بیعت امام علی(ع) با خلفا
بیعت امام علی(ع) با خلفا، به دیدگاههای مربوط به بیعت یا عدم بیعت امام علی(ع) با ابوبکر، عمر و عثمان اشاره دارد و از مسائل مناقشهبرانگیز تاریخ صدر اسلام بهشمار میآید.
اهلسنت این بیعت را اختیاری و نشانه مشروعیت خلفای سهگانه دانستهاند، در حالیکه در نگاه شیعه، امامت منصبی الهی و مستقل از بیعت است. علمای شیعه اصل بیعت را نپذیرفتهاند یا آن را ناشی از اکراه، اجبار، تقیه و مصلحتسنجی برای حفظ وحدت جامعه اسلامی میدانند و برخی گزارشهای تاریخی، از جمله واقعه هجوم به خانه حضرت فاطمه(س)، بهعنوان شواهد تحمیل بیعت مطرح شده است.
عالمان شیعه همچنین بر این باورند که امام علی(ع)، با وجود استناد به حق خود برای جانشینی پیامبر(ص) در واقعه سقیفه، بهمنظور جلوگیری از بروز تفرقه در جامعه اسلامی و در شرایط فقدان یاران کافی، از پیگیری عملی حق خود خودداری کرد.
جایگاه
بیعت امام علی(ع) با خلفای سهگانه از مسائل اختلافی صدر اسلام[۱] و از موضوعات مناقشهبرانگیز میان شیعه و اهلسنت است.[۲] این موضوع در آثار کلامی، تاریخی و فرقهشناسی دو مذهب بررسی شده است.[۳]
اهلسنت، بیعت امام علی با خلفا را اختیاری، نشانه سیاسی خلفای نخستین دانسته و عامل پایان اختلافات سیاسی پس از رحلت پیامبر(ص) تلقی میکنند.[۴] در نگاه شیعه، امامت منصبی الهی است و وابسته به بیعت مردم نیست.[۵] بر این اساس، برخی عالمان شیعه اصل بیعت امام علی با خلفا، را نپذیرفته و برخی دیگر، در صورت پذیرش، آن را ناشی از اکراه، اجبار یا تقیه تفسیر کردهاند.[۶] با این حال، شیخ صدوق (درگذشت: ۳۸۱ق) توقیعی منسوب به امام مهدی(عج) نقل کرده که اشاره به بیعت ائمه با حاکمان زمان دارد.[۷] اما سید جعفر مرتضی عاملی تاریخپژوه شیعه (درگذشت: ۱۴۴۱ق) این بیعتها را اجباری و فاقد دلالت بر پذیرش مشروعیت حاکمان دانسته است.[۸]
معنای بیعت
محمدتقی جعفری (درگذشت: ۱۳۷۷ش) شارح نهج البلاغه، بیعت را پیمانی آگاهانه و مبتنی بر اختیار میان مردم و رهبر میداند که در صورت فقدانِ شرایط، اعتبار خود را از دست میدهد.[۹] به گفته محمدتقی مصباح یزدی (درگذشت: ۱۳۹۹ش) بیعت در اندیشه اهلسنت منشأ مشروعیت حکومت است اما در نگاه شیعه صرفاً اعلام وفاداری به حاکم دارای مشروعیت الهی محسوب میشود.[۱۰]
آیا امام علی با خلفا بیعت کرد؟
عالمان شیعه درباره بیعت امام علی با خلفا دو دیدگاه دارد:
بیعت نکردن امام علی با خلفا
شماری از علمای شیعه، از جمله شیخ مفید[۱۱] و سید مرتضی[۱۲] (درگذشت: ۴۳۶ق) معتقدند که امام علی(ع) هرگز با خلفا بیعت نکرده است. خواجه نصیر طوسی (درگذشت: ۶۷۲ق) متکلم شیعه[۱۳] و خواندمیر (درگذشت: ۹۴۲ق)، تاریخنگار اهلسنت آن را بهعنوان اعتقاد شیعه گزارش کردهاند.[۱۴] شیخ مفید با استناد به تأخیر امام علی(ع) در بیعت با ابوبکر استدلال میکند که اگر بیعت واجب بود، تأخیر در آن مستلزم خطا یا عناد بود که برای معصوم پذیرفتنی نیست.[۱۵]
