خونخواهی امام حسین(ع)
خونخواهی امام حسین(ع) از بزرگترین اعمال و عباداتی دانستهاند که انسان میتواند برای تقرب به خداوند انجام دهد. پس از واقعه عاشورا، این خونخواهی تبدیل به یکی از مهمترین مسائل در جامعه اسلامی گردید که حوادث بسیاری را با خود به همراه داشت. براساس منابع اسلامی، گفته شده که قاتلان امام حسین را نباید محدود به لشگریان حاضر در سپاه عمر بن سعد دانست، بلکه همه کسانی که در انحراف مسیر خلافت نقش داشتهاند، در زمره قاتلان امام حسین(ع) قرار میگیرند. برخی این مفهوم را وسیعتر معنا کرده و معتقدند خونخواهی امام حسین(ع)، به معنای نابودی ساختارِ ظلم و سلب کاملِ قدرت از ظالمان خواهد بود.
براساس روایات، خداوند خونخواه امام حسین(ع) خواهد بود. همچنین گفته شده خود امام حسین(ع) پس از رجعت، انتقام خود و اهلبیت خود را خواهد گرفت. در برخی روایات و دعاها، مومنان و ملائکه دعا میکنند که در زمره خونخواهان قرار بگیرند. از امام زمان(ع) نیز به عنوان خونخواه امام حسین(ع) یاد شده است؛ در دعای ندبه در خطاب به امام زمان(ع) چنین گفته شده «أَیْنَ الطَّالِبُ بِدَمِ الْمَقْتُولِ بِکَرْبَلَاء؛ کجاست طلبکننده خون شهید کربلا».
قیامهای مختلفی در خونخواهی امام حسین(ع) به وقوع پیوست. مردم سیستان پس از آنکه از شهادت امام حسین(ع) آگاه شدند بر یزید و حاکمانش خرده گرفته و دست به شورش زدند. در سال ۶۵ هجری، قیام توابین به رهبری سلیمان بن صرد به وقوع پیوست که یکی از اهداف اصلی آن انتقام از قاتلان امام حسین(ع) بود. قیام مختار ثقفی نیز در سال ۶۶ هجری با شعار خونخواهی از قاتلان امام حسین(ع) واقع شد. در این قیام، بسیاری از قاتلان امام حسین(ع) از جمله شمر بن ذیالجوشن، عمر بن سعد و عبیدالله بن زیاد، کشته شدند.
جایگاه
پس از واقعه عاشورا، مسئله «خونخواهی» و انتقام از قاتلان امام حسین(ع) را یکی از مهمترین مسائل مطرحشده در جامعه اسلامی دانستهاند.[۱] این مسئله، حوادث بسیاری را در جامعه اسلامی رقم زد و حتی قیامهایی را در پی داشت.[۲] خونخواهی مظلومان و شهیدان، بهویژه خونخواهی امام حسین(ع)، از بزرگترین و عالیترین اعمال و عباداتی دانسته شده است که انسان میتواند برای تقرب به خداوند انجام دهد.[۳] خونخواهی امام حسین(ع) را نه تنها افتخاری برای مؤمنان، بلکه افتخاری برای ملائکه مقرب الهی نیز دانستهاند.[۴] چنانکه از امام رضا(ع) نقل شده که چهار هزار فرشته تا روز قیامت در کنار قبر امام حسین(ع) با حالتی پریشان باقی مانده و شعار خونخواهی امام را سر میدهند.[۵]
برخی پژوهشگران معتقدند براساس آیات، احادیث و شواهد تاریخی، نمیتوان قاتلان امام حسین را محدود به یزید و ابنزیاد و لشگریان حاضر در سپاه عمر بن سعد در کربلا دانست. اینان معتقدند همه کسانی که بعد از پیامبر اسلام در انحراف مسیر خلافت و غصب آن نقش داشتهاند، در زمره قاتلان امام حسین(ع) قرار میگیرند.[۶] برخی دیگر از پژوهشگران موضوع انتقام را از افراد جدا کرده و معتقدند خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت دانست. به گفته این افراد، انتقام الهی در منطق عاشورا، تحقق عدالت تاریخی و نابودی ساختارهای ظلم است.[۷]
