نامه امام علی(ع) درباره ابن‌هرمه
| مجازات کارگزار خیانت کرده | |
| صادره از | امام علی(ع) |
|---|---|
| مخاطب | رفاعه (قاضی اهواز) |
| زبان | عربی |
| اعتبار سند | بدون سند |
نامه امام علی(ع) درباره اِبْنِ هَرْمَة دستور امام علی(ع) است پیرامون برخورد با ابن‌هرمه، مسئول بازار اهواز، که به خیانت و سوءاستفاده از موقعیت خود متهم شده بود. امام در این نامه بر عزل وی و مجازات‌هایی مانند زندان، شلاق و گرداندن در بازار تأکید کرده است. این نامه از آموزه‌های امام علی(ع) درباره حفظ حقوق مردم، نظارت بر بازار و برخورد با کارگزاران خیانت‌کار بدون ملاحظه حفظ آبروی آنها، برشمرده شده است. این روایت در منابع قدیمی تنها در کتاب دعائم الاسلام اما بدون ذکر سند، نقل شده است.
معرفی
کتاب دعائم الإسلام، نامه‌ای را با انتساب به امام علی(ع) نقل کرده که درباره ابن‌هرمه و در خطاب به شخصی به نام رِفَاعَة قاضی اهواز نوشته شده است.[۱] ابن‌هرمه را مسئول بازار اهواز خوانده‌اند[۲] که از قدرت حکومتی خود سوء استفاده می‌کرد[۳] و به خیانت متهم شد.[۴] برخی جرم وی را گرفتن رشوه دانسته‌اند.[۵] امام على(ع) از خيانت وی اطلاع یافت.[۶] سپس در نامه‌ای دستور عزل و مجازات وی را داد.[۷] رفاعه که نامه در خطاب به وی نوشته شده را قاضی اهواز خوانده‌اند.[۸]
این نامه را از آموزه‌های مهم اسلام در حفظ حقوق مردم دانسته‌اند که بر برخورد قاطع با مسئولانی که در نظارت بر بازار و حفظ اموال مردم کوتاهی یا خیانت می‌کنند، تأکید دارد.[۹] گفته شده این نامه، در منابع قدیمی تنها در کتاب دعائم الاسلام نوشته قاضی نعمان (۲۸۳-۳۶۳ق) ذکر شده است.[۱۰] این کتاب سند روایات را ذکر نکرده است و برخی پژوهشگران این روایت را به جهت سندی محل بحث دانسته‌اند[۱۱] و حتی برخی اعتبار این کتاب را رد کرده‌اند.[۱۲]
برخی پژوهشگران بیان داشته‌اند که براساس این نامه، امام علی(ع) هیچ ملاحظه‌ای برای پنهان‌کردن هویت متهم یا حفظ آبروی وی به خرج نداد؛ بلکه دستور داد او را برکنار کنند، به مردم معرفی نمایند، به زندان افکنند و حتی برای اطلاع‌رسانی عمومی درباره مجازات او تأکید کرد. در این فرمان، ملاحظاتی مانند آسیب دیدن آبروی خانواده ابن‌هرمه، از بین رفتن امکان بازگشت اجتماعی او یا سوءاستفاده مخالفان و تضعیف حکومت، مانع معرفی عمومی متخلف نشد.[۱۳] این پژوهشگران از این نامه برداشت کرده‌اند که در برخورد با تخلف و خیانت در مسئولیت‌های اجتماعی، نباید به ملاحظات شخصی و حفظ آبروی متخلف اجازه داد که مانع برخورد با او شود.[۱۴]
آموزه‌ها
از این نامه در برخی موضوعات فقهی استفاده شده است؛ برای نمونه این نمونه را یکی از موارد زندان در اسلام ذکر کرده‌اند.[۱۵] همچنین براساس این نامه گفته شده که اگر امین بازار در شغل خود خیانت کند، کیفر زندان و کیفرهای دیگر بر او خواهد بود.[۱۶] برخی پژوهشگران آموزه‌هایی فراتر از احکام فقهی از این نامه، برداشت کرده‌اند:
برخی پژوهشگران این احتمال را تقویت کرده‌اند که این نامه و مجازات‌های در آن، اختصاص به همان مورد خاص داشته باشد و نمی‌توان آن را کلی و برای همه موارد دانست.[۲۰] البته این افراد معتقدند می‌توان به‌صورت کلی لزوم مجازات کارگزار خیانت‌کار را استفاده کرد؛ و چه‌بسا این مجازات از نوع تعزیر باشد که تعیین آن بر عهده حاکم است.[۲۱]
مجازات
بخش اصلی نامه امام علی(ع) پیرامون مجازات ابن هرمه است. دستور امام علی(ع) بر مجازات ابن‌هرمه در این نامه را چنین شمارش کرده‌اند؛ عزل و برکنارى از مسئولیت، زندانی کردن، جبران خسارت‌هاى مالى که بر مردم رواداشته شده است، ۳۵ ضربه شلاق (و تکرار آن پس از سی روز در صورت توانایی ابن‌هرمه[۲۲]) گرداندن در بازار، پایش را به زنجیر کشیدن و تنها موقع نماز زنجیر را در آوردن، ممنوع الملاقات شدن (مگر در موردی که برای او خوردنی و نوشیدنی یا لباس آوردند[۲۳]) منع از هواخورى در حیاط زندان (مگر آن که برای جانش ترس باشد[۲۴])[۲۵]
مجازات خبر رساندن به کارگزار خائن
یکی از مجازات‌هایی که در نامه امام علی(ع) آمده است مجازات فردی است که به یکی از این دو نوع به ابن‌هرمه اطلاعات را برساند؛ فردی که راه مخاصمه و طریق نجات را به او بیاموزد و فردی که چیزی به او یاد دهد که مسلمانی از آن ضرر ببیند. امام به نماینده خود دستور می‌دهد که این فرد را مجازات کرده، به زندان بیندازد تا توبه کند و از کرده خود پشیمان شود.[۲۶]
هشدار به قاضی درباره سهل‌انگاری
امام در نامه به رفاعه، وی را نیز آگاهی می‌دهد که اگر در مجازات ابن‌هرمه، غفلت يا كوتاهى كند، علاوه بر اینکه نزد خداوند خوار میشود، امام نیز وی را به بدترین وجه برکنار خواهد کرد.[۲۷]
پانویس
- ↑ قاضی نعمان، دعائم الإسلام، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۵۳۲.
