اعزام مسلم بن عقیل به کوفه
اعزام مسلم بن عقیل به کوفه بهعنوان نماینده امام حسین(ع) در پاسخ به نامههای کوفیان، با هدف بررسی دقیق اوضاع سیاسی-اجتماعی و گرفتن بیعت انجام شد. شرایط بیعت مسلم با کوفیان شامل مواردی همچون پایبندی به قرآن و سنت، عدالتخواهی، حمایت از محرومان و اطاعت کامل از اهلبیت(ع) در صلح و جنگ بیان شده است. گزارشهای تاریخی شمار بیعتکنندگان کوفی را بین ۱۲ تا بیش از ۳۰ هزار نفر دانستهاند که پژوهشگران معتقدند عدد ۱۲ هزار مربوط به آغاز بیعت بوده که بهمرور افزایش یافته است.
پژوهشگران تاریخ ادعای کنارهگیری وی در حین مأموریت را با شواهد موجود ناسازگار میدانند. او به دستور امام حسین(ع) خانه هانی بن عروه را مرکز فرماندهی نهضت خود قرار داد که طبق نقل اکثر منابع تاریخی انتخاب منزل مختار ثقفی و یا مسلم بن عوسجه در بدو ورود به کوفه برای پنهان نگه داشتن محل اقامت اصلی خود و گمراه کردن دشمن بوده است. مورخان، ماجرای تسلیم مسلم با وعده اماننامه را رد کرده و آن را با اهداف نهضت امام(ع) ناسازگار میدانند؛ از این رو، دستگیری وی را نه با اماننامه بلکه بهسبب مجروح شدن پس از نبردی سخت دانستهاند.
در عدم موفقیت آمیز بودن طرح ترور عبیدالله بن زیاد توسط مسلم گزارشهای متعددی نقل شده که پژوهشگران، دلیل شکست طرح ترور ابنزیاد را مانعتراشی زنی در خانه هانی بن عروه و یا آگاهی پیشدستانه ابن زیاد از این توطئه را به واقعیت نزدیکتر میدانند. به نظر برخی مورخان، روایت درخواست مسلم از اشعث بن قیس برای منصرف کردن امام حسین(ع) از سفر به کوفه، ساختگی و با هدف تبرئه اشعث است.
مسلم نماینده امام در کوفه
با انتشار خبر مخالفت امام حسین(ع) با یزید، شیعیان کوفه با هدف سرپیچی از بیعت با یزید با ارسال نامههایی ایشان را برای رهبری دعوت کردند.[۱] به گفته مورخان، امام(ع) مسلم بن عقیل را با ارسال نامهای بهعنوان نماینده خود به کوفه فرستاد.[۲] برخی پژوهشگران تاریخ، با استناد به متن نامه امام حسین(ع)، مأموریت اصلی مسلم بن عقیل را بررسی دقیق اوضاع سیاسی ـ اجتماعی کوفه و گرفتن بیعت از کوفیان دانستهاند.[۳] بر اساس این تحلیل، هدف از این مأموریت سنجش میزان حمایت مردم برای قیام علیه حکومت یزید بود تا در صورت مساعد بودن شرایط، امام حسین(ع) نیز به کوفه عزیمت کند.[۴] به باور محمدی ریشهری، پژوهشگر تاریخ، تعبیرهایی مانند «برادرم» و «مورد اعتمادم» در نامه امام(ع)، نشاندهنده جایگاه والای مسلم در کمالات نفسانی و نیز اعتماد و اطمینان امام(ع) به درایت و تدبیر سیاسی مسلم است.[۵] گفته شده انتخاب مسلم افزون بر شجاعت و امین بودن وی،[۶] شایستگی او در میان اصحابش در سازماندهی و آمادهسازی شیعیان کوفه نیز بوده است.[۷] بنابر برخی روایات، امام حسین(ع) پس از توصیه به تقوای الهی و کتمان امر، قیس بن مسهر صیداوی، عمارة بن عبد سلولی و عبدالرحمان بن عبدالله ارحبی را نیز به همراه مسلم بن عقیل، به کوفه فرستاد.[۸]
طبق نقل برخی گزارشها، مسلم بن عقیل پس از گم شدن راه و مرگ دو راهنما، این حادثه را به فال بد گرفته و از امام حسین(ع) درخواست کنارهگیری از مأموریتش را کرده است.[۹] در برخی منابع تاریخی، از پاسخ امام(ع) به مسلم چنین برداشت شده است که ترس مسلم از ادامه مأموریت، دلیل بر درخواست کنارهگیری ذکر شده است.[۱۰] برخی پژوهشگران این روایتها را به دلیل نداشتن سند معتبر و ناسازگاری با شواهد تاریخی غیرقابل اعتماد میدانند و احتمال میدهند، این داستان برای تحریف تاریخ عاشورا ساخته شده است؛[۱۱] از جمله شواهد غیر قابل اعتماد بودن این است که، در فرهنگ اسلامی فال بد نکوهیده است؛ و کنارهگیری مسلم بهعنوان یک مسلمان واقعی از ادامه ماموریتش بدلیل فال بد زدن بعید است، همچنین متهم کردن مسلم به ترس و سستی در انجام وظیفه نیز قابل قبول نیست.[۱۲]
