آیه ۲ سوره جمعه
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | جمعه |
| شماره آیه | ۲ |
| جزء | ۲۸ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| درباره | اهداف بعثت پیامبر اکرم(ص) |
| آیات مرتبط | آیه ۱۲۹ سوره بقره |
آیه ۲ سوره جمعه مأموریت پیامبر اسلام(ص) را در سه مرحله تلاوت آیات، تزکیه نفوس و تعلیم کتاب و حکمت ترسیم میکند.[۱] این بعثت برای قومی صورت گرفت که فاقد کتاب آسمانی[۲] و سواد رسمی بودند و در گمراهی آشکار به سر میبردند.[۳]
﴿هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ ٢﴾ [جمعه:2] ﴿اوست آن کس که در میان بیسوادان فرستادهای از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت بدیشان بیاموزد و [آنان] قطعا پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند ٢﴾
آیه ۲ سوره جمعه با تعبیر «گمراهی آشکار» به وضعیت جامعه پیش از بعثت پیامبر(ص) اشاره دارد؛ جامعهای آکنده از شرک،[۴] بتپرستی، جنگ و خونریزی، غارتگری و خرافاتی مانند زندهبهگور کردن دختران؛[۵]
عبارت «رَسُولًا مِنْهُمْ، رسولی از خودشان» نشان دهنده آن است که پیامبر اسلام(ص) از نظر نداشتن سواد ظاهری مانند مردم خود بود تا شبههٔ آموختن از دیگران برطرف شود و اینکه این معارف وحی الهی است.[۶] بحرانی از مفسران شیعه با استناد به روایتی بیان کرده پیامبر(ص) توانایی خواندن و نوشتن به هفتاد و دو یا هفتاد و سه زبان را داشت و علت «امی» نامیدن او برای این بود که او اهل مکه بود و اهل مکه سواد خواندن و نوشتن نداشتند.[۷]
مفسران این آیه را اجابت دعای حضرت ابراهیم(ع) در آیه ۱۲۹ سوره بقره میدانند که پس از اتمام خانه خدا از خداوند درخواست ارسال رسول کرد.[۸] سید محمدحسین طباطبایی مفسر شیعه در علت تقدم تزکیه بر تعلیم کتاب و حکمت بیان میکند که آیه مورد بحث در مقام توصیف تربیت رسول خدا(ص) نسبت به مؤمنین امت است، و در مقام تربیت عملی، پاکسازی نفس و تهذیب اخلاق، مقدم بر تعلیم علوم حقه و معارف حقیقیه است.[۹] او در پاسخ به این پرسش که چرا در آیه ۱۲۹ سوره بقره، تعلیم کتاب و حکمت بر تزکیه مقدم شده، گفته است؛ حضرت ابراهیم(ع) در مقام دعا و درخواست از خداوند بوده که علم به کتاب و حکمت به ذریهاش عطا شود و در عالم خارج و تحقق، ابتدا باید به اعمال صالح و اخلاق فاضله عالم شد، و بعد به آنها عمل کرد تا به تدریج تزکیه نیز به دست آید.[۱۰]
در اینکه منظور از «اُمّیین، بیسوادان» چه کسانی هستند، دیدگاههای مختلفی بیان شده است؛ برخی مفسران، اُمّیین را اعراب میدانند، زیرا اکثرشان سواد خواندن و نوشتن نمیدانستند.[۱۱] برخی دیگر معتقدند اُمّیین کسانی هستند که اگرچه ممکن است سواد خواندن و نوشتن داشته باشند، اما به دلیل نداشتن کتاب آسمانی و پیامبر، نسبت به حقایق الهی «اُمّی» بودهاند.[۱۲] برخی دیگر اهل مکه را مصداق «اُمّیین» دانستهاند.[۱۳]
حکمت در آیه را به معانی گوناگونی از جمله سنت و سخنان پیامبر(ص)، دلایل عقلی دستورات اسلام و اسرار آن،[۱۴] معارف حقیقی قرآن،[۱۵] فرائض و احکام شرعی[۱۶] تفسیر کردهاند.
پانویس
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ص۲۹.
- ↑ علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۳۶۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۱۰۵.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر،۱۴۲۰ق، ج۳۰، ص۵۳۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۱۰۸.
- ↑ مشکینی اردبیلی، علی، تفسیر روان، ۱۳۹۳ش، ج۸، ص۱۸۷.
- ↑ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۳۷۴.
- ↑ سمرقندی، تفسیر السمرقندی المسمی ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۹۴.
- ↑ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۲۶۵.
- ↑ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۲۶۵.
- ↑ بیضاوی، انوار التنزیل و اسرار التاویل، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۲۱۱.
- ↑ علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۳۶۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۲۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۱۰۷.
- ↑ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۲۶۵.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۳۰، ص۵۳۸.
منابع
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، محقق: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، قم، موسسة البعثة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التاویل (تفسیر البیضاوی)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- سمرقندی، نصر بن محمد، تفسیر السمرقندی المسمی بحر العلوم، محقق: عمر عمروی، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضلالله یزدی طباطبایی، هاشم رسولی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۳۶۳ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- مشکینی اردبیلی، علی، تفسیر روان، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث، ۱۳۹۲ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.