ردوا الحجر من حيث جاء
| اطلاعات روایت | |
|---|---|
| موضوع | دفع شر و مقابله با مثل |
| صادره از | امام علی(ع) |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
رُدُّوا اَلْحَجَرَ مِنْ حَيْثُ جَاءَ فَإِنَّ اَلشَّرَّ لاَ يَدْفَعُهُ إِلاَّ اَلشَّرُّ (ترجمه فارسی: سنگ را از همان جایی که آمده است بازگردانید؛ زیرا بدی را جز با بدی نمیتوان دفع کرد) از حکمتهای نهجالبلاغه است که به صورت یک ضربالمثل مشهور درآمده و به دفع بدی و مقابله به مثل در برابر شر اشاره دارد.[۱]
این حکمت در نهجالبلاغه، تصحیحشده توسط صبحی صالح، با شماره ۶۲۳، در بخش «حِکَم امیرالمؤمنین(ع)» آمده[۲] و در منابع متعدد شیعه و سنی نقل شده است؛ از منابع شیعه میتوان به غُرَرُ الحِکَم[۳] و عُیونُ الحِکَمِ وَالمَواعِظ[۴] اشاره کرد. در منابع اهلسنت نیز رَبیعُ الأبرار،[۵] نِهایةُ الأَرَب فی فُنونِ الأَدَب[۶] و غُرَرُ الخَصائِصِ الواضِحَة[۷] با اندک تفاوتهایی نقل کردهاند. در برخی از منابع اهلسنت، بخش نخست آن، یعنی «رُدّوا الحجر من حیث جاء»، بدون انتساب به امام علی(ع) و به صورت مَثَل به کار رفته است.[۸] همچنین تعبیر «رُدّوا الحَجَرَ مِن حیثُ جاء» را با مثل مشهور فارسی «کلوخانداز را پاداش سنگ است» تطبیق دادهاند و آن را معادل عربی این ضربالمثل دانستهاند.[۹]
شارحین نهج البلاغه این حکمت را کنایه از مقابله با شر و تجاوز دانستهاند.[۱۰] بر اساس این دیدگاه مقصود از مقابله، مجازات باید به اندازه جرم و بدون زیادهروی و تجاوز از حد باشد.[۱۱] برخی نیز آن را قاعدهای کلی در برخورد با کسانی دانستهاند که جز با اقدام قاطع و متناسب، از رفتارهای نادرست خود دست نمیکشند.[۱۲] برخی شارحان این حکمت را ناظر به فلسفه قصاص و مجازات دانسته[۱۳] و آن را با آیه «وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ» مرتبط کردهاند؛ با این استدلال که مجازات متناسب، موجب جلوگیری از تداوم شر و حفظ امنیت جامعه میشود.[۱۴]
در تبیین نسبت این حکمت با روایات عفو، گذشت و مدارا[۱۵] گفته شده است که اصل اولی و عمومی در مواجهه با بدی، گذشت و مدارا است؛ اما در مواردی خاص که دفع ظلم جز با مقابله ممکن نباشد، مقابله لازم خواهد بود.[۱۶] این دیدگاه با دلایل عقلی، قرآنی و سیره معصومان(ع) تایید شده[۱۷] و با توصیههای امام علی(ع) درباره صبر و گذشت تعارضی ندارد.[۱۸]
مضمون حکمت با آیاتی مانند ۱۹۴ سوره بقره، ۱۲۶ سوه نحل و ۴۵ سوره مائده مرتبط دانسته شده که بر مقابله متناسب با تجاوز و پیشگیری از آن تأکید دارند.[۱۹]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۴، ص۵۵۷.
- ↑ نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، نامه۸۱، ص۴۰۱.
- ↑ آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۳۸۵.
- ↑ لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۲۷۱.
- ↑ زمخشری، ربیع الابرار، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۷ و ۸۰.
- ↑ نویری، نهایه الارب فی فنون الادب، مصر، ج۶، ص۶۵.
- ↑ وطواط، غرر الخصائص الواضحة، ۱۴۲۹ق،
- ↑ الثعالبی، التمثیل والمحاضرة، ۱۴۰۱ق، ۲۵۴؛ میدانی نیشابوری، مجمع الأمثال، بیروت، ج۱، ص۳۰۶.
- ↑ رازی، الفهرست، ۱۴۲۲ق، ص۲۵۸.
- ↑ ابنمیثم، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۳۹۹.
- ↑ کریمیتبار و آخوند، «تحلیل سندی و متنی حدیث؛ ردّوا الحجر من حیث جاء»، ص۱۳.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۴، ص۵۵۷.
- ↑ خویی، منهاج البراعة، ۱۴۰۰ق، ج۲۱، ص۴۰۲.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۴، ص۵۵۷.
- ↑ شعیری، جامع الاخبار، مطبعه حیدریه، ص۱۱۶.
- ↑ کریمیتبار و آخوند، «تحلیل سندی و متنی حدیث؛ ردّوا الحجر من حیث جاء»، ص۱۶ -۲۱.
- ↑ کریمیتبار و آخوند، «تحلیل سندی و متنی حدیث؛ ردّوا الحجر من حیث جاء»، ص۲۰ و ۲۱.
- ↑ کریمیتبار و آخوند، «تحلیل سندی و متنی حدیث؛ ردّوا الحجر من حیث جاء»، ص۱۶ -۲۱.
- ↑ کریمیتبار و آخوند، «تحلیل سندی و متنی حدیث؛ ردّوا الحجر من حیث جاء»، ص۱۳ و ۱۴.
منابع
- آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، محقق: سید مهدی رجایی، قم، دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۱۰ق.
- ابنمیثم، میثم بن علی، شرح نهج البلاغه، تهران، دفتر نشر الکتاب، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- الثعالبی، عبد الملک بن محمد، التمثيل والمحاضرة، محقق: عبد الفتاح محمد حلو، بیجا، الدار العربیه للکتاب، چاپ دوم، ۱۴۰۱ق.
- خویی، میرزا حبیبالله، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، مترجم: حسن حسنزاده آملی و محمدباقر کمرهای؛ محقق: ابراهیم میانجی، تهران، مکتبة الإسلامیة، ۱۴۰۰ق.
- رازی، علی بن عبیدالله، الفهرست، مصحح: جلال الدین محدث، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۲۲ق.
- زمخشری، محمود بن عمر، ربیع الابرار، بیروت، موسسه الاعلمی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- سیدرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، تصحیح صبحی صالح، تهران، دار الکتب العلمیه، ۱۳۷۵ش.
- شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعه حیدریه، بیتا.
- کریمیتبار، مریم و سکینه آخوند، تحلیل سندی و متنی حدیث ردّوا الحجر من حیث جاء و تطبیق آن با قاعدۀ مقابله به مثل»، دوفصلنامه حدیثپژوهی، سال یازدهم، شماره ۲۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
- لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، محقق: حسین حسنی بیرجندی، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- میدانی نیشابوری، احمد بن محمد، مجمع الأمثال، بیروت، دار المعرفه، بیتا.
- نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایه الارب فی فنون الادب، مصر، وزاره الثقافه و الارشاد القوی، بیتا.
- وطواط، محمد بن إبراهیم، غرر الخصائص الواضحة وعرر النقائض الفاضحة، بیروت، در الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۲۹ق.