سکونت در منزل هانی
برخی گزارشها حاکی از آن است که امام حسین(ع) به مسلم دستور داده بود تا در صورت ورود به کوفه، خانۀ هانی بن عروه را مرکز فرماندهی نهضت قرار دهد.[۱۳] هانی بن عروه را از بزرگان کوفه، شیعه واقعی و از خواص امیرالمومنین(ع) برشمردند که در سه جنگ با حضرت(ع) شرکت کرد و پیامبر(ص) را نیز درک کرده بود.[۱۴] به گفتۀ محمدی ریشهری، تاریخپژوه شیعی، اکثر منابع تاریخی، اقامت مسلم را در خانۀ مختار ثقفی یا مسلم بن عوسجه بیان کردهاند.[۱۵] او احتمال داده، مسلم برای پنهان نگه داشتن محل اقامت اصلی خود و گمراه کردن دشمن، ابتدا در خانه دیگری اقامت کرده و در نهایت خانهٔ هانی را مرکز فعالیت خود قرار داده است؛ از همین رو ابن زیاد تنها با نفوذ فردی به نام معقل توانست محل اختفای مسلم را کشف کند.[۱۶] برخی پژوهشگران تاریخ، انتخاب خانه مختار برای پناهدادن به مسلم را ناشی از روابط دوستی دیرینه میان آن دو، شهرت مختار به زیرکی و حسن تدبیر در اداره امور انقلاب، تشیع و محبت شدید مختار نسبت به اهل بیت(ع) ذکر کردهاند،[۱۷] افزون بر آنکه مختار داماد نعمان بن بشیر حاکم کوفه بود و همین امر سبب میشد تا مسلم از سوی او در امان باشد.[۱۸]
در حمایت هانی بن عروه
نعمان بن بشیر حاکم کوفه به سبب اتخاذ سیاستی صلحطلبانه[۱۹] ضعف در مدیریت و عدم مقابله نظامی با حامیان مسلم بن عقیل از منصب خود عزل شد و عبید الله بن زیاد به جای او منصوب شد.[۲۰] به گفتهٔ طبری، مورخ اهل سنت در قرن چهارم هجری، با شدت گرفتن تهدیدهای عبیدالله علیه حامیان مسلم و آشکار شدن مخفیگاه او[۲۱] مسلم ناچار شد برای در امان ماندن از دستگیری، مخفیانه خانه مختار را به مقصد خانه هانی بن عروه ترک کند،[۲۲] و در پناه و امان هانی بن عروه قرار گیرد.[۲۳] گفته شده پس از برملا شدن محل اختفای مسلم، هانی بن عروه همچنان از او حمایت کرد و در مشاجرهای که با عبیدالله داشت، هانی حاضر به تسلیم مسلم به عبیدالله نشد.[۲۴]
بیعتگرفتن از کوفیان
مسلم بن عقیل پس از اقامت در کوفه و قرائت نامه امام(ع) برای آنان[۲۵] به گرفتن بیعت برای امام(ع) اقدام کرد. دعوت به کتاب خدا، سنت رسول الله، جهاد با ظالمین، دفاع از مستضعفین، کمک به محرومین، تقسیم عادلانه بیت المال، یاری اهل بیت، صلح با کسانی که این افراد با او صلح کنند و جنگ با کسانی که اینها با او بجنگند، سخن و فعل اهل بیت(ع) را گوش دادن و بر خلاف آن عمل نکردن، از شرایط این بیعت بود.[۲۶]
مدت حضور در کوفه و تعداد بیتکنندگان
مدت حضور مسلم در کوفه را دو ماه و چهار روز بیان کردهاند.[۲۷] تعداد بیعت کنندگان کوفیان با او را بین ۱۲ هزار نفر تا بیش از ۳۰ هزار نفر ذکر کردهاند.[۲۸] در جمعبندی این اقوال گفته شده، تعداد ۱۲ هزار نفر مربوط به ابتدای بیعت بوده که با گذشت زمان، تعدادشان افزایش یافته است.[۲۹] به گفته پژوهشگران تاریخ، در بیشتر گزارشها تعداد ۱۸ هزار نفر بیان شده است،[۳۰] و گزارشهای مربوط به آمار بسیار بالای بیعتکنندگان، مانند ۱۰۰ هزار نفر یا همه مردم کوفه را اغراقآمیز دانستهاند.[۳۱] برخی تاریخ پژوهان با ارایه برخی تحلیلهایی تعداد واقعی بیعت کنندگان با مسلم بن عقیل را بسیار کمتر از آنچه در منابع نقل شده دانستهاند.[۳۲] مسلم پس از مواجه با چنین استقبالی، ماجرا را برای امام(ع) گزارش داد و امام(ع) را به حرکت بسوی کوفه تشویق کرد.[۳۳]