برخی منظور شیخ مفید را نفی بیعت اختیاری است، زیرا بیعت اجباری بیعت واقعی محسوب نمیشود.[۱۶] به گفته مقاتل بن عطیه (درگذشت: ۵۰۵ق) حتی اگر دست ابوبکر بر دستِ بسته امام علی گذاشته شده باشد، این عمل نشانه بیعت نیست، زیرا دستِ بسته بر امتناع و نپذیرفتن بیعت دلالت دارد.[۱۷]
شیخ طوسی (درگذشت: ۴۶۰ق) روایتی نقل کرده است که نشاندهنده ردّ درخواست بیعت با ابوبکر و شایستهدانستن خود برای جانشینی پیامبر از سوی امام علی(ع) است.[۱۸] محمدباقر مجلسی (درگذشت: ۱۱۱۰ق) نیز معتقد است که امام علی(ع) حتی ششماه پس از آغاز زمامداری ابوبکر با او بیعت نکرد.[۱۹]
بر اساس این دیدگاه، رفتار امام علی به سکوت و خودداری از پیگیری حق خود تفسیر شده نه حفظ مصلحت.[۲۰] این دیدگاه به دلیل نامشخص بودن تکلیف کسانی که به پیروی از امام از بیعت خودداری کردهاند، مورد توجه قرار گرفته است.[۲۱]
بیعت اجباری امام علی با خلفا
برخی منابع شیعی گزارش دادهاند که بیعت امام علی(ع) با خلفا، تحت فشار و تهدید صورت گرفته است.[۲۲] به گفته رسول جعفریان تاریخپژوه، این نگاه در میان برخی اهلسنت نیز مطرح شده است.[۲۳] برخی گزارشها در متون اهلسنت، نیز به تهدید امام علی(ع) توسط سران سقیفه برای بر بیعت با ابوبکر اشاره دارند.[۲۴] طبری متکلم امامی قرن سوم، هفت روایت نقل کرده که حکایت از اجبار و تهدید در بیعت با ابوبکر دارد.[۲۵] بلاذری (درگذشت: ۲۷۹ق) گزارش داده که بیعت امام علی با عثمان با تهدید عبدالرحمن بن عوف انجام شده است.[۲۶]
ثقفی (درگذشت: ۲۸۳ق) در الغارات به نامهای از امام علی(ع) اشاره کرده که بیانگر بیعت در شرایط اضطراری است.[۲۷] در نامه ۲۸ نهج البلاغه نیز امام علی(ع) مجبورشدن برای بیعت را نشانه مظلومیت خود دانسته است.[۲۸] مادلونگ (درگذشت: ۲۰۲۳م) مستشرق و اسلامشناس معتقد است که پذیرش ظاهری زمامداری ابوبکر توسط علی(ع) به معنای حل اختلافات نبوده است و ابوبکر میدانسته که این پذیرش در شرایط اکراهی صورت گرفته است.[۲۹]
گزارشهایی از بیعت اجباری
برخی منابع شیعه به هجوم به خانه حضرت فاطمه(س) پس از واقعه سقیفه اشاره دارند که هدف آن گرفتن بیعت از امام علی(ع) بوده است.[۳۰] تعدادی از صحابه همراه علی(ع) در خانه فاطمه(س) تحصن کرده و از بیعت خودداری کردند.[۳۱] عمر بن خطاب با تهدید به آتشزدن خانه، علی(ع) را به اجبار نزد ابوبکر برد.[۳۲] تعدادی از منابع اهلسنت نیز اصل هجوم به خانه فاطمه را با تفاوت در جزئیات نقل کردهاند.[۳۳]
به گزارش کتاب الامامة و السیاسة از منابع قرن سوم هجری، امام علی(ع) هنگامی با ابوبکر بیعت کرد که تهدید به قتل شد.[۳۴] به گفته مسعودی (درگذشت: ۳۴۶ق) تاریخنگار شیعه، علی بن ابیطالب(ع) را به اجبار نزد ابوبکر بردند تا بیعت کند و دست او تحت فشار گرفته شد، اما انگشتانش بسته بود و باز نشد و ابوبکر دستِ بسته او را گرفت و آن را بیعت تلقی کرد.[۳۵]
چرایی بیعت اجباری یا سکوت امام علی(ع)
دانشمندان شیعه بیعت نکردن یا تأخیر امام علی(ع) در بیعت با خلفا را ناشی از رعایت مصالح بالاتر و جلوگیری از تفرقه در جامعه اسلامی میدانند.[۳۶] برخی گزارشها نشان میدهد که امام علی(ع) از قیام علیه ابوبکر جلوگیری کرده[۳۷] و تنها به منظور حفظ وحدت جامعه اسلامی با او بیعت کرده است.[۳۸]
