یحیی بن زید
 | |
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | یحیی بن زید بن علی بن حسین علیه السلام |
| لقب | قتیل جوزجان |
| خویشاوندان | زید بن علی |
| ولادت | ۱۰۷ق مدینه |
| محل زندگی | مدینه، کوفه،خراسان |
| وفات | ۱۲۵ق جوزجان (سرپل فعلی) افغانستان |
| علت وفات | شهادت به دستور ولید بن یزید |
| مدفن | سرپل افغانستان |
| فعالیتها | قیام علیه بنی امیه |
یحیی بن زید (۱۰۷-۱۲۵ق) فرزند زید شهید[۱] و نوه امام سجاد(ع) و معاصر با امام صادق علیهالسلام بود. یحیی، با کنیه ابوطالب معرفی شده[۲] و چون در جوزجان به شهادت رسید، به قتیل جوزجان شهرت یافت.[۳] مادر یحیی، ریطه دختر عبدالله بن محمد حنفیه دانسته شده است.[۴] البته ذبیحالله محلاتی، نویسنده شیعه، این انتسابِ مادری را نپذیرفته است.[۵] با اینکه سال تولد یحیی در منابع صریح نیست، اما با توجه به وفاتش در ۱۲۵ق و سن ۱۸ سالگی، تولدش را حدود ۱۰۷ق برآورد کردهاند.[۶]
به گفته علمای نسب، یحیی با دخترعموی خودش ازدواج کرد[۷] و بدون اینکه فرزندی داشته باشد، شهید شد.[۸] در مقابل، در منابعی دیگر از «عبدالله بن یحیی» با لقب طالبالحق[۹] و نیز دختری به نام زینب که مرقدش در مصر[۱۰] دانسته میشود، یاد شده است.[۱۱]
براساس نقل مورخان، پس از شهادت زید، پسرش یحیی در کوفه با متوکل بن هارون بلخی، از شیعیان و راویان امام صادق(ع)، دیدار کرد. یحیی از او دربارهٔ وضعیت مدینه و نظر امام صادق(ع) دربارهٔ خود و پدرش پرسید. متوکل پیشگویی امام را دربارهٔ کشتهشدن یحیی برایش بازگو کرد. سپس یحیی صحیفه سجادیه به خط پدرش را به متوکل سپرد تا به مدینه برساند.[۱۲] این گفتوگو بعدها هم از سوی باورمندان به امامی بودن یحیی[۱۳] و هم مخالفانش[۱۴] مورد استناد قرار گرفت.
عبدالله مامقانی، رجال شناس، یحیی را امامی مذهب میداند[۱۵] و علامه امینی، از مورخان قرن چهاردهم، معتقد است که یحیی به امامت امام صادق(ع) اعتراف داشت و شیعیان هرگز از یحیی بدگویی نکردهاند و امام صادق(ع) هنگام شهادتش بر او گریست و برایش طلب رحمت کرد.[۱۶] همچنین خزاز، از فقیهان و راویان شیعه قرن چهارم، روایتی نقل کرده که در آن پدر یحیی به امامت دوازده امام اعتراف کرده و گفته چهار نفر آنان پیشین و هشت نفر دیگر پس از او خواهند بود.[۱۷] در مقابل سید ابوالقاسم خویی، رجالشناس، یحیی را تابع امام صادق(ع) نمیدانست و معتقد بود که یحیی در مسائل خود مستقل بوده است.[۱۸]
به گفته مورخان، یحیی، پس از شهادت پدرش، به بلخ سفر کرد.[۱۹] و در شعبان ۱۲۵ق همراه یارانش پس از نبردی سخت در جوزجان کشته شد.[۲۰] گفتهاند پیکرش را بر دروازه جوزجان به دار آویختند.[۲۱] سر او را نزد ولید بن عبدالملک فرستادند و او نیز برای مادرش فرستاد.[۲۲] گفته شده پس از تسلط ابومسلم بر خراسان در ۱۳۰ق، جسد یحیی را پایین آوردند، بر پیکرش نماز گزاردند و در جوزجان دفن،[۲۳] و برایش عزاداری کردند.[۲۴] گفته میشود در همان سال، بهسبب این واقعه، بسیاری از خانوادهها فرزندان پسر خود را «یحیی» نام نهادند.[۲۵]
بقعههای منتسب به یحیی بن زید در گرگان،[۲۶] کلیدر نیشابور،[۲۷] سبزوار[۲۸] ورامین[۲۹] و میامی مشهد[۳۰] وجود دارند. البته کتیبه بقعه میامی نشان میدهد که متعلق به یحیی بن حسین (برادرزاده یحیی بن زید) است.[۳۱]
پانویس
- ↑ منهاج سراج، طبقات ناصری، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۲۵۰.
- ↑ بیهقی، لباب الأنساب، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۲۷-۳۲۸.
- ↑ بیهقی، لباب الأنساب، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۲۷-۳۲۸.
- ↑ منهاج سراج، طبقات ناصری تاریخ ایران و اسلام، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۲۵۰.
- ↑ محلاتی، ریاحین الشریعه، دارالکتب الاسلامیه، ج۴، ص۲۶۳.
- ↑ قرشی، حیاة الشهید، ۱۴۲۹ق، ص۶۰.
- ↑ المَحَلّی، الحدائق الوردیّه، ۲۰۰۲م، ج۱، ص۲۷۱.
- ↑ بیهقی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲۹۲.
