آیه ۴۳ سوره احزاب

آیه ۴۳ سوره احزاب

مشخصات آیه
واقع در سوره	احزاب
شماره آیه	۴۳
جزء	۲۲
اطلاعات محتوایی
مکان نزول	مدینه
موضوع	صلوات، رحمت الهی و یاد خدا
آیات مرتبط	آیه ۵۶ سوره احزاب، آیه ۲۵۷ سوره بقره، آیه ۱۵۲ سوره بقره

آیه ۴۳ سوره احزاب از درود خداوند و فرشتگان بر مؤمنان و بیرون‌آوردن آنان از تاریکی‌ها به روشنایی سخن می‌گوید. مفسران، صلوات خداوند را به رحمت و آمرزش و صلوات فرشتگان را به دعا و استغفار تفسیر کرده‌اند. درباره مقصود از تاریکی‌ها و روشنایی نیز دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است؛ از جمله رهایی از جهل و گمراهی، غفلت، شرک و گناه و رسیدن به معرفت، هدایت، ایمان و عبادت. سید علی خامنه‌ای تاریکی و روشنایی را مفاهیمی گسترده در اندیشه، اخلاق، رفتار فردی و حرکت اجتماعی می‌داند. علامه طباطبایی، با توجه به آیات پیشین، این آیه را بیانگر رحمت ویژه خداوند به مؤمنان و ارتباط آن با یاد خدا دانسته است. برخی با استناد به روایات ذیل این آیه، به استحباب صلوات بعد از ذکر الهی یا کثرت آن حکم کرده‌اند.

جایگاه

آیه ۴۳ سوره احزاب از بشارتی بزرگ برای مؤمنانی که همواره به یاد خدا هستند سخن می‌گوید که آن درود خداوند و فرشتگان بر مؤمنان و بیرون‌آوردن آنان از تاریکی‌ها به روشنایی است. تاریکی‌ها شامل شرک، جهل، تفرقه، غفلت و خرافات و روشنایی شامل ایمان و حقایق الهی دانسته شده است.

این آیه که در مدینه نازل شده، در ادامه فرمان به ذکر و تسبیح خداوند (در آیات ۴۱ و ۴۲) و در پیوند با بیان سرانجام مؤمنان (در آیه بعد) است و ارتباط یاد خدا، رحمت الهی و سرانجام نیک مؤمنان را در سیاق این آیات نشان می‌دهد.

﴿هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا ۝٤٣﴾ [احزاب:43]|﴿اوست کسی که با فرشتگان خود بر شما درود می‌فرستد تا شما را از تاریکیها به سوی روشنایی برآورد و به مؤمنان همواره مهربان است ۝٤٣﴾

معنای درود خداوند و فرشتگان

شیخ طوسی در التبیان، صلوات خداوند بر مؤمنان را به رحمت و صلوات فرشتگان را به دعا و استغفار معنا کرده است. طبرسی نیز آمرزش و رحمت را از معانی صلوات خداوند دانسته و به نقل از برخی، صلوات فرشتگان را به معنای دعا و درخواست رحمت برای مؤمنان دانسته است.

علامه طباطبایی مفسر قرآن، معنای مشترک «صلاة» را نوعی توجه و روی‌آوردن می‌داند که با توجه به فاعل آن، معنای متفاوتی پیدا می‌کند؛ ازاین‌رو، صلوات خداوند به رحمت، صلوات فرشتگان به استغفار و صلوات انسان‌ها به دعا تفسیر می‌شود. او صلوات خداوند در این آیه را رحمتی ویژه می‌داند که سعادت اخروی را در پی دارد.

علامه طباطبایی جمله «هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ» را بیانگر علت فرمان به ذکرِ بسیار در آیه ۴۱ همین سوره دانسته است. سید علی خامنه‌ای از قرآن‌پژوهان شیعه و رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران، در تبیین نظر علامه، معتقد است خداوندی که مؤمنان را مورد صلوات و رحمت قرار می‌دهد و فرشتگان برای آنان استغفار می‌کنند، شایسته یادکرد بسیار است.