طرح ترور
با مریض شدن شریک بن اعور و عیادت عبیدالله بن زیاد از او در منزل هانی بن عروه فرصتی برای اجرای نقشه مسلم بن عقیل جهت ترور عبیدالله فراهم شد.[۳۴] در پاسخ به اين پرسش كه: «چرا طرح ترور ابن زياد توسط مسلم اجرا، نشد؟»، گزارشهاى متفاوتى وجود دارد؛ در برخی منابع تاریخی نارضایتی هانی بن عروه از کشته شدن ابن زیاد در خانهاش توسط مسلم و نیز یادآوری حديثى از پيامبر(ص) که مسلم را از کشتن به شکل غافلگیرانه منع کرده بود، ذکر شده است.[۳۵] در برخى گزارشها، تصريح شده كه زنى در خانه هانى، مانع اقدام مسلم گرديد.[۳۶] شمارى از گزارشها، حاكى از آناند كه ابن زياد، از قرائن موجود، متوجّه طرح ترور خود شد و صحنه را فوراً ترک كرد.[۳۷] محمدی ریشهری نویسنده شهادتنامه امام حسین(ع)، با ارائه دلایلی، گزارشهای تاریخی درباره نقشه ترور عبیدالله را متناقض و ساختگی میداند.[۳۸] او میگوید اگر نقشه ترور را واقعی بدانیم، گزارشهایی که نشان میدهد ابنزیاد از روی قرائن از ماجرا باخبر شده یا وجود زنی در منزل هانی که مانع اجرای قتل شده، به واقعیت نزدیکتر است.[۳۹]
اماننامه و اسارت مسلم
با دستگیری هانی بن عروه، قیام مسلم بن عقیل با تهدیدهای عبیدالله و پراکنده شدن یاران او، به شکست منتهی شد.[۴۰] مسلم پس از پناه بردن به خانه زنی به طوعه و فاش شدن محل اخفتایش،[۴۱] با وعده اماننامه دشمن دستگیر شد.[۴۲]
در منابع تاریخی درباره پذیرش امان از سوی مسلم بن عقیل گزارشهای متفاوت نقل شده است؛ برخی گزارشها حاکی است که پس از شروع نبرد، به مسلم وعده امان داده شد اما او اماننامه را نپذیرفت و با تمثل به شعری به نبرد ادامه داد و پس از مجروح شدن به اسارت درآمد.[۴۳] در برخی منابع به پذیرش امان پس از درگیری و جراحات شدید اشاره دارد.[۴۴] در برخی منابع بصورت مطلق به پذیرش امان توسط مسلم تصریح دارد.[۴۵] برخی پژوهشگران تاریخ، با رد گزارش دوم و سوم بر این باورند که در نقل دوم، گزارشگر، تسلیم شدن مسلم را ـ که پس از تحمّل جراحات فراوان و ناتوانی از ادامهٔ نبرد رخ داده بود ـ به معنای پذیرفتن امان تفسیر کرده است.[۴۶] آنها همچنین با نادرست دانستن گزارش سوم این پرسش را مطرح کردهاند که چگونه ممکن است، فرستاده امام(ع) و رهبر قیامی که برای زمینهسازی نهضتی بزرگتر به کوفه آمده بود، اماننامه فردی فاسق مانند ابن زیاد را بدون هیچ شرطی بپذیرد و خود را تسلیم کند.[۴۷]
نامه مسلم به امام(ع)
به گزارش طبری، مسلم بن عقیل پس از دستگیری و ناامیدی از زنده ماندن، از محمد بن اشعث خواست نامهای به امام حسین(ع) بنویسد و ایشان را از ادامه حرکت به سوی کوفه بازدارد،[۴۸] محمد بن اشعث نیز مردی را با نامهای به سوی امام(ع) فرستاد و آن حضرت (ع) را از سرنوشت مسلم آگاه کرد.[۴۹]
سید جعفر شهیدی، پژوهشگر تاریخ، با ساختگی دانستن این داستان، بیان کرده، محمد بن اشعث با خاندان امام علی(ع) میانه خوبی نداشته تا جایی که احتمال دخالت پدرش اشعث بن قیس را در شهادت امام علی(ع) قوی دانسته است؛[۵۰] از طرفی او نمیتوانست بدون اجازه ابن زیاد نامهای بفرستد و ابن زیاد نیز چنین اجازهای نمیداد.[۵۱] به باور شهیدی، پژوهشگر تاریخ، احتمالاً این روایت بعدها توسط برخی از افراد قبیله کنده ساخته شده تا از نقش منفی محمد بن اشعث بکاهند.[۵۲]
پانویس
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۸ش، ص۱۶۴.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۳۵۳.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۵۲۲.