بر اساس گزارش بلاذری، عثمان، بیعت نکردن علی(ع) را مانع وحدت و مشارکت مسلمانان در جنگهای رده میدانست و پس از آن، علی(ع) بیعت کرد.[۳۹] طبق روایتی که سید مرتضی[۴۰] و شیخ طوسی[۴۱] نقل کردهاند، امام علی(ع) در دوراهی انتخاب میان بیعت با ابوبکر یا تندادن به ارتداد جامعه اسلامی قرار داشت. به گفته رسول جعفریان تاریخپژوه شیعه، حکومت انتظار داشت همانگونه که علی(ع) بیعت کرده در جنگهای رده نیز همراهی کند؛ اما او همراهی نکرد.[۴۲]
گزارشهای تاریخی نشان میدهند که امام علی(ع) در مقابل بیعت با خلفا حمایت گستردهای نداشت[۴۳] و تنها تعداد محدودی از یاران برای قیام با او همراه بودند.[۴۴] طبری شیعی اشاره میکند که پیامبر(ص) از علی(ع) عهد گرفته بود در صورت کمبود یار برای احقاق حق، سکوت کند.[۴۵]
بیعت امام علی(ع) با خلفا در نگاه اهلسنت
علمای اهلسنت بیعت امام علی(ع) با خلفا را ناشی از رضایت او دانسته و حمایتهای امام علی(ع) از خلفا را نشانه تأیید و مشروعیتبخشی به آنان میدانند.[۴۶] ابنابیالحدید معتزلی[۴۷] و رشید رضا (درگذشت: ۱۳۵۴ق) از شارح نهجالبلاغه معتقدند که علی(ع) به منظور حفظ وحدت جامعه اسلامی با ابوبکر بیعت کرد.[۴۸] هرچند به گفته ابنابیالحدید شایستگی بیشتری برای خلافت داشت.[۴۹]
به گفته میرحامد حسین لکهنوی امامتپژوه شیعه، احادیث مربوط به تأخیر بیعت که در منابع معتبر اهلسنت نقل شده، اساس اعتقاد سقیفه (اجماعیبودن بیعت با ابوبکر) را مخدوش میکند.[۵۰]
مکان و زمان بیعت با ابوبکر
گزارشها درباره مکان بیعت متفاوت است[۵۱] و شامل مسجد پیامبر(ص)،[۵۲] مسیر بین منزل و مسجد،[۵۳] خانه سعد بن عباده[۵۴] و خانه امام علی(ع)[۵۵] میشود. درباره زمان نیز نقلها متفاوت است. طبق نقل شیخ مفید، همه مسلمانان اجماع دارند که بیعت بلافاصله نبوده و حداقل با سه روز تأخیر بوده است.[۵۶] در منابع تاریخی زمان بیعت به صورتهای زیر آمده است:
- پیش از دفن پیامبر(ص)[۵۷]
- بلافاصله پس از دفن پیامبر(ص)[۵۸]
- پس از جمعآوری قرآن[۵۹]
- چهل روز پس از واقعه سقیفه[۶۰]
برخی منابع نیز گزارش کردهاند که امام علی(ع) تا زمانی که حضرت فاطمه(س) زنده بود، بیعت نکرد.[۶۱] بر این اساس، زمان بیعت هفتاد و چند روز پس از وفات پیامبر(ص)[۶۲] یا شش ماه بعد از آن[۶۳] بوده است
تکنگاری
درباره بیعت امام علی(ع) با خلفا آثاری تألیف شده است از جمله:
- بررسی بیعت حضرت امام علی(ع) با خلفا، اثر سید شفیع هاشمی که به مفهوم بیعت و تحقق یا عدم تحقق آن، چرایی و چگونگی بیعت امام علی(ع) با خلفا میپردازد.[۶۴]
- ماجرای بیعت، اثر سید علیرضا حسینی که به بررسی سندی و محتوایی دو روایت اصلی بیعت امام علی(ع) با ابوبکر در متون اهلسنت میپردازد.[۶۵]
- مظلومی گمشده در سقیفه، اثر علی لباف که جلد چهارم آن به بیعت امام علی(ع) با خلفا اختصاص دارد.[۶۶]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ اورعی مؤمنی، «بیعت امام علی با خلفا»، ص۱۶۳.
