایش به طرف قبله باشد.<ref>النهایه، ص۶۲؛ شرائع الاسلام، ج۱، ص۵۳؛ ارشاد الاذهان، ج۱، ص۲۲۹.</ref>
#[[احتضار]]: مسلمانی که در حال جان دادن است را باید به پشت بخوابانند؛ به طوری که کف پاهایش به طرف قبله باشد.<ref>طوسی، النهایه، ۱۴۰۰ق، ص۶۲؛ حلی، شرائع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۵۳؛ حلی، ارشاد الاذهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۲۹.</ref>
#[[نماز میت]]: کسی که بر میت [[نماز میت|نماز]] میخواند، باید رو به قبله باشد و [[واجب]] است میت را مقابل او به پشت بخوابانند، به طوری که سر او به طرف راست نمازگزار و پای او به طرف چپ نمازگزار باشد.<ref>المبسوط، ج۱، ص۱۸۴؛ الدورس، ج۱، ص۱۵۸؛ مسالک الافهام، ج۱، ص۱۵۹؛ مجمع الفائده،ج۲، ص۵۷؛ الوسیله، ص۱۱۸.</ref>
#[[نماز میت]]: کسی که بر میت [[نماز میت|نماز]] میخواند، باید رو به قبله باشد و [[واجب]] است میت را مقابل او به پشت بخوابانند، به طوری که سر او به طرف راست نمازگزار و پای او به طرف چپ نمازگزار باشد.<ref>طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۸۴؛ شهید اول، الدورس، ۱۴۱۲، ج۱، ص۱۵۸؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۵۹؛ اردبیلی، مجمع الفائده، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۵۷؛ ابن حمزه، الوسیله، ۱۴۰۸ق، ص۱۱۸.</ref>
#[[دفن|بهخاکسپاری]]: میت را باید در قبر به پهلوی راست طوری بخوابانند که جلوی بدن او رو به قبله باشد.<ref>المبسوط، طوسی، ج۱، ص۷۷؛ قواعد الاحکام، ج۱، ص۲۳۰.</ref>
#[[دفن|بهخاکسپاری]]: میت را باید در قبر به پهلوی راست طوری بخوابانند که جلوی بدن او رو به قبله باشد.<ref>طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۷۷؛ حلی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۳۰.</ref>
قبله در لغت به معنای سمت و جهت است[۱]و در اصطلاح به کعبه یا جهتی گفته میشود که کعبه در آن قرار دارد.[۲] به گفته علامه طباطبایی قبله يك امر قراردادى و اعتبارى است، نه يك امر تكوينى ذاتى، تا تغيير و تحول نپذيرد.[۳] به گفته مکارم شیرازی سمتى كه به عنوان قبله تعيين شده (سمت كعبه) مکان مقدسی است که از قدیمی ترین پایگاه های توحید و توجه به آن بیدار کننده خاطرات توحیدی میباشد.[۴] مراد از قبله ساختمان کعبه معظمه نیست بلکه منظور مکان کعبه و فضای بالای آن است تا آسمان.[۵]
پیامبر(ص) در مکه و سالهای نخست پس از هجرت در مدینه، به سوی بیت المقدسنماز میگزارد؛ اما خواستِ قلبی او نمازگزاردن به سوی کعبه بود و بدین جهت در انتظار وحی و تغییر قبله به سر میبرد. خداوند با نزول آیه قبله، او را خشنود کرد و به تغییر قبله به سوی مسجدالحرام فرمان داد:
قَد نَرَی تَقَلُّبَ وَجهِکَ فِی السَّمَاء فَلَنُوَلِّینَّکَ قِبلَةً تَرضَاهَا فَوَلِّ وَجهَکَ شَطرَ المَسجِدِ الحَرَامِ وَحَیثُ مَا کُنتُم فَوَلُّوا وُجُوِهَکُم شَطرَهُ وَإِنَّ الَّذِینَ أُوْتُوا الکِتَابَ لَیعلَمُونَ أَنَّهُ الحَقُّ مِن رَّبِّهِم وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا یعمَلُونَ؛ نگریستنت را به اطراف آسمان میبینیم. تو را به سوی قبلهای که میپسندی میگردانیم. پس روی به جانب مسجدالحرام کن. و هر جا که باشید روی بدان جانب کنید. اهل کتاب میدانند که این دگرگونی به حق و از جانب پروردگارشان بوده است. و خدا از آنچه میکنید غافل نیست.[۶]
هاشمی رفسنجانی نیز می گوید: تعیین مسجد الحرام و یا کعبه به عنوان قبله، حق و از جانب پروردگار است.[۷]
مفسران درباره زمان و مکان نزول آیه قبله و تغییر آن، اختلاف دارند و زمان آن را بین ۶ تا ۱۹ ماه پس از هجرت یاد کردهاند.[۸]علامه طباطبایی معتقد است، نظر صحیح برای زمان تغییر قبله سال دوم از هجرت، در ماه رجب (یعنی ۱۷ ماه بعد از هجرت) است.[۹] برخی مکان نزول آیه تغییر قبله را مسجد محله بنی سَلِمه[۱۰] در شمال غربی مدینه[۱۱] است که به «مسجد القبلتین»[۱۲] مشهور است، عده دیگر مسجد قبیله «بنی سالم بن عوف» که پیامبر(ص) نخستین نماز جمعه را در آن گزارد[۱۳] و گروهی دیگر مسجد خود پیامبر(ص)[۱۴] نقل کردهاند.