- ↑ بیهقی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲۹۲.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۳، ص۶۷.
- ↑ ابنجبیر، رحلة ابن جبیر، ص۲۰.
- ↑ مقدمه صحیفه سجادیه.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، مطبعة المرتضویه، ج۳، ص۳۱۶؛ امینی، نظرة فی کتاب السنه و الشیعه، نشر مشعر، ج۱، ص۲۱.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج۲۰، ص۵۰.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، مطبعة المرتضویه، ج۳، ص۳۱۶.
- ↑ امینی، نظرة فی کتاب السنه و الشیعه، نشر مشعر، ج۱، ص۲۱.
- ↑ خزاز، کفایة الاثر، ۱۴۰۱ق، ص۳۰۴.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج۲۰، ص۵۰.
- ↑ بلعمی، تاریخنامه طبری، ۱۳۶۸ش، ج۴، ص۹۶۳.
- ↑ منهاج سراج، طبقات ناصری، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۳۸۸؛ خراسانی، منتخب التواریخ، ۱۳۴۷ش، ص۳۵۵؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۵، ص۲۷۲.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۵، ص۲۷۲؛ قندوزی، ینابیع الموده، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۱۶۲؛ اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۱۰۷.
- ↑ حائری، شجره طوبی، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۲۶۰.
- ↑ حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴م، ص۱۸۲.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۵، ص۲۷۲.
- ↑ حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴م، ص۱۸۲.
- ↑ محمدی جلالی، قیام یحیی بن زید(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۲۸۹.
- ↑ محمدی جلالی، قیام یحیی بن زید(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۲۵۳.
- ↑ محمدی جلالی، قیام یحیی بن زید(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۲۷۵.
- ↑ محمدی جلالی، قیام یحیی بن زید(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۳۰۷.
- ↑ سالک بیرجندی، «امامزاده یحیی بن حسین زید میامی»، ص۷۰.
- ↑ سالک بیرجندی، «امامزاده یحیی بن حسین زید میامی»، ص۷۰.
منابع
- ابنجبیر، محمد بن احمد، رحلة ابن جبیر، بیروت، دار و مکتبة الهلال، بیتا.
- ابنصوفی، علی بن محمد، المجدی فی أنساب الطالبیین، قم، مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۲۲ق.
- حیدر، اسد، الإمام الصادق و المذاهب الأربعة، بیروت، دار التعارف، ۱۴۲۲ق.
- اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ق.
- المَحَلّی، الحمید بن احمد، الحدائق الوَرْدیَّة فی مناقب الأئمة الزیدیة، محقق المرتضی بن زید المَحَطْوَری، صنعاء، مطبوعات مکتبة مرکز بدر، ۲۰۰۲م.
- امینی، عبدالحسین، نظرة فی کتاب السنة و الشیعة، تحقیق احمد الکنانی، تهران، نشر مشعر، بیتا.
- بغدادی، صفی الدین عبد المؤمن بن عبد الحق، مراصد الاطلاع علی اسماء الامکنة و البقاع، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- بلعمی، تاریخنامه طبری، جلد دوم، طبع دوم، تهران، ۱۳۶۸ش.
- بیهقی، علی بن زید، لباب الأنساب و الألقاب و الأعقاب، تحقیق مهدی رجایی، قم، کتابخانه حضرت آیتالله العظمی مرعشی نجفی(ره)، ۱۳۸۵ش.
- حمیری، محمد بن عبدالمنعم، الروض المعطار فی خبر الاقطار، بیروت، مکتبة لبنان، چاپ دوم، ۱۹۸۴م.
- خراسانی، محمدهاشم، منتخب التواریخ. تهران، خیابان بوذر جمهیری، ۱۳۴۷ش.
- خزازرازی، علی بن محمد، کفایه الاثر فی النص علی الائمه الاثنیعشر، قم، انتشارات بیدار، ۱۴۰۱ق.
- خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، منشورات آیهالله خویی، ۱۴۰۳ق.
- رضوی اردکانی، سید ابوفاضل، شخصیت و قیام زید بن علی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، بیتا.
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م.
- سالک بیرجندی، محمدتقی، «امامزاده یحیی بن حسین زید میامی»، مجله وقف جاویدان، شماره ۴۵، بهار ۱۳۸۳ش.
- قرشی، باقرشریف، حیاة الشهید، الخالد زید بن علی، ماهر، ۱۴۲۹ق.
- قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ينابيع المودة لذوي القربی، قم، منظمة الاوقاف و الشؤون الخیریة، دار الأسوة للطباعة و النشر، ۱۴۲۲ق.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف، مطبعة المرتضویة، بیتا.
- محمدی جلالی، محمدمهدی، قیام یحیی بن زید(ع)، قم، وثوق، ۱۳۸۵ش.
- مستوفی، حمد الله بن ابی بکر بن احمد مستوفی قزوینی، تاریخ گزیده، تحقیق عبدالحسین نوایی، تهران، امیر کبیر، چ سوم، ۱۳۶۴ش.
- منهاج سراج، عثمان بن محمد، طبقات ناصری تاریخ ایران و اسلام، تحقیق عبد الحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
- هارونی، یحیی بن حسین، الافاده فی تاریخ ائمه الزیدیه، تحقیق محمد یحیی سالم غرّان، چاپ اول، دارالحکمه الجانیه، ۱۴۱۷ق.
- یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.
- ابناثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر - دار بیروت، چاپ اول، ۱۳۸۵ق.