- ↑ هاشمی، بررسی بیعت حضرت امام علی(ع) با خلفا، ۱۳۹۰ش، ص۱۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: سید مرتضی، الشافی فی الامامه، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۳۷؛ ابنحزم، الفصل، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۷۹.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۳۹۶؛ قشیری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۳۸۱؛ ابنعبد البر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۹۷۳.
- ↑ ابنمیثم، النجاة فی القیامة، ۱۴۱۷ق، ص۶۹.
- ↑ فخری، تاریخ تشیع از صدر اسلام تا پایان دوره خلفای راشدین، ۱۳۸۸ش، ص۱۲۹.
- ↑ شیخ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۸۵.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیرة الإمام علی علیهالسلام، ۱۴۳۰ق، ج۹، ص۳۱۴.
- ↑ جعفری، شرح و تفسیر نهج البلاغه، ۱۳۷۶ش، ج۳، ص۱۸.
- ↑ مصباح یزدی، پرسشها و پاسخها، ۱۳۹۱ش، ص۲۹.
- ↑ شیخ مفید، سلسلة مؤلفات الشیخ المفید، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۵۶.
- ↑ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۳۹.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، علی(ع) میزان الحق، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۹.
- ↑ خواندمیر، تاریخ حبیب السیر، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۴۴۷.
- ↑ شیخ مفید، سلسلة مؤلفات الشیخ المفید، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۵۶.
- ↑ کورانی، سیرهنامه امیرالمؤمنین، ۱۴۰۱ش، ج۱، ص۶۶۸.
- ↑ ابنعطیه، ابهی المداد، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۰۳.
- ↑ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۵۶۸.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۸، ص۳۶۶.
- ↑ لباف، مظلومی گمشده در سقیفه، ۱۳۸۵ش، ج۴، ص۱۴۹.
- ↑ فخری، تاریخ تشیع از صدر اسلام تا پایان دوره خلفای راشدین، ۱۳۸۸ش، ص۱۳۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: عسکری، نقش عایشه در تاریخ اسلام، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۱۰۵؛ عاملی، الصحیح من سیرة الإمام علی علیهالسلام، ۱۴۳۰ق، ج۹، ص۳۰۸؛ بیضون، رفتارشناسی امام علی در آیینه تاریخ، ۱۳۷۹ش، ص۳۴؛ حسینی میلانی، جواهر الکلام، ج۱، ص۳۳۷.
- ↑ جعفریان، تاریخ و سیره سیاسی امیرمؤمنان علی بن ابیطالب(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۱۹ و نیز بنگرید: غلامی، پس از غروب، ۱۳۸۸ش، ص۱۸۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابنقتیبة الدینوری، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۰-۳۳؛ سلطان الواعظین شیرازی، شبهای پیشاور، ۱۳۷۹ش، ص۵۰۷-۵۱۷.
- ↑ طبری، المسترشد فی الامامة، ۱۴۱۵ق، ص۳۷۳-۳۸۴.
- ↑ بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۲۸.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۰۶.
- ↑ سید رضی، نهج البلاغه، ۱۴۰۷ق، ص۳۸۷-۳۸۸.
- ↑ مادلونگ، جانشینی حضرت محمد(ص)، ۱۳۷۷ش، ص۸۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: هلالی، کتاب سلیم بن قیس، ۱۴۰۷ق، ص۴۰؛ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۱۷ق، ص۱۴۶؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۱۲۴.
- ↑ ابنقتیبه، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۰-۳۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۱۵؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۱۵، ص۵۷۸؛ ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ۲۰۰۲م، ج۱، ص۶۰۹.
- ↑ ابنقتیبة الدینوری، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۱.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۱۷ق، ص۱۴۶.
