آیه ۵۷ سوره احزاب
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | احزاب |
| شماره آیه | ۵۷ |
| جزء | ۲۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | لعن و عذاب الهی برای اذیت‌کنندگان پیامبر(ص) |
| آیات مرتبط | آیات ۵۳، ۵۶ و ۵۸ سوره احزاب |
آیه ۵۷ سوره احزاب آزاررسانندگان به خداوند و پیامبر اسلام(ص) را به دوری از رحمت الهی در دنیا و آخرت و عذابی خوارکننده تهدید می‌کند. مفسران، آزاررساندن به خداوند را به مخالفت با فرمان‌های او، نسبت‌دادن صفات نادرست به او و آزار اولیای الهی تفسیر کرده‌اند. درباره آزار پیامبر(ص) نیز دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است؛ از جمله اینکه آزار او به‌سبب مقام رسالت، آزار خداوند به‌شمار می‌رود. در برخی منابع تفسیری شیعه، روایاتی درباره آزار پیامبر(ص) از طریق آزار امام علی(ع) و حضرت فاطمه(س) نقل شده است. برخی عالمان شیعه با استناد به این آیه و روایات مرتبط، آزاردهندگان حضرت فاطمه(س) و غاصبان حق امام علی(ع) را از مصادیق آیه و مستحق لعن دانسته‌اند؛ در مقابل، برخی پژوهشگران معتقدند که آیه مصداق خاصی را تعیین نکرده و نمی‌توان از ظاهر آن چنین برداشتی کرد.
جایگاه
آیه ۵۷ سوره احزاب، کسانی که خداوند و پیامبرش را آزار می‌دهند، را مورد لعن قرار داده و عذابی خوارکننده به آنان وعده می‌دهد.[۱] این آیه در ادامه آیه پیشین قرار دارد که در آن، خداوند و فرشتگان بر پیامبر(ص) درود می‌فرستند و مؤمنان به صلوات و سلام بر او فرمان داده شده‌اند. ازاین‌رو، برخی مفسران ارتباط دو آیه را در بیان ضرورت تعظیم پیامبر(ص) و پرهیز از آزار او دانسته‌اند.[۲]
﴿إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا ٥٧﴾ [احزاب:57]|﴿بی‌گمان کسانی که خدا و پیامبر او را آزار می‌رسانند خدا آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده و برایشان عذابی خفت‌آور آماده ساخته است ٥٧﴾
این آیه که در مدینه نازل شده[۳] در ادامه بیان آداب رفتار با پیامبر(ص) در آیات پیشین سوره احزاب آمده به‌گونه‌ای که در آیه ۵۳، رفتارهایی مانند ماندن بی‌مورد در خانه پیامبر(ص) و ازدواج با همسران او پس از رحلتش مصداق آزار پیامبر معرفی شده‌اند.[۴] خداوند در آیه ۵۶ نیز مؤمنان را به صلوات و سلام بر پیامبر فرمان داده و در مقابل در آیه ۵۷، آزاررسانندگان به خدا و پیامبر را تهدید می‌کند.[۵] همچنین آیه ۵۷ در پیوند با آیه ۵۸ نیز قرار دارد که در آن‌ها به‌ترتیب از آزار خداوند و پیامبر(ص) و آزار مؤمنان سخن گفته شده است.[۶]
معنای آزاررساندن به خداوند و پیامبر
مفسران درباره معنای «یُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ» (خدا و پیامبرش را آزار می‌دهند) دیدگاه‌هایی مطرح کرده‌اند:
- مخالفت با فرمان‌های خداوند: شیخ طوسی در التبیان، آزاررساندن به خداوند را آزاررساندن به اولیای او دانسته است که از باب تعظیم و بزرگ‌داشت آنان به خداوند نسبت داده شده است. به‌گفته او، افزودن آزار خداوند به آزار پیامبر، بر بزرگی گناه و شدت نافرمانی دلالت دارد.[۷]
- نسبت‌دادن صفات نادرست به خداوند: طبرسی در مجمع البیان، آزار خداوند را به مخالفت با فرمان‌های او، نسبت‌دادن صفات نادرست به او و تشبیه‌کردنش به مخلوقات تفسیر کرده است. در این دیدگاه، خداوند از هرگونه آزار و آسیب منزه است و تعبیر آزار درباره او به معنای ارتکاب رفتارهایی است که با مقام الهی ناسازگارند.[۸]
- آزار پیامبر به‌منزله آزار خداوند: علامه طباطبایی معتقد است خداوند از هرگونه آسیب و نقص منزه است و همراه‌شدن نام او با پیامبر(ص) در آیه، برای تکریم پیامبر و نشان‌دادن عظمت آزار اوست.[۹] به‌گفته او، پیامبر از آن جهت که فرستاده خداوند است، جز به پروردگار خود دعوت نمی‌کند؛ بنابراین، کسی که با توجه به مقام رسالت به او سوءقصد کند، در حقیقت خداوند را هدف قرار داده است.[۱۰]
- ارتکاب رفتارهای ناپسند و نافرمانی: در تفسیر نمونه آزار خداوند و پیامبر به ارتکاب کارهایی که مورد ناخشنودی آنان است، از جمله کفر و مخالفت با فرمان‌های الهی و نسبت‌های ناروا و تهمت، تفسیر شده است.[۱۱]
لعن و عذاب آزاررسانندگان
آیه، برای آزاررسانندگان به خداوند و پیامبر(ص)، دو پیامد بیان می‌کند: لعن در دنیا و آخرت و عذاب خوارکننده. مفسران درباره معنای این دو مجازات توضیح داده‌اند:
لعن در دنیا و آخرت: مفسران لعن را دوری از رحمت خداوند دانسته‌اند.[۱۲] طبرسی، محرومیت از افزایش هدایت در دنیا و دوری از رحمت الهی در آخرت را از پیامدهای آن شمرده است.[۱۳]
علامه طباطبایی، رحمت ویژه الهی برای مؤمنان را شامل هدایت به اعتقاد حق، حقیقت ایمان و عمل صالح می‌داند.[۱۴] بر اساس تفسیر او، لعن در دنیا به معنای محروم‌شدن از این رحمت و گرفتارشدن به پیامدهای اعمال است؛ چنان‌که لعن در آخرت به معنای دوری از رحمت و قرب الهی خواهد بود.[۱۵]
برخی مفسران آوردن دنیا و آخرت را نشانگر دوام لعن دانسته‌اند[۱۶] و برخی دیگر لعن را که دوری از زحمت الهی است، بدترین نوع عذاب معرفی کرده‌اند.[۱۷]
