نهج الفصاحه (کتاب)

نهج الفصاحه

اطلاعات کتاب
نویسنده	ابوالقاسم پاینده (۱۲۸۷-۱۳۶۳ش)
تاریخ نگارش	۱۳۲۴ش
موضوع	اخلاق و فضایل اخلاقی
زبان	عربی- فارسی
مجموعه	۱ مجلد
اطلاعات نشر
ناشر	سازمان انتشارات جاویدان
تاریخ نشر	۱۳۲۴ش

نهج الفصاحه، کتابی حاوی کلمات قصار و برخی خطبه‌های پیامبر اکرم(ص) در اخلاق و فضایل اخلاقی، که توسط ابوالقاسم پاینده گردآوری و ترجمه شده‌ است. نویسنده در مقدمه‌ای مفصل که بر این کتاب نوشته است، به تبیین انگیزه نگارش نهج الفصاحه، فصاحت پیامبر(ص)، تاریخ پیامبر(ص) و موضوعات دیگر پرداخته‌ است.

علت نامگذاری این مجموعه به نهج الفصاحه به سبب حدیث پیامبر (ص) است که فرموده‌اند: «انا افصح العرب؛ من فصیح‌ترین فرد عرب هستم».

مؤلف کتاب

مقالهٔ اصلی: ابوالقاسم پاینده

ابوالقاسم پاینده مترجم، نویسنده و روزنامه‌نگار ایرانی در ۱۲۸۷ش در نجف‌آبادِ اصفهان به دنیا آمد. پاینده مترجم و نویسنده‌ای پرکار بود. تسلط او بر زبان و ادب فارسی و عربی (وی با انگلیسی و فرانسه هم آشنایی داشت) و تجربه ممتدش در روزنامه‌نگاری، نثری روان و بی‌غلط به او بخشیده بود که ویژگی برجسته آثارش شده بود. ترجمه او از قرآن، که اولین بار در ۱۳۳۶ش منتشر شد، نقطه عطفی در ترجمه‌های معاصر قرآن قلمداد می‌شود و آن را مهم‌ترین اثر پاینده می‌دانند. پاینده در ادبیات داستانی نیز بی‌نام نیست؛ او مجموعه‌هایی از داستان کوتاه و داستان‌هایی بلند منتشر کرد. پاینده مشاغل دولتی هم داشت. وی در سال‌های آخر حیات انزوا گزیده بود و تمام وقتش را به تحقیق و تألیف و ترجمه می‌گذراند. او در ۱۸ مرداد ۱۳۶۳ش درگذشت. مدفن وی در قبرستان ابن‌بابویه است. از پاینده حدود چهل اثر منتشر شده‌است.

تاریخ طبری و مروج الذهب از ترجمه‌های مشهور اوست.

معرفی و ساختار کتاب

نهج الفصاحه را اثر گران‌سنگی در قلمرو فرهنگ دینی دانسته‌اند که ابوالقاسم پاینده از خود برجای نهاد. او در این کتاب، به گردآوری و ترجمه احادیث و کلمات قصار بازمانده از پیامبر(ص) همت گماشت. پاینده در مقدمه صد و پنجاه صفحه