فقها مطابق روایتی از امام صادق(ع) که با استناد به این آیه فرموده هر کس ده بار بر پیامبر و خاندان او صلوات بفرستد، فرشتگان هزار بار بر او صلوات می‌فرستند، بر استحباب صلوات‌فرستادن بعد از ذکر الهی یا کثرت آن حکم کرده‌اند.

بیرون‌آوردن از تاریکی‌ها به روشنایی

مفسران درباره معنای «لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ» (بیرون آمدن از تاریکی به سوی روشنایی) دیدگاه‌های مختلفی بیان کرده‌اند:

• از نادانی به معرفت و از گمراهی به هدایت: برخی مفسران خروج از تاریکی‌ها را به معنای رهایی از نادانی درباره خداوند و رسیدن به شناخت او دانسته و تفسیر آن به گذر از گمراهی به هدایت را نیز نقل کرده‌اند.

• از غفلت به یاد خدا: علامه طباطبایی، با توجه به آیات پیشین، «ظلمات» را تاریکی غفلت و «نور» را روشنایی یاد خدا دانسته است. به‌گفته او، صلوات خداوند بر مؤمنان، آنان را از غفلت به یاد خدا می‌رساند.

• از شرک و جهل به ایمان و تقوا: در تفسیر نمونه، تاریکی‌ها شامل جهل، شرک و کفر و روشنایی شامل ایمان، علم و تقوا دانسته شده است. همچنین رهایی از اوهام، شهوات و وسوسه‌های شیطانی و رسیدن به یقین و تسلط بر نفس از آثار رحمت الهی شمرده شده است.

• از تاریکی دوزخ به روشنایی بهشت: برخی از مفسران مقصود آیه را دورساختن مؤمنان از عذاب دوزخ و واردکردن آنان به بهشت دانسته‌اند. طبرسی نیز این معنا را به‌عنوان یکی از احتمال‌های تفسیری نقل کرده است.

• از تاریکی گناه به روشنایی عبادت: برخی دیگر مقصود آیه را دورکردن گناهان و سوق‌دادن به سمت عبادت‌ها دانسته‌ند.
• مفهومی گسترده: از منظر آیت‌الله خامنه‌ای «ظلمات» و «نور» مفاهیمی گسترده هستند که افزون بر عقاید، اندیشه‌ها، اخلاق و رفتار فردی، حرکت اجتماعی ملت‌ها را نیز دربرمی‌گیرد؛ به نظر او، غلبه شهوت، حرص، دنیاطلبی و خشونت از مظاهر ظلمت و غلبه معنویت، فضائل اخلاقی، خیرخواهی و صداقت از مظاهر نور است. او بعثت پیامبر(ص) را از مصادیق خروج از ظلمت به نور دانسته و آن را زمینه‌ساز رهایی انسان از تاریکی‌هایی چون جهل، شرک و ستم معرفی می‌کند.

رحمت ویژه به مؤمنان

تعبیر «وَکانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً» تأکیدی بر نقش ایمان در برخورداری از رحمت خداوند دانسته شده است. به‌گفته علامه طباطبایی، به‌کاررفتن واژه «مؤمنین» به‌جای ضمیر «شما»، سبب این رحمت (یعنی ایمان) را نشان می‌دهد. طبرسی نیز اختصاص این رحمت به مؤمنان را با نقش ایمان در برخورداری از پاداش الهی مرتبط دانسته است. برخی مفسران نیز رحمت خداوند را عامل هدایت و یاری مؤمنان برای رسیدن از تاریکی‌ها به روشنایی معرفی کرده‌اند. آیت‌الله خامنه‌ای بر این باور است که ایستادگی در برابر کفر، فساد و استکبار و دل‌کندن از دلبستگی‌های کوچک را از زمینه‌های برخورداری از رحمت و یاری الهی است.