- ↑ نمایندگی ولی فقیه در سپاه، زندگانی امام حسین(ع)، قم، ص۴۴،
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۵۲۲.
- ↑ نمایندگی ولی فقیه در سپاه، زندگانی امام حسین(ع)، قم، ص۴۵،
- ↑ اصحاب سید الشهدا(ع)، قرائتی ستوده، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۶.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۹.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۰.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۰.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۳۷ - ۲۳۸.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۳۸.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۴۵۸.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین علیه السلام، ۱۴۲۶ق، ص۱۵۱و ۱۵۲.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۴۲.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۴۲.
- ↑ حسنی، جنبشهای شیعی در تاریخ اسلام، ص۵۵۶.
- ↑ حسنی، جنبشهای شیعی در تاریخ اسلام،۱۳۷۹ش، ص۵۵۶.
- ↑ ابناعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۳۴.
- ↑ بلاذری، انساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۸.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۳۵۹.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین علیه السلام، ۱۴۲۶ق، ص۱۵۱.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۷۹.
- ↑ تاريخ الأمم و الملوك، الطبري ،ج5،ص۳۶۶.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۳۰ق، ص۲۳۱.
- ↑ جعفریان، تأملی در نهضت عاشورا، ۱۳۸۱ش، ص۱۶۶.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۴۸۸.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۴۳.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۴۳.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۴۳.
- ↑ شهیدی، پس از پنجاه سال پژوهشی تازه پیرامون قیام حسین علیه السلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۲.
- ↑ زرگری نژاد، نهضت امام حسین، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۴-۱۳۸.
- ↑ زرگری نژاد، نهضت امام حسین(ع) و قیام کربلا، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۴.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، دارالمعرفه، ص۱۰۱.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، دارالمعرفه، ص۱۰۲.
- ↑ ابن نما حلی، مثیر الأحزان، ۱۴۰۶ق، ص۳۲.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۳۶۰. سند خودم زدم
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۹۲.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۹۲.
- ↑ جعفریان، تاملی در نهضت عاشورا، ۱۳۸۱ش، ص۱۶۸.
- ↑ ابناعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۵۲.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۵۰.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین علیه السلام، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۳۰۰-۳۰۳.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۴۴۴..
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۴۴۴.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۴۵۵.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۴۴۴.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۳۷۵.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۳۷۵.
- ↑ شهیدی، پس از پنجاه سال پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین علیه السلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۳۷-۱۳۸.
- ↑ شهیدی، پس از پنجاه سال پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین علیه السلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۳۷-۱۳۸.
- ↑ شهیدی، پس از پنجاه سال پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین علیه السلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۳۷-۱۳۸.
منابع
- ابن شهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، ۱۳۷۹ش.
- ابن نما حلی، جعفر بن محمد، مثیر الأحزان، قم، مدرسه امام مهدی(عج)، چاپ سوم ۱۴۰۶ق.
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، بیروت، دار المعرفه، بیتا.
- ابناعثم کوفی، أحمد، الفتوح، بیروت، دارالأضواء، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
- الباعونی، شمس الدین، جواهر المطالب فی مناقب الامام علی بن ابی طالب علیهم السلام، قم، مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه، ۱۴۱۵ق،
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، موسسه امام صادق(ع)، چاپ نهم، ۱۳۷۸ش.
- جعفریان، رسول، تأملی در نهضت عاشورا، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
- حسنی، هاشم معروف، جنبشهای شیعی در تاریخ اسلام، (مترجم) مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۹ش.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه السلام، قم، انوار الهدی، چاپ دوم، ۱۴۲۳ق.
- زرگری نژاد، غلامحسین، نهضت امام حسین（ع） و قیام کربلا، تهران، سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انسانی دانشگاهها （سمت）، ۱۳۸۶ش.
- شهیدی، جعفر، پس از پنجاه سال پژوهشی تازه پیرامون قیام حسین علیه السلام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری: تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- قرائتی ستوده، احسان، اصحاب سید الشهدا(ع)، رویکردی بر گونه شناسی معرفتی مردم کوفه و بصره، قم، زائر، ۱۳۹۱ش.
- محمدی ریشهری، محمد، شهادتنامه امام حسین(ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، دو مجلد، قم: مؤسسه علمیفرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۲ش.
- مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- مقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسین علیه السلام، بیروت، موسسه الخرسان للمطبوعات، ۱۴۲۶ق.
- نمایندگی ولی فقیه در سپاه، زندگانی امام حسین(ع)، قم، پژوهشکده تحقیقات اسلامی، بیتا.