الناس اعداء ما جهلوا
| اطلاعات روایت | |
|---|---|
| موضوع | دشمنی انسان با ناآگاهی و امور ناشناخته |
| صادره از | امام علی(ع) |
| منابع شیعه | نهج البلاغه، الاختصاص |
| منابع سنی | زَهر الآداب ، خاصُّ الخاص |
| مؤید قرآنی | آیه ۳۹ سوره یونس ، آیه ۲۱۶ سوره بقره |
| مؤید روایی | روایتی از امام علی(ع) در کتاب‌های الارشاد، امالی و ۱۰۰ (مئة) کلمة |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
النّاسُ اَعداءُ ما جَهِلوا (به‌معنای مردم دشمنِ چیزی هستند که آن را نمی‌شناسند) از سخنان امام علی(ع) است که در شمار حکمت‌های نهج البلاغه قرار دارد. این سخن، در منابع مختلف شیعه و سنی نقل شده و از ضرب‌المثل‌های برگرفته از نهج‌البلاغه به شمار می‌رود.
مضمون این حدیث با برخی آیات قرآن، از جمله آیه ۳۹ سوره یونس، مشابهت دارد و از نظر معنا و بلاغت نیز بی‌نظیر توصیف شده است. شارحان نهج‌البلاغه با استناد به آن، جهالت را از عوامل بروز اختلاف و جنگ دانسته و گسترش علم و آگاهی را راهی برای کاهش دشمنی‌ها و دستیابی به صلح معرفی کرده‌اند.
اهمیت و جایگاه
الناس اعداء ما جهلوا، از سخنان نقل‌شده از امام علی(ع) است. این سخن در بخش حکمت‌های نهج‌البلاغه دو بار آمده است؛ بر اساس نسخه صُبحی صالح، یکبار در ردیف حکمت ۱۷۲[۱] و بار دیگر در ردیف ۴۳۸.[۲] علت این تکرار را نامعلوم[۳] یا ناشی غفلت سید رضی، گردآورنده نهج البلاغه، دانسته‌اند.[۴] سید عبدالزهرا حسینی، نهج‌البلاغه‌پژوه لبنانی، منابع متعددی برای این عبارت ذکر کرده است؛[۵] از جمله منابع شیعه، الاختصاص نوشته شیخ مفید[۶] و از منابع اهل‌سنت زَهر الآداب تألیف حُصَری[۷] و خاصُّ الخاص نوشته ثَعالبی[۸] است.
پژوهشگران این حدیث را در شمار مثل‌های نهج‌البلاغه قرار داده‌اند.[۹] ابوهلال عسکری ادیب قرن چهارم آن را در کتاب جَمهَرةُ الأمثال در شمار مثل‌ها آورده است.[۱۰]
ابنابیالحدید شارح سنی‌مذهب نهج‌البلاغه این حدیث را از نظر معنا و بلاغت بی‌نظیر خوانده است.[۱۱] همچنین از جاحظ، ادیب مُعتَزلی‌مذهب، نقل شده است که پس از هفت سال بررسی گنجینه‌های حکمت در دوران هارون عباسی، ده سخن از امام علی(ع) را بی‌نظیر یافته که این حدیث یکی از آنها بوده است.[۱۲] جاحظ همچنین در کتاب مئة کلمة این حدیث را در میان یکصد سخن برگزیده از امام علی(ع) آورده است؛ سخنانی که به اعتقاد او، هر یک با هزار کلمه برابری می‌کند.[۱۳]
معنای حدیث
حدیث «النّاس أعداء ما جَهِلوا» به این معناست که انسان‌ها معمولاً با آنچه نمی‌شناسند یا از آن آگاهی ندارند، دشمنی می‌کنند و یا برای آن ارزشی قائل نمی‌شوند.[۱۴] ناصر مکارم شیرازی در کتاب پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، داستان خضر و موسی را نمونه‌ای از این حدیث دانسته است؛ زیرا موسی(ع) پیش از آگاهی از حکمت کارهای خضر(ع)، به آنها اعتراض می‌کرد.[۱۵] همچنین گفته شده است از نظر روان‌شناسی ناآگاهی از محیط و پدیده‌های پیرامون می‌تواند احساس ترس و ناامنی ایجاد کند؛ ازاین‌رو، انسان ممکن است چیزی را که نمی‌شناسد، تهدیدی برای خود بداند و با آن مخالفت کند.[۱۶]