طبق فتوای فقهای شیعه نمازهای واجب، قضای آنها، نماز احتیاط، اجزای فراموش شده نماز مانند: سجده و تشهد واجب است رو به قبله انجام شود.[۱۵] در استقبال در نمازهای مستحبی بین فقها امامیه اختلاف است، نظر مشهور فقها این است که اگر امکان استقبال وجود داشت استقبال انجام شود وگرنه لازم نیست.[۱۶]
جان دادن، نماز و دفن مردگان
احتضار: مسلمانی که در حال جان دادن است را باید به پشت بخوابانند؛ به طوری که کف پاهایش به طرف قبله باشد.[۱۷]
نماز میت: کسی که بر میت نماز میخواند، باید رو به قبله باشد و واجب است میت را مقابل او به پشت بخوابانند، به طوری که سر او به طرف راست نمازگزار و پای او به طرف چپ نمازگزار باشد.[۱۸]
بهخاکسپاری: میت را باید در قبر به پهلوی راست طوری بخوابانند که جلوی بدن او رو به قبله باشد.[۱۹]
ذِبح و نَحر حیوانات
در موقع سر بریدن حیوانات (ذِبح شرعی) یا نحر شتر، باید جلو بدن حیوان رو به قبله باشد.[۲۰]
در کتاب های فقهی شیعه آمده است، استقبال و استدبار قبله در زمان تخلّی (قضای حاجت) حرام است،[۲۶] استناد این حکم اجماع،[۲۷] و نهی صریحی که در روایات از پیامبر(ص) و امامان(ع) نقل شده است،[۲۸]
مواردی که رو به قبله بودن مکروه است:
فقیهان شیعه[۲۹] با استناد به روایاتی [۳۰] آمیزش جنسی رو به قبله یا پشت به قبله را مکروه می دانند. همچنین طبق نظر فقها، پوشیدن شلوار و پایین تنه رو به قبله[۳۱] و هر کاری که انجام آن با تعظیم قبله منافات داشته باشد، مکروه است.[۳۲]
بیان دو شاهد عادل که خودشان جهت قبله را یافته باشند.[۳۴]
گفته کسی که از روی قواعد علمی قبله را تشخیص میدهد و گفته او اطمینانآور است.[۳۵]
اگر هیچکدام از سه مرحله قبلی وجود نداشت، بايد به گمانى كه از محراب مسجد مسلمانان يا قبرهاى آنان يا از راههاى ديگر پيدا مىشود عمل نمايد حتى اگر از گفتۀ فاسق يا كافرى كه به واسطۀ قواعد علمى قبله را مىشناسد گمان به قبله پيدا كند كافى است.[۳۶]
در صورتی که شخص نتوانست جهت قبله را پیدا کند، چنانچه وقت نماز وسعت دارد بايد چهار نماز به چهار طرف بخواند و اگر به اندازۀ چهار نماز وقت ندارد، بايد به اندازهای كه وقت دارد به سه طرف یا کمتر نماز بخواند.[۳۷]
در داخل خود کعبه به هر سمتی میتوان نماز خواند.[۳۸]
قبله در سفرهای فضایی: برخی معتقدند در سفرهای فضایی اگر به سمت کره زمین بایستند، رو به قبله ایستادهاند، ولی اگر نتوانستند جهت کره زمین را تشخیص دهند، باید به چهار جهت نماز بخوانند.{نیازمند منبع}
روشهای علمی قبلهیابی
از دیرباز راههای گوناگونی برای تشخیص جهت قبله وجود داشت که بسیاری از آنها مبتنی بر جایگاه ستارگان در آسمان به ویژه ستاره قطبی بود.