عذاب خوارکننده: گفته شده عبارت «عذاب مهین» در پایان آیه که به معنای خوارکننده و ذلت‌آور دانسته شده[۱۸] نشانگر بزرگی عذاب آزاررسانندگان است.[۱۹] علامه طباطبایی معتقد است توصیف عذاب به مهین، با رفتار متکبرانه کسانی تناسب دارد که در دنیا درصدد اهانت به خداوند و پیامبرش بوده‌اند؛ ازاین‌رو، در آخرت با عذابی همراه با خواری روبه‌رو می‌شوند.[۲۰]
مصادیق آزار پیامبر(ص) در روایات
در برخی منابع تفسیری و روایی شیعه، مصادیقی از آزار پیامبر(ص) و ارتباط آن با آیه ۵۷ سوره احزاب نقل شده است:
- آزار پیامبر از طریق آزار حضرت فاطمه(س): در تفسیر قمی، ذیل این آیه روایتی نقل شده که بر اساس آن، آیه درباره کسانی نازل شده است که حق امام علی(ع) را غصب کردند و حق حضرت فاطمه(س) را گرفتند و به او آزار رساندند. در این روایت، از پیامبر(ص) نقل شده است که آزاررساندن به حضرت فاطمه(س)، چه در زمان حیات پیامبر و چه پس از رحلت او، به منزله آزاررساندن به پیامبر است و آزار پیامبر نیز آزار خداوند به شمار می‌رود.[۲۱]
- آزار امام علی(ع): در مجمع البیان، روایتی از امام علی(ع) نقل شده که در آن، پیامبر(ص) فرموده هر کس به امام علی(ع) آزار برساند، پیامبر را آزار داده و هر کس پیامبر را آزار دهد، خداوند را آزار داده و هر کس خدا را بیازارد، لعنت خدا بر او. این روایت در تبیین ارتباط میان آزار پیامبر و آزار خداوند نقل شده است.[۲۲]
برخی با استناد به این آیه و روایاتی که در منابع شیعه[۲۳] و اهل سنت[۲۴] آمده و خشم حضرت فاطمه(س) از خلیفه اول و دوم را تأیید کرده، بر جواز لعن غاصبان حق علی(ع) و آزاردهندگان حضرت فاطمه(س) حکم کرده‌اند.[۲۵] اما برخی پژوهشگران در نقد این دیدگاه، معتقدند چون آیه مصداقی را مشخص نکرده، نمی‌توان از ظاهر آیه چنین برداشتی کرد.[۲۶]
پانویس
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء، ج۸، ص۳۶۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۷۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۷۹؛ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۳۸.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۲۷۲.
- ↑ حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۱۰، ص۴۷۵-۴۷۶.
- ↑ حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۱۰، ص۴۸۳-۴۸۴.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۳۹.
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء، ج۸، ص۳۶۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۷۹.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۳۸.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ج۱۶، ص۳۳۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۴۲۱-۴۲۲.
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء، ج۸، ص۳۶۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۷۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۷۹.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۳۹.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۳۹.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱۴، ص۵۲۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۴۲۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۷۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۴۲۳.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۳۹.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۹۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۸۰.
- ↑ شیخ صدوق، علل الشرایع، داوری، ص۱۸۶–۱۸۷؛ هلالی، کتاب سلیم بن قیس، ۱۳۷۸ش، ص۳۹۱–۳۹۲.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۸، ص۱۴۹؛ بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۴۸۹؛
- ↑ حسینی طهرانی، امام شناسی، ۱۳۸۶ش، ج۱۷، ص۴۶۲؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱۴، ص۵۲۴-۵۲۵.
- ↑ زرین‌کلاه، «تحلیل انتقادی دیدگاه قائلین به جواز لعن خلفا ...»، ص۱۳۰.
منابع
- بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الوفاء،
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت، دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.
- بیهقی، احمد بن حسین، السنن الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۴ق.
- حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، تهران، انتشارات میقات، ۱۳۶۳ش.
- حسینی طهرانی، محمدحسین، امام شناسی، مشهد، نشر علامه طباطبایی، ۱۳۸۶ش.
- زرین‌کلاه، الهام، «تحلیل انتقادی دیدگاه قائلین به جواز لعن خلفا در مکتب اهل بیت(ع)»، پژوهشنامه کلام، شماره۱۲، ۱۳۹۹ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، کتابفروشی داوری، بی‌تا.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، مؤسسه دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، تفسیر الصافی، تهران، مکتبة الصدر،
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس، تحقیق: محمدباقر انصاری زنجانی، قم، نشر الهادی، ۱۳۷۸ش.