- ↑ بیضون، رفتارشناسی امام علی در آیینه تاریخ، ۱۳۷۹ش، ص۴۰-۴۱.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، ج۳، ص۲۰۹.
- ↑ ابنشهرآشوب، المناقب، نشر علامه، ج۱، ص۲۶۳؛ غلامی، پس از غروب، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۲.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، دارالمعارف، ج۱، ص۵۸۷.
- ↑ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۴۳-۲۴۴.
- ↑ شیخ طوسی، تلخیص الشافی، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۷۹.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۵۳.
- ↑ جوهری بصری، السقیفة و فدک، مکتبة نینوی الحدیثة، ص۶۹.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۱۲۶.
- ↑ طبری، المسترشد فی الامامة، ۱۴۱۵ق، ص۳۷۰-۳۷۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۳۹۶-۳۹۷؛ ابنحنبل، فضائل الصحابة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۳۳۶؛ قشیری، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۳۸۱؛ ابنعبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۹۷۳؛ ابنتیمیة، منهاج السنة النبویة، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۴۹۰ و ج۸، ص۲۹۳.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغة، مکتبة المرعشی، ج۱۱، ص۱۱۱-۱۱۳.
- ↑ رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۲۲۴؛ ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغة، مکتبة المرعشی، ج۱۱، ص۱۱۱-۱۱۳.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغة، مکتبة المرعشی، ج۱۱، ص۱۱۱-۱۱۳.
- ↑ کنتوری، عبقات الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۸۷.
- ↑ اورعی مؤمنی، «بیعت امام علی با خلفا»، ص۱۶۶.
- ↑ هلالی، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ۱۴۰۷ق، ص۴۵؛ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۳۹۶.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، دارالمعارف، ج۱، ص۵۸۵.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، دارالفکر، ج۵، ص۲۴۹؛ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۳۰، ص۲۷۷.
- ↑ ابنعبد ربه، العقد الفرید، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۴.
- ↑ شیخ مفید، سلسلة مؤلفات الشیخ المفید، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۵۶.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، دارالفکر، ج۶، ص۳۰۲.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، ج۳، ص۲۰۷؛ مسعودی، إثبات الوصیة، ۱۴۱۷ق، ص۱۴۶.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، دارالمعارف، ج۱، ص۵۸۶؛ ابنعبد البر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۹۷۴.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۱۲۶.
- ↑ جوهری بصری، السقیفة و فدک، مکتبة نینوی الحدیثة، ص۶۱.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۳۰۹؛ ابنقتیبة الدینوری، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۱.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، ج۳، ص۲۰۸.
- ↑ هاشمی، بررسی بیعت حضرت امام علی(ع) با خلفا، ۱۳۹۰ش، ص۱۲-۱۳.
- ↑ حسینی، ماجرای بیعت، ۱۳۸۹ش، ص۹-۱۰.
- ↑ لباف، مظلومی گمشده در سقیفه، ۱۳۸۵ش، ج۴، شناسنامه کتاب.
منابع
- ابنتیمیة الحرانی، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنة النبویة، جامعة الامام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
- ابنابیالحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، بیتا.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت، دار البشائر الإسلامیة، ۲۰۰۲م.
- ابنحزم، علی بن احمد، الفصل فی الملل و الأهواء و النحل، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۶ق.
- ابنحنبل، احمد بن محمد، فضائل الصحابة، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۳ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، نشر علامه، بیتا.
- ابنعبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.
- ابنعبد ربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۷ق.
- ابنعساکر، علی بن حسین، تاریخ مدینة دمشق، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- ابنعطیه، مقاتل، أبهی المداد فی شرح مؤتمر علماء بغداد، بیروت، الاعلمی فی المطبوعات، ۱۴۲۳ق.
- ابنقتیبة الدینوری، عبدالله بن مسلم، الامامة و السیاسة، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۱۰ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- ابنمیثم بحرانی، میثم بن علی، النجاة فی القیامة فی تحقیق أمر الإمامة، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۱۷ق.
- اورعی مؤمنی، عبدالله، «بیعت امام علی(ع) با خلفا»، موسوعه رد شبهات ۵: امام علی(ع) ۲، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۵ش.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، قاهرة، جمهوریة مصر العربیة. وزارة الاوقاف. المجلس الاعلی للشئون الاسلامیة. لجنة إحیاء کتب السنة، ۱۴۱۰ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، مصر، دارالمعارف، بیتا.