- ↑ علوی، تاریخ التشیع في الأهواز، ۱۴۳۹ق، ج۱، ص۱۰۹.
- ↑ خالصی، احکام المحبوسین فی الفقه الجعفری، ۱۴۱۳ق، ص۱۳۸.
- ↑ رمزی اوحدی، هزار و یک داستان از زندگانی امیرالمومنین علی(ع)، ۱۳۷۹ش، ص۵۶۰.
- ↑ دشتی، امام علی و مسائل قضایی، ۱۳۸۱ش، ص۲۰۹.
- ↑ بروجردی، منابع فقه شیعه، ۱۳۹۲ش، ج۳۰، ص۴۷۷.
- ↑ قرائتی، فیش های تبلیغ، تهران، ج۲، ص۱۸۷.
- ↑ منتظری، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ۱۳۶۷ش، ج۴، ص۹۱.
- ↑ حکیمی و دیگران، الحیاة، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۶۱۷.
- ↑ احمدی میانجی، مكاتيب الأئمة عليهم السلام، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۵۸.
- ↑ طبسی، زندان و تبعید در اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۸۸.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۱۶، ص۱۶۹.
- ↑ مطهری، «آبرویش را بریز و او را به مردم معرفی کن!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ مطهری، «آبرویش را بریز و او را به مردم معرفی کن!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ طبسي، حقوق زندانی و موارد زندان در اسلام، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۷۲.
- ↑ منتظری، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ۱۳۶۷ش، ج۴، ص۹۱.
- ↑ حکیمی و دیگران، الحياة، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۶۱۷.
- ↑ انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۲۴ق، ج۱۲، ص۳۸۱.
- ↑ حکیمی و دیگران، الحياة، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۶۱۷.
- ↑ انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۲۴ق، ج۱۲، ص۱۰۲.
- ↑ انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۲۴ق، ج۱۲، ص۱۰۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، دانشنامه امام علی، عاشورا، ج۱، ص۱۵۶۳.
- ↑ جمعی از نویسندگان، دانشنامه امام علی، عاشورا، ج۱، ص۱۵۶۳.
- ↑ جمعی از نویسندگان، دانشنامه امام علی، عاشورا، ج۱، ص۱۵۶۳.
- ↑ دشتی، امام علی و مسائل قضایی، ۱۳۸۱ش، ص۲۱۱.
- ↑ طبسی، زندان و تبعید در اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۸۸.
- ↑ حکیمی و دیگران، الحياة، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۶۱۷.
منابع
- احمدی میانجی، علی، مکاتیب الأئمة(ع)، قم، دار الحدیث، چاپ اوّل، ۱۴۲۶ق.
- انصاری، محمدعلی، الموسوعة الفقهیة المیسرة، قم، مجمع الفكر الإسلامي، ۱۴۲۴ق.
- بروجردی، حسین، منابع فقه شیعه، مترجم: مهدی حسینیان قمی، احمد اسماعیل تبار، احمدرضا حسینی، محمدحسین مهوری، تهران، فرهنگ سبز، ۱۳۹۲ش.
- جمعی از نویسندگان، دانشنامه امام علی، بی‌جا، عاشورا، بی‌تا.
- حکیمی، محمدرضا، محمد حکیمی، علی حکیمی، الحیاة، ترجمه: احمد آرام، قم، دلیل ما، ۱۳۹۵ش.
- خالصی، محمدباقر، احکام المحبوسین فی الفقه الجعفری، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحديث و تفصيل طبقات الرواة، بی‌جا، بی‌نا، ۱۳۷۲ش.
- دشتی، علی، امام علی و مسائل قضایی، قم، مؤسسه فرهنگی تحقيقاتی اميرالمومنين، ۱۳۸۱ش.
- رمزی اوحدی، محمدرضا، هزار و یک داستان از زندگانی امیرالمومنین علی(ع)، قم، سعید نوین، ۱۳۷۹ش.
- طبسي، نجم الدين، حقوق زندانی و موارد زندان در اسلام، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش.
- طبسي، نجم الدين، زندان و تبعيد در اسلام، مترجم: مصطفي شفيعي، محمدرضا حسيني، قم، صفحه نگار، ۱۳۸۵ش.
- علوی، احمد معلان، تاریخ التشیع في الأهواز، قم، مجمع جهانی اهل البیت(ع)، ۱۴۳۹ق.
- قاضی نعمان، ابن‌حیون مغربی، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، محقق و مصحح: آصف فیضی، قم، مؤسسة آل‌البیت علیهم السلام، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
- قرائتی، محسن، فیش های تبلیغ، تهران، بی‌نا، بی‌تا.
- مطهری، محمد، «آبرویش را بریز و او را به مردم معرفی کن!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید:۱۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- منتظری، حسینعلی، مبانی فقهی حکومت اسلامی (دراسات في ولایة الفقیة و فقة الدولة الإسلامیة)، مترجم: محمود صلواتی، قم، کیهان، ۱۳۶۷ش