تعبیر «ثارالله» که در یک معنا اشاره به خونخواهی امام حسین(ع) دارد، در ادبیات شعری و مرثیه، و در کارهای خطاطی، نقاشی، طراحی و پوستر جای خاصی داشته و منبع الهامبخش برای هنرمندان مکتبی معرفی شده است.[۸] هنرمندان قالیباف نیز از این موضوع در هنر خود استفاده کردهاند.[۹] موضوع خونخواهی امام حسین(ع) در ادبیات فارسی نیز بروز داشته و شاعران پیرامون آن اشعاری را سرودهاند:
خونخواهان امام حسین(ع)
در روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده هیچکس از اهل زمین نمیتواند انتقام آن را بگیرد، و تنها خداوند این کار را انجام میدهد.[۱۱] علامه مجلسی در توضیح «ثارالله فی الارض» که پیرامون امام حسین(ع) نقل شده[۱۲] احتمال داده که خداوند خونخواه امام حسین(ع) خواهد بود و انتقام وی را از دشمنانش خواهد گرفت.[۱۳] در برخی دعاها نیز گفته شده که خداوند خونخواه امام حسین(ع) است.[۱۴] برخی عالمان اذعان داشتهاند که خود امام حسین(ع) پس از رجعت، انتقام خود و اهلبیت خود را خواهد گرفت.[۱۵] در برخی روایات و دعاها، مومنان[۱۶] و ملائکه[۱۷] دعا میکنند که در زمره خونخواهان امام حسین(ع) قرار بگیرند.
خونخواهی توسط امام زمان
علی بن ابراهیم قمی، از مفسران شیعه در ذیل آیه ۳۹ سوره حج روایتی از امام صادق(ع) نقل میکند و این آیه را در مورد امام زمان میداند که پس از قیام، طلب انتقام خون امام حسین(ع) را سر میدهد.[۱۸] در دعای ندبه در خطاب به امام زمان(ع) چنین گفته شده «أَیْنَ الطَّالِبُ بِدَمِ الْمَقْتُولِ بِکَرْبَلَاء؛ کجاست طلبکننده خون شهید کربلا».[۱۹] در برخی دعا و زیارات، دعا میشود که در کنار امام زمان خونخواه امام حسین(ع) باشیم.[۲۰] شهید محمد صدر خونخواهی امام حسین(ع) توسط امام زمان را مصداق یاری رساندن به امام حسین(ع) توسط امام زمان دانسته است.[۲۱]
برخی پژوهشگران معتقدند وقتی امام زمان را خونخواه امام حسین(ع) معرفی کنیم، معنای خونخواهی فراتر از جنبه شخصی و فردی آن است.[۲۲] از نگاه این افراد خونخواهی توسط امام زمان به این معنا است که امام ساختارِ ظلم را به صورت کلی از بین میبرد و این به معنای سلب کاملِ قدرت از ظالمان خواهد بود، که بزرگترین انتقام در طول تاریخ است.[۲۳]
خونخواهی امام حسین در زیارتنامهها و دعاها
موضوع خونخواهی امام حسین(ع) و اینکه افراد از خداوند درخواست کنند که در زمره خونخواهان امام باشند، در روایات و ادعیه بسیاری ذکر شده است؛ در اعمال روز عاشورا آمده است که وقتی شیعیان و عزاداران میخواهند یکدیگر را تسلی بدهند، برای یکدیگر خونخواه امام حسین(ع) بودن را طلب میکنند.[۲۴] زیارت عاشورا از جمله دعاهایی است که فرد برای قرار گرفتن در زمره خونخواهان امام حسین(ع) دعا میکند.[۲۵] طلب خونخواهی امام حسین(ع) دو بار در زیارت عاشورا، یکی به صورت مفرد (طَلَبَ ثَارِکَ[۲۶]) و یکی به صورت جمع (طَلَبَ ثَارِکم[۲۷])، ذکر شده است.[۲۸] برخی عالمان با توجه به برخی تعابیر در زیارت عاشورا (أَنْ یَرْزُقَنِی[۲۹]) از خونخواهی با تعبیر رزق معنوی یاد کردهاند.[۳۰] در دعای ندبه نیز به خونخواهی امام حسین(ع) اشاره شده است.[۳۱]
قیامها