- بلاذری، احمد بن یحیی، جمل من انساب الاشراف، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
- بیضون، ابراهیم، رفتارشناسی امام علی در آیینه تاریخ، ۱۳۷۹ش
- ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۹۵ق.
- جعفری، محمدتقی، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۶ش.
- جعفریان، رسول، تاریخ خلفا، قم، دلیل ما، ۱۳۸۰ش.
- جعفریان، رسول، تاریخ و سیره سیاسی امیرمؤمنان علی بن ابیطالب(ع)، قم، دلیل ما، ۱۳۸۰ش.
- جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
- جوهری بصری، احمد بن عبدالعزیز، السقیفة و فدک، مکتبة نینوی الحدیثة، بیتا.
- حسینی میلانی، علی، جواهر الکلام فی معرفة الإمامة والإمام، قم، الحقایق، ۱۳۸۹ش.
- حسینی، علیرضا، ماجرای بیعت، قم، دلیل ما، ۱۳۸۹ش.
- خواجه نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، علی(ع) میزان الحق، تهران، مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر، ۱۳۸۶ش.
- خواندمیر، غیاثالدین بن همامالدین، تاریخ حبیب السیر، تهران، خیام، ۱۳۸۰ش.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
- رضا، محمد رشید، تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار)، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۴ق.
- سلطان الواعظین شیرازی، محمد، شبهای پیشاور در دفاع از حریم تشیع، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۹ش.
- سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، تصحیح صبحی الصالح، قم، دارالهجرة، ۱۴۰۷ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین، الشافی فی الامامة، تهران، موسسة الصادق(ع)، ۱۴۰۷ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، کمالالدین و تمام النعمة، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، محبین، ۱۳۸۲ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، سلسلة مؤلفات الشیخ المفید، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
- صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، بیروت، دار إحیاء التراث، ۱۴۲۰ق
- طبری، محمد بن جریر، المسترشد فی الامامة، تهران، مؤسسة الثقافة الإسلامیة لکوشانپور، ۱۴۱۵ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، بینا، بیتا.
- عاملی، سید جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة الإمام علی علیهالسلام، بیروت، المرکز الإسلامی للدراسات، ۱۴۳۰ق.
- عسکری، مرتضی، نقش عایشه در تاریخ اسلام، قم، موسسه علمی فرهنگی علامه عسکری، ۱۳۹۰ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، المطبعة العلمیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
- غلامی، یوسف، پس از غروب، قم، نجم الهدی، ۱۳۸۸ش.
- فخری، محمد، تاریخ تشیع از صدر اسلام تا پایان دوره خلفای راشدین، مشهد، ایلیا فخر، ۱۳۸۸ش.
- کنتوری، میرحامدحسین، عبقات الانوار، قم، غلامرضا مولانا بروجردی، ۱۴۰۴ق.
- کورانی، علی، سیرهنامه امیرالمؤمنین، تهران، چاپ و نشر بین الملل، ۱۴۰۱ش.
- لباف، علی، مظلومی گمشده در سقیفه، تهران، منیر، ۱۳۸۵ش.
- مادلونگ، ویلفرد، جانشینی حضرت محمد(ص)، مشهد، آستان قدس رضوی. بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، قم، دارالهجرة، ۱۴۰۹ق.
- مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیة للإمام علی بن أبی طالب، قم، انصاریان، ۱۴۱۷ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، پرسشها و پاسخها، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۱ش.
- هاشمی، سید شفیع، بررسی بیعت حضرت امام علی(ع) با خلفا، قم، آثار نفیس، ۱۳۹۰ش.
- هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، تهران، موسسة البعثة، ۱۴۰۷ق.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.
پیوند به بیرون
| خلفای نخستین (۱۱-۴۰) |
|  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| خلفای اموی (۴۰-۱۳۲) |
| ||||||||||||||
| خلفای عباسی (۱۳۲-۶۵۶) |
| ||||||||||||||
| مفاهیم | |||||||||||||||
نامهای درون کروشه خلفایی کوتاهمدت هستند که تنها در شهر بغداد بهرسمیت شناخته شدند. | |||||||||||||||