برخی شارحان نهج‌البلاغه، مخالفت با موضوعات ناشناخته را گاه ناشی از تلاش فرد ناآگاه برای پنهان‌کردن نادانی خود دانسته‌اند؛[۱۷] زیرا او از آشکارشدن ناآگاهی و کوچک‌شدن در نظر دیگران می‌ترسد.[۱۸] ازاین‌رو، دشمنی با علم و عالمان از پیامدهای جهل برشمرده شده است؛[۱۹] زیرا فرد جاهل ممکن است به‌جای آموختن، اهل علم را نکوهش و تخریب کند.[۲۰]
پیامدهای اجتماعی نادانی و اهمیت گسترش دانش
برخی شارحان نهج‌البلاغه، ناآگاهی را از عوامل اختلافات اجتماعی و درگیری میان ملت‌ها دانسته‌اند. به گفته هاشمی خویی در کتاب مِنهاجُ البَراعه، بسیاری از اختلافات میان افراد و ملت‌ها از ناآگاهی و کمبود شناخت سرچشمه می‌گیرد. به باور او، ناآگاهی در طول تاریخ به جنگ‌های خونین، کشته‌شدن انسان‌های بی‌گناه و ویرانی شهرها و عبادتگاه‌ها انجامیده است.[۲۱]
مکارم شیرازی نیز این حدیث را پیامی به مصلحان جهان می‌داند که برای اصلاح جامعه بشری، باید ابتدا جهالت را از بین ببرند؛ زیرا با برطرف‌شدن آن، زمینه اصلاح اجتماعی فراهم می‌شود.[۲۲] ازاین‌رو گفته شده، گسترش علم و آگاهی می‌تواند دشمنی‌ها را کاهش دهد و زمینه‌ساز صلح و دوستی میان انسان‌ها شود.[۲۳]
آیات و روایات مشابه
در منابع روایی احادیث دیگری با الفاظ یا مضامین شبیه حدیث «النّاس أعداء ما جَهِلوا» نقل شده است؛ برای نمونه در دیوان منسوب به امام علی،[۲۴] الارشاد شیخ مفید،[۲۵] امالی شیخ طوسی[۲۶] و کتاب ۱۰۰ (مئة) کلمة تألیف جاحظ[۲۷] روایت‌هایی با تعابیر مشابه این حدیث آمده است.
در قرآن نیز آیاتی با مضمون مشابه این حدیث وجود دارد؛ از جمله آیه ۲۱۶ سوره بقره[۲۸] و آیه ۳۹ سوره یونس.[۲۹] همچنین در روایتی که شیخ طوسی از امام علی(ع) نقل کرده، آمده است، آیه ۳۹ سوره یونس در محتوا شبیه این حدیث است و درستی آن را تصدیق می‌کند.[۳۰]
پانویس
- ↑ نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، ۱۴۰۷ق، ص۵۰۱، حکمت ۱۷۲.
- ↑ نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، ۱۴۰۷ق، ص۵۵۳، حکمت ۴۳۸.
- ↑ غروی، الامثال و الحکم المستخرجة من نهج البلاغه، ۱۴۱۵ق، ص۵۱۸.
- ↑ تستری، محمدتقی، بهج الصباغه، ۱۳۷۶ش، ج۷، ص۳۹۷.
- ↑ نگاه کنید به: حسینی، مصادر نهج البلاغه و اسانیده، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۳۰۴.
- ↑ شیخ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۴۵.
- ↑ حصری قیروانی، زهر الآداب، دار الجیل، ج۱، ص۸۰.
- ↑ ثعالبی، خاص الخاص، دار مکتبة الحیاة، ص۲۷.
- ↑ موسوی، علوم نهج البلاغه، ۱۴۲۳ق، ص۳۵۹.
- ↑ ابوهلال عسکری، جمهرة الامثال، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۲۹۷.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۸۶.
- ↑ عاصمی، العسل المصفی، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۷.
