مصحف امام علی(ع)
 | این مقاله هم‌اکنون در دست ویرایش است.
این برچسب در تاریخ ۲۲ مهر ۱۴۰۵ توسط کاربر:Alikhani برای جلوگیری از تعارض ویرایشی اینجا گذاشته شده است. اگر بیش از پنج روز از آخرین ویرایش مقاله میگذرد میتوانید برچسب را بردارید. در غیر این صورت، شکیبایی کرده و تغییری در مقاله ایجاد نکنید. |
مصحف علی یا مصحف امام علی(ع)، نخستین نسخه جمع‌آوری‌شده قرآن که پس از درگذشت پیامبر (ص)، توسط امام علی(ع) آماده شد. این مصحف امروزه در دسترس نیست و بنابر روایات، به دستخط امام علی(ع) و بر اساس ترتیب نزول سوره‌ها گردآوری شده بود.
بر اساس برخی روایات، شأن نزول آیات و همچنین آیات ناسخ و منسوخ، در حاشیه این مصحف آمده بود. به باور شیعیان، مصحف امام علی(ع) بر اساس توارث در دست ائمه معصوم بوده و هم‌اکنون نزد امام دوازدهم است.
جمع‌آوری مصحف
پس از رحلت پیامبر(ص)، امام علی (ع) در خانه خود، قرآن مجید را به ترتیب نزول در یک مصحف جمع کرد و حدود ۶ ماه پس از رحلت پیامبر(ص)، مصحف را به مردم و صحابه نشان داد.[۱] سلیم بن قیس هلالی (درگذشته ۷۶ق) به نقل از صحابه پیامبر، از جمله ابوذر غفاری، سلمان فارسی و ابن عباس، درباره مصحف امام علی (ع) و ویژگی‌های آن سخن گفته است. به‌علاوه، روایاتی از ابن عباس به‌طور مستقل در این باره نقل شده است.[۲]
بنا بر آنچه شهرستانی (درگذشته ۵۴۸ق) در تفسیر خود مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار [۳]؛ ذکر کرده، حضرت علی (ع) پس از جمع کردن آیات قرآن کریم، آن را که به اندازه یک بار شتر بود، با کمک غلامش قنبر به برخی از صحابه پیامبر و مردم نشان داد و گفت این همان چیزی است که بر پیامبر (ص) نازل شده است. اصحاب پیامبر(ص) گفتند ما به این مصحف نیازی نداریم و آن را ببر. امام علی(ع) در پاسخ به آنان گفت: به خدا دیگر هرگز آن را نخواهید دید، و سپس در حال خواندن آیه ۳۰ سوره فرقان[۴]، به خانه خود بازگشت.[۵]
ابن ندیم در کتاب الفهرست، مدت زمان گردآوری مصحف را ۳ روز دانسته و آن را اولین مصحف قرآن کریم معرفی کرده است.[۶]
ویژگی‌ها
بر اساس روایات، مصحف امام علی(ع) با دستخط وی[۷] و به ترتیب نزول گردآوری شده است؛ یعنی سوره علق در ابتدای قرآن آمده و پس از آن المدثر، نون و القلم و...، اما درباره اینکه آیا در این مصحف، شأن نزول و معرفی آیات ناسخ و منسوخ هم آمده و یا فقط آیات قرآن کریم به تنهایی ذکر شده، اختلافاتی در روایات وجود دارد.[۸] در روایتی از امام باقر(ع) آمده که هیچ‌کس قرآن را بر اساس ترتیب نزول جمع‌آوری نکرده، مگر علی بن ابی طالب(ع).[۹]
به باور شهرستانی در تفسیر مفاتیح الاسرار، قرآن جمع‌آوری‌شده توسط امام علی(ع) علاوه بر متن، حاشیه هم داشته[۱۰] و همچنین به گفته شیخ مفید، تأویل آیات قرآن کریم هم در آن بوده است.[۱۱] بنابر برخی روایات، بسیاری از مبهمات، از جمله نام بعضی از منافقان، در حاشیه قرآن جمع‌آوری‌شده توسط امام علی(ع) بیان شده بوده و برخی محققان، همین مورد را یکی از دلایل پذیرفته نشدن آن توسط صحابه پیامبر دانسته‌اند.[۱۲]
به تصریح بسیاری از منابع شیعه، مصحف امام علی (ع) به نوبت و بر اساس توارث، در دست ائمه(ع) بوده و اکنون نزد امام دوازدهم(ع) است.[۱۳]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ طباطبایی، قرآن در اسلام، ۱۳۷۶ش، ص۱۱۳؛ السجستانی، کتاب المصاحف، ۱۴۰۵ق، ص۱۶؛ سیوطی، الاتقان، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۶۱.
- ↑ ایازی، «مصحف امام علی (ع)»، ص۱۶۷.
- ↑ شهرستانی، مصباح الاسرار...، ۱۴۲۹ق، بخش۲، ص۱۳.
- ↑ وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَـٰذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا؛ و پيامبر گفت: «پروردگارا، قوم من اين قرآن را رها كردند.»
- ↑ خرمشاهی، قرآن‌پژوهی، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۴۶۸.
- ↑ ابن الندیم، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، ص۳۰.
- ↑ ایازی، «مصحف امام علی(ع)»، ص۱۷۷-۱۷۸.
- ↑ رامیار، تاریخ قرآن، ص۳۷۰-۳۷۱.
- ↑ صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۱۹۳.
- ↑ خرمشاهی، قرآن‌پژوهی، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۴۶۸.
- ↑ شیخ مفید، اوائل المقالات، ص۹۴، به نقل از: خرمشاهی، قرآن‌پژوهی، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۴۶۹-۴۶۸.
- ↑ خرمشاهی، قرآن‌پژوهی، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۴۶۹.
- ↑ عاملی، حقائق هامّة، ص۱۶۰، به نقل از: خرمشاهی، قرآن‌پژوهی، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۴۶۹.
منابع
- ابن ندیم، فهرست ابن الندیم، تحقیق رضا تجدد، بی‌جا، بی‌تا (نسخه موجود در لوح فشرده مکتبة اهل البیت (ع) نسخه دوم).
- السجستانی، عبدالله بن سلیمان، کتاب المصاحف، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
- ایازی، سید محمدعلی، «مصحف امام علی(ع)»، در دانشنامه امام علی (ع)، ج۱۲، زیر نظر علی‌اکبر رشاد، تهران، مرکز نشر آثار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، قرآن در اسلام، تصحیح محمدباقر بهبودی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۶ش.
- الشهرستانی، محمد بن عبدالکریم، مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، با مقدمه عبدالحسین حائری، طهران، مرکز انتشارات نسخ خطی، ۱۴۰۹ق/۱۳۶۸ش.
- الشهرستانی، محمد بن عبدالکریم، مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، تهران، موسسه پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۶ش، ۱۴۲۹ق، ۲۰۰۸م.
- سیوطی، جلال الدین، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق سعید المندوب، لبنان، دار الفکر، ۱۴۱۶ق/۱۹۹۶م.
- خرمشاهی، بهاءالدین، قرآن‌پژوهی، تهران، شرکت انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۸۹ش.
- رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۹ش.
- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، ج۲، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۸ش.