آیه ۲ سوره جمعه
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | جمعه |
| شماره آیه | ۲ |
| جزء | ۲۸ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| درباره | اهداف بعثت پیامبر(ص) |
| آیات مرتبط | آیه ۱۲۹ سوره بقره |
آیه ۲ سوره جمعه تلاوت آیات الهی، تزکیه و تعلیم کتاب و حکمت را از اهداف بعثت پیامبر اسلام(ص) بیان میکند. به گفته برخی مفسران، چون آیه در مقام بیان شیوه تربیت مؤمنان توسط پیامبر(ص) است، تزکیه بر تعلیم کتاب و حکمت مقدم شده است. این آیه همچنین به بعثت پیامبر(ص) در میان قومی اشاره دارد که بیسواد و فاقد پیامبر و کتاب آسمانی بودهاند و در گمراهی آشکاری به سر میبردند.
هدف از بعثت پیامبر اسلام
آیه ۲ سوره جمعه، هدف بعثت پیامبر اسلام(ص) را تلاوت آیات الهی، تزکیه نفوس و تعلیم کتاب و حکمت بیان میکند.[۱] این آیه، بعثت پیامبر(ص) را در میان اُمّیین دانسته و وضعیت آنان را پیش از بعثت، گمراهی آشکار توصیف میکند. برخی مفسران، اُمّیین را قومی فاقد کتاب آسمانی[۲] و عدهای دیگر، آنان را افرادی فاقد توانایی خواندن و نوشتن[۳] دانستهاند. بعضی از مفسران، بعثت پیامبر(ص) در میان چنین قومی را از نشانههای اهمیت و عظمت رسالت او دانستهاند.[۴]
﴿هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ ٢﴾ [جمعه:2] ﴿اوست آن کس که در میان بیسوادان فرستادهای از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت بدیشان بیاموزد و [آنان] قطعا پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند ٢﴾
به گفته برخی از پژوهشگران، آیه ۲ سوره جمعه، اجابت دعای حضرت ابراهیم(ع) در آیه ۱۲۹ سوره بقره است که در آن از خدا درخواست کرده بود در میان ذریه او پیامبری برانگیزد.[۵]
حکمت در این آیه به معانی مختلفی تفسیر شده است؛ ازجمله معارف قرآن،[۶] فرائض، احکام شرعی،[۷] دلایل عقلی و اسرار احکام اسلام.[۸] تعبیر «لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ، در گمراهی آشکار» نیز به وضعیت جامعه عرب پیش از بعثت اشاره دارد؛ جامعهای که در آن شرک، بتپرستی، جنگ و خونریزی، غارتگری و برخی باورها و رفتارهای نادرست، مانند زندهبهگور کردن دختران، رواج داشت.[۹]
تقدم تزکیه بر علم
مضمون آیه ۲ سوره جمعه در آیات ۱۲۹ و ۱۵۱ سوره بقره، آیه ۱۶۴ سوره آلعمران نیز آمده است.[۱۰] در برخی از این آیات، تزکیه پیش از تعلیم و در برخی دیگر تعلیم پیش از تزکیه ذکر شده است.[۱۱]
علامه طباطبایی، مفسر شیعه، تقدم تزکیه در آیه ۲ سوره جمعه را به شیوه تربیت مؤمنان توسط پیامبر(ص) مرتبط دانسته است. به گفته او، در تربیت عملی، پاکسازی نفس و تهذیب اخلاق بر آموزش علوم و معارف مقدم است.[۱۲] او درباره تقدم تعلیم بر تزکیه در آیه ۱۲۹ سوره بقره نیز گفته است که حضرت ابراهیم(ع) از خداوند خواسته بود به ذریه او کتاب و حکمت بیاموزد. به گفته او، انسان ابتدا باید اعمال صالح و اخلاق نیک را بشناسد، تا بتواند به آنها عمل کند و بهتدریج به تزکیه برسد.[۱۳]
مکارم شیرازی از مفسران شیعه، تقدم و تأخر تعلیم و تزکیه در این آیات را نشانه تأثیر متقابل آن دو دانسته است. به گفته او، تعلیم صحیح به تزکیه و رشد اخلاقی میانجامد و تزکیه نیز زمینه افزایش علم و دانش را فراهم میکند.[۱۴]
معنای اُمّی و مصادیق امیین
برخی مفسران، تعبیر «رَسُولًا مِنْهُمْ؛ فرستادهای از میان خودشان» در آیه ۲ سوره جمعه را ناظر به اُمّیبودن پیامبر اسلام(ص) دانستهاند. به گفته آنان، پیامبر(ص) مانند مردم زمان خود توانایی خواندن و نوشتن نداشت تا روشن شود معارف قرآن را از دیگران نیاموخته و منشأ آن وحی الهی است.[۱۵] در مقابل، سید هاشم بحرانی از مفسران شیعه با استناد به روایتی، توانایی پیامبر(ص) در خواندن و نوشتن به ۷۲ یا ۷۳ زبان را نقل کرده است.[۱۶] او در روایتی دیگر، اُمّی را منسوب به مکه دانسته است؛ زیرا مکه اُمّالقری (مادر شهرها) نامیده شده و از این رو پیامبر(ص)، اُمّی خوانده شده است.[۱۷]
درباره مصادیق اُمّیین نیز دیدگاههای مختلفی وجود دارد. برخی مفسران، آنان را اعراب دانستهاند؛ زیرا بیشتر آنان توانایی خواندن و نوشتن نداشتند.[۱۸] برخی دیگر، اُمّیین را کسانی دانستهاند که کتاب آسمانی و پیامبر نداشتند و از این جهت نسبت به معارف الهی اُمّی شمرده میشدند، هرچند ممکن بود توانایی خواندن و نوشتن داشته باشند.[۱۹] گروهی نیز اهل مکه را مصداق اُمّیین دانستهاند.[۲۰]
پانویس
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۲۱، ص۲۹.
- ↑ علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۳۶۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۱۰۵.
- ↑ دهقان، نسیم رحمت، ۱۳۸۶ش، ص۴۸۸.
- ↑ دهقان، با قرآن در مکه و مدینه، ۱۳۹۱ش، ص۳۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۲۶۵.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۳۰، ص۵۳۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۱۰۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۱۰۸.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۷، ص۴۵۲.
- ↑ مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۲۶۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۲۶۵.
- ↑ مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۹.
- ↑ مشکینی اردبیلی، تفسیر روان، ۱۳۹۳ش، ج۸، ص۱۸۷.
- ↑ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۳۷۴.
- ↑ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۳۷۴.
- ↑ مشهدی قمی، تفسیر کنز الدقایق، ۱۳۶۸ش، ج۱۳، ص۲۴۴.
- ↑ علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۳۶۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۲۸.
منابع
- بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، محقق: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، قم، موسسة البعثة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- دهقان، اکبر، نسیم رحمت، قم، حرم، ۱۳۸۶ش.
- دهقان، علیاکبر، با قرآن در مکه و مدینه، تهران، مشعر، چاپ دوم، ۱۳۹۱ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضلالله یزدی طباطبایی، هاشم رسولی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۳۶۳ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، محقق: حسین درگاهی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات، چاپ اول، ۱۳۶۸ش.
- کاشانی، فتحالله، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران، کتابفروشی اسلامیه، چاپ اول، بیتا.
- مشکینی اردبیلی، علی، تفسیر روان، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث، ۱۳۹۲ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، قم، مدرسه الامام علی بن ابیطالب(ع)، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، فرهنگ قرآن: فرهنگ قرآن: کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.