شهادت امام حسین(ع) و یارانش، تغییرات مهمی در میان مسلمانان ایجاد کرد.[۳۲] به اعتقاد محمدباقر قرشی، عالم شیعی، مسلمانان که تا زمان شهادت امام حسین(ع) با تسلیم در مقابل حکومت همراه بودند، پس از شهادتِ امام پیگیر مبارزه با ظلم شده و شعار خونخواهی امام حسین(ع) را سر دادند.[۳۳] گفته شده این شعار نقش بسزائی در تزلزل حکومت اموی داشت.[۳۴] بنابر نقل طبرسی، از عالمان شیعه، در کتاب الاحتجاج، پس از ایراد خطبه امام سجاد(ع) در کوفه، مردم که متأثر شده بودند، از امام خواستند رهبری آنها را برعهده بگیرد تا انتقام را از کسانی که بر آنها ستم کردهاند، بگیرند.[۳۵] البته امام با یادآوری عهدشکنیهای آنان و رفتارشان با پدرانش، این درخواست را رد کرد.[۳۶]
براساس نقل کتاب تاریخ سیستان، مردم سیستان پس از آنکه از شهادت امام حسین(ع) آگاه شدند بر یزید و حاکمانش خرده گرفته و دست به شورش زدند.[۳۷] حاکم آنجا مجبور به ترک آنجا گردید و تا ابتدای سال ۶۲ هجری حاکم جدیدی برای آنجا آمد.[۳۸] در سال ۶۵ هجری، قیام توابین به رهبری سلیمان بن صرد به وقوع پیوست.[۳۹] یکی از اهداف اصلی این قیام را انتقام از قاتلان امام حسین(ع) برشمردهاند.[۴۰] بنابر گزارشها، آنان تنها راه برای جبران عدم حضور در کربلا را در کشتن فرماندههان لشکر یزید میدانستند. آنان همچنین در صدد بودند پس از پیروزی، خلافت را به اهلبیت(ع) واگذار کنند.[۴۱]
قیام مختار ثقفی نیز در سال ۶۶ هجری به وقوع پیوست.[۴۲] جمع بزرگی از شیعیان کوفه با مختار همراه شده و شعار خونخواهی از قاتلان امام حسین(ع) را سر دادند.[۴۳] در نتیجه از بسیاری از قاتلان امام حسین(ع) از جمله شمر بن ذیالجوشن، عمر بن سعد و عبیدالله بن زیاد، انتقام گرفته و آنها را کشتند.[۴۴] بنابر نقل منابع تاریخی، بخشی از سپاهیان مختار با شعار «یا لثارات الحسین» وارد مسجدالحرام شدند و این شعار را در این مکان نیز سر دادند.[۴۵] در دههها بعد از واقعه عاشورا نیز قیامهایی وجود داشت که شعار خونخواهی امام حسین(ع) را سر میدادند؛ برای نمونه قیام زید بن علی در سال ۱۲۲ هجری.[۴۶] برخی پژوهشگران به این نکته توجه دادهاند برخی جریانها و افراد از موضوع خونخواهی امام حسین(ع) و موضوع انتقام را ابزاری برای رسیدن به خواستههای خود قرار داده و از این موضوع سوء استفاده میکردند.[۴۷]
پانویس
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
- ↑ صحت، پیام عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۳۰۶.
- ↑ صحت، پیام عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۳۰۶.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۹۹.
- ↑ صحت، پیام عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۳۰۶.
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۱۲۵.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۱۲۵.
- ↑ صفایی جندقی، «دیوان اشعار، ترکیب ۱۱۴بندی عاشورایی»، گنجور
- ↑ ابنقولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۶.
- ↑ شهید اول، المزار، ۱۴۱۰ق، ص۱۴۴.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۱۵۱.
- ↑ طوسی، مصباح المتهجّد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴۰۲.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۱۵۱.
- ↑ ولدان، «خونخواهی امام حسین(ع) چگونه به دست حضرت مهدی(عج) صورت میگیرد؟»، ایرنا.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۹۹.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۸۵.