- ↑ رشید وطواط، مطلوب کل طالب، ۱۳۷۴ش، ص۶۳.
- ↑ شریف قریشی، موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۴۲۳ق، ص۸۷.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیر المؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۳، ص۳۸۲.
- ↑ نگاه کنید به: مکارم شیرازی، پیام امام امیر المؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۵، ص۴۹۰.
- ↑ ابن‌میثم، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۳۳۷؛ مکارم شیرازی، پیام امام امیر المؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۳، ص۳۸۱.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱۸، ص۴۰۳.
- ↑ محمدی ری‌شهری، موسوعة العقائد الاسلامیه، ۱۴۲۵ق، ص۳۵۳ و ۳۵۵.
- ↑ رشید وطواط، مطلوب کل طالب، ۱۳۷۴ش، ص۱۰۱.
- ↑ هاشمی خویی، منهاج البراعه، ۱۴۰۰ق، ج۲۱، ص۲۴۹-۲۵۰.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیر المؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۵، ص۴۹۲.
- ↑ هاشمی خویی، منهاج البراعة، ۱۴۰۰ق، ج۲۱، ص۲۵۰.
- ↑ منسوب به امام علی(ع)، دیوان الامام علی، دار ابن‌زیدون، ص۲۵.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۰۱.
- ↑ شیخ طوسی، الامالی، ۱۳۷۲ش، ص۴۹۴.
- ↑ جاحظ، ۱۰۰ کلمة، ۱۴۱۴ق، ص۴۸.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیر المؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۵، ص۴۹۰.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیر المؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۳، ص۳۸۲.
- ↑ شیخ طوسی، الامالی، ۱۳۷۲ش، ص۴۹۴.
منابع
- ابنابیالحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله، شرح نهج البلاغة لابن‌ابی‌الحدید، قم، کتابخانه عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- ابوهلال عسکری، حسن بن عبدالله، جمهرة الامثال، بیروت، دار الجیل، ۱۴۲۰ق.
- ابن‌میثم، میثم بن علی، شرح نهج البلاغه، بی‌جا، دفتر نشر الکتاب، ۱۴۰۴ق.
- تستری، محمدتقی، بهج الصباغة فی شرح نهج البلاغه، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۶ش.
- ثعالبی، عبدالملک بن محمد، خاص الخاص، بیروت، دار مکتبة الحیاة، بی‌تا.
- جاحظ، عمرو بن بحر، ۱۰۰ کلمة، بیروت، دار المختارات العربیه، ۱۴۱۴ق.
- حسینی، سید عبدالزهرا، مصادر نهج البلاغه و اسانیده، بیروت، دار الزهراء، ۱۴۰۹ق.
- حُصَری قیروانی، ابراهیم بن علی، زَهر الآداب و ثَمَرُ الالباب، بیروت، دار الجیل، بی‌تا.
- رشید وطواط، محمد بن محمد، مطلوب کل طالب من کلام علی بن ابی‌طالب(ع)، تهران، بنیاد نهج البلاغه، ۱۳۷۴ش.
- سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، دار الهجره، ۱۴۰۷ق.
- شریف قریشی، باقر، موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع)، بی‌جا، مؤسسة الکوثر، ۱۴۲۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دار الثقافه، ۱۳۷۲ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الاختصاص، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- عاصمی، احمد بن محمد، العسل المُصفّی فی تهذیب زَینِ الفتوی فی شرح سورة هل أتی، قم، مجمع احیای فرهنگ اسلامی، ۱۴۱۸ق.
- غروی، محمد، الامثال و الحکم المستخرجة من نهج البلاغه، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
- محمدی ری‌شهری، محمد، موسوعة العقائد الاسلامیه، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۵ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیر المؤمنین(ع)، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
- منسوب به امام علی(ع)، دیوان الامام علی(ع)، تحقیق محمد عبدالمنعم خفاجی، قاهره، دار ابن‌زیدون، بی‌تا.
- موسوی، محسن باقر، علوم نهج البلاغه، بیروت، دار العلوم، ۱۴۲۳ق.
- هاشمی خویی، میرزا حبیب‌الله، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغه، تهران، مکتبة الاسلامیه، ۱۴۰۰ق.