پیراهن عثمان
پیراهن عثمان به پیراهن خونآلود عثمان بن عفان پس از کشتهشدن او در سال ۳۵ق گفته میشود. این پیراهن نمادی از خونخواهی عثمان و نمونهای از بهرهبرداری سیاسی معاویة بن ابیسفیان از قتل او[۱] برای دستیابی به حکومت شناخته میشود.[۲]
به گزارش منابع تاریخی، پس از کشتهشدن عثمان، عَمْرُو بن عاص به معاویه پیشنهاد کرد با بهرهگیری از این ماجرا، مردم شام را به خونخواهی عثمان فراخواند و مسئولیت قتل او را متوجه علی بن ابیطالِب(ع) سازد[۳] و با همراهی آنان با امام علی(ع) بجنگد.[۴] به گفته مورخان، نُعْمانُ بْنُ بَشیر پیراهن خونآلود عثمان را همراه با انگشتان بریده نائِلَه، همسر عثمان، که هنگام دفاع از وی آسیب دیده بود، به شام برد. معاویه آنها را بر فراز منبر آویخت[۵] و پیراهن عثمان حدود یک سال بر منبر باقی ماند. بنا بر گزارشها، این اقدام موجب سوگواری مردم شام، رواج شعار خونخواهی عثمان و برانگیختهشدن افکار عمومی شد.[۶] ابنکثیر تاریخنگار اهلسنت نیز گزارش کرده است که معاویه و گروهی از صحابه و تابعین، با استناد به این واقعه، مردم را به خونخواهی عثمان تشویق میکردند.[۷]
به گفته مورخان، معاویه در پاسخ به کسانی که او را به بیعت با امام علی(ع) فرا میخواندند، مدعی بود که علی(ع) در کشتهشدن عثمان بیتقصیر نیست و اگر چنین است، باید قاتلان عثمان را تحویل دهد تا پس از آن درباره مسئله خلافت تصمیمگیری شود.[۸] در مقابل، علی بن ابیطالب(ع) در نامهای به معاویه، خونخواهی عثمان را نه مقصود اصلی او، بلکه دستاویزی برای دستیابی او به اهداف دنیوی دانست.[۹]
ماجرای پیراهن عثمان، با تفاوتهایی در منابعی مانند تاریخ الرسل والملوک،[۱۰] تاریخ مدینه دمشق[۱۱] و البدایة و النهایة[۱۲] نقل شده است. بر پایه این منابع، تبلیغات معاویه با محوریت خونخواهی عثمان، در بسیج نیروهای شام، شکلگیری رویارویی با سپاه امام علی(ع) و در نهایت وقوع جنگ صفین در سال ۳۷ق نقش مؤثری داشت.[۱۳]
در ادبیات فارسی، پیراهن عثمان یا پیراهن عثمانکردن به ضربالمثلی تبدیل شده است که به معنای دستاویز قرار دادن یک حق یا حادثه برای پیشبرد مقاصد سیاسی یا شخصی به کار میرود.[۱۴]
پانویس
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۲۲؛ طبری، تاریخ الطبری، ۱۸۷۹م، ج۳، ص۵۶۱.
- ↑ شعراوی، تفسیر الشعراوی، ۱۹۹۱م، ج۱۱، ص۶۸۸۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابنمزاحم، وقعة صفین، ۱۳۷۰ش، ص۶۰؛ دینوری، اخبارالطوال، ۱۳۷۱ش، ص۱۹۴-۱۹۸.
- ↑ ابنطقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیة والدول الإسلامیة، دار صادر، ص۹۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۸۷۹م، ج۳، ص۵۶۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۸۷۹م، ج۳، ص۵۶۱.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۲۲۷.
- ↑ ابنمزاحم، وقعة صفین، ۱۳۷۰ش، ص۲۷۱.
- ↑ دینوری، اخبارالطوال، ۱۳۷۳ش، ص۱۶۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۸۷۹م، ج۳، ص۵۶۱.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۳۹، ص۳۷۹.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۲۲۷.
- ↑ ابنطقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیة والدول الإسلامیة، دار صادر، ص۹۰.
- ↑ دهخدا، امثال و حکم، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۹، ذیل «پیراهن عثمان کردن».
منابع
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- ابنطقطقی، محمد بن علی، الفخری فی الآداب السلطانیة و الدول الإسلامیة، بیروت، دار صادر، بیتا.
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق و ذکر فضلها و تسمیة من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحیها من واردیها و أهلها، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
- ابنمزاحم، نصر، وقعة الصفین، ترجمه پرویز اتابکی، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۰ش.
- دهخدا، علی اکبر، امثال و حکم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
- دینوری، احمد بن داود، اخبار الطوال، تحقیق: عامر، محمد عبدالمنعم، شیال، جمالالدین، قم، منشورات الشریف الرضی، چاپ اول ۱۳۷۳ش.
- شعراوی، محمد متولی، تفسیر الشعراوی، بیروت، اخبار الیوم اداره الکتب و المکتبات، ۱۹۹۱م.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، تاریخ الامم و الملوک، لیدن، ۱۷۸۹م.