جایگاه ستاره قطبی
ستاره قطبی: در نیمکره شمالی زمین یکی از سادهترین راههای یافتن ستاره قطبی است،[یادداشت ۱] پس از یافتن ستاره قطبی که در شمال قرار دارد، رو به جنوب میایستیم و با دانستن مقدار انحراف قبله از جهت جنوب به سمت غرب که برای شهرهای مختلف ایران از ۱۷ درجه برای ارومیه تا ۷۲ درجه برای زاهدان متفاوت است، جهت قبله را مشخص میکنیم.[۳۹]
سایه نور خورشید یا ماه: یکی از شیوههای دقیق جهتیابی قبله، استفاده از سایه شاخص[۴۰] به هنگام اذان ظهر مکّه در دو روز ۷ خرداد ساعت ۱۳ و ۴۸ دقیقه و ۲۵ تیر ساعت ۱۳ و ۵۷ دقیقه به وقت رسمی ایران است که در این د روز خورشید بر مکه عمود می تابد و سایه ای برای کعبه وجود ندارد و برای کسانی که در شمال مکه (مانند ایران) قرار دارند سایه خورشید هنگام ظهر در مکه دقیقا به سمت کعبه خواهد بود.[۴۱]
استفاده از قبله نما: (ابزار علمی برای تشخیص قبله) به فتوای مراجع تقلید شیعه از قبله نما اطمینان به قبله حاصل میشود و عمل بر طبق آن جایز است.[۴۲] و حتی برخی از مراجع گفته¬اند تا وقتی قبله نمایی وجود دارد که می توان از آن اطمینان به قبله پیدا کرد، اعتماد کردن به محراب مسجد و قبرهای مسلمانان در تعیین قبله دارای اشکال است. .[۴۳]
استفاده از ساعت عقربهای:نیمساز جهت جنوب را نشان میدهد در هنگام روز، ساعت را به طور افقی گرفته و عقربه ساعت شمار را به طرف خورشید قرار میدهیم. نیمساز زاویه بین عقربه ساعتشمار و علامت ساعت دوازده، سمت جنوب را نشان خواهد داد و با دانستن زایه قبله از جنوب، جهت قبله مشخص خواهد شد. در صورت استفاده از ساعتهای دیجیتالی، برای تعیین جهت کافی است که ساعت را خوانده و سپس روی کاغذ ساعتی عقربهدار که همان ساعت را نشان میدهد رسم کرده و جهت جنوب را مشخص کنیم.[۴۴]
نرم افزارهای جدید: برخی از نرم افزارها (به ویژه برای گوشیهای هوشمند) در هر لحظه از شبانهروز که ماه یا خورشید قابل مشاهده باشند، زاویه و جهت قبله را برای شهرهای مختلف نشان میدهند.
گوگل مپ: با گسترش اینترنت و نقشههای ماهوارهای، به راحتی میتوان جهت دقیق قبله را مشخص کرد.
ممنوعیت تکفیر اهل قبله
تکفیر را به معنای کافر خواندن مسلمانی[۴۵] یا نسبت کفر دادن به اهل قبله[۴۶] معنا کردهاند.
به فتوای فقیها شیعه، تکفیر اهل قبله جایز نیست بلکه نسبت دادن بیدلیل کفر به مسلمان تعزیر نیز دارد.[۴۷] به اعتقاد فقیهان، مرز کافر و مسلمان، جاری کردن شهادتین بر زبان و اعتقاد به معاد است.[۴۸] از اینرو فقها در مواردی با وجود نادرستی برخی عقاید فرقهها، از تکفیر پیروان آنها خودداری کردهاند.[۴۹]
قبله در ادیان دیگر
در تفسیر المیزان در تفسیر آیه (وَ لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ) آمده است هر قومی برای خود قبله ای دارند که بر حسب اقتضای مصالحشان برایشان تشریع شده است.[۵۰]علامه طباطبایی در ذیل آیه «وَ ما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ؛ بعض (یعنی خود یهودیان و نصاری) نیز قبله یکدیگر را قبول نداردند»، قبله یهودیان را صخره بیت المقدس و قبله مسیحیان را هر کجا باشند رو به مشرق معرفی می کند.[۵۱] برخی دیگر نیز قبله مسیحیان را بیت لحم زادگاه عیسى (ع) گفته اند،[۵۲] اگر چه اکنون به آن قبله ملتزم نباشند.