- ↑ ابنطاووس، إقبال الأعمال، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ ابنقولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۱۷۵؛ ولدان، «خونخواهی امام حسین(ع) چگونه به دست حضرت مهدی(عج) صورت میگیرد؟»، ایرنا.
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
- ↑ ابن قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۱۷۵.
- ↑ کارگر، فروغ حق، ۱۳۸۷ش، ص۷۸.
- ↑ شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۷۴.
- ↑ شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۷۴.
- ↑ ولدان، «خونخواهی امام حسین(ع) چگونه به دست حضرت مهدی(عج) صورت میگیرد؟»، ایرنا.
- ↑ شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۷۴.
- ↑ عندلیب همدانی، «برائت، شفاعت و ثبات قدم؛ ۳ رزق معنوی در زیارت عاشورا»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ ابنطاووس، إقبال الأعمال، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ قرشی، حیاة الإمام الحسین بن علی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۸.
- ↑ قرشی، حیاة الإمام الحسین بن علی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۸.
- ↑ قرشی، حیاة الإمام الحسین بن علی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۸.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۰۶.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۰۷.
- ↑ تاریخ سیستان، ۱۳۶۶ش، ص۹۹.
- ↑ تاریخ سیستان، ۱۳۶۶ش، ص۹۹.
- ↑ ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۲۵۳.
- ↑ سفاک امانی، «قیام توابین(بخش دوم)»، ص۶۲.
- ↑ سفاک امانی، «قیام توابین(بخش دوم)»، ص۶۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۱۹.
- ↑ ابناثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۳۴۷.
- ↑ مقریزی، امتاع الاسماع، ۱۴۲۰ق، ج۱۲، ص۲۵۰؛ ابناثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۳۴۷.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۷۶.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۷۱.
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
منابع
- ابناثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، محقق و مصحح: عبدالحسین امینی، نجف اشرف، دار المرتضویة، چاپ اول، ۱۳۵۶ش.
- ابنطاووس، علی بن موسی، اقبال الاعمال، گردآورنده: محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۶۷ش.
- ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
- تاریخ سیستان، مصحح: محمدتقی بهار و محمد رمضانی، ایران، پدیده خاور، ۱۳۶۶ش.
- سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- سفاک امانی، محمدرضا، «قیام توابین(بخش دوم)»، شماره ۳۸، فرهنگ کوثر ۱۳۷۹ش.
- شهید اول، محمد بن مکی، المزار فی کیفیة زیارات النبی و الأئمة(ع)، قم، مدرسه امام مهدی(عج)، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق و مصحح: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد و سلاح المتعبّد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- شیخ مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- صحت، علی، پیام عاشورا (شرح زیارت عاشورا)، تهران، انتشارات مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر، ۱۳۸۴ش.
- صدر، سید محمد، شذرات من فلسفة تاریخ الحسین(ع)، مقرر: اسعد ناصری، نجف، هیئة تراث السید الشهید الصدر، ۱۴۳۰ق.
- صفایی جندقی، میرزا احمد، «دیوان اشعار، ترکیب ۱۱۴بندی عاشورایی»، گنجور، تاریخ بازدید: ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی أهل اللجاج، محقق و مصحح: محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- طبری، أبوجعفر محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، تحقیق: محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- طوسی، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، ۱۴۱۱ق.
- عندلیب همدانی، «برائت، شفاعت و ثبات قدم؛ ۳ رزق معنوی در زیارت عاشورا»، خبرگزاری بینالمللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- قرشی، محمدباقر، حیاة الإمام الحسین بن علی علیهما السلام: دراسة و تحلیل، محقق: مهدی قرشی، کربلاء، العتبة الحسینیة المقدسة. قسم الشؤون الفکریة و الثقافیة، ۱۴۱۳ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کارگر، رحیم، فروغ حق، مصاف حق و باطل از نهضت حسینی تا انقلاب مهدوی، قم، بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج)، ۱۳۸۷ش.
- محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، نشر معروف، ۱۳۷۶ش،
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مقریزی، تقی الدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، تحقیق: محمد عبدالحمید نمیسی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- ولدان، محمدباقر، «خونخواهی امام حسین(ع) چگونه به دست حضرت مهدی(عج) صورت میگیرد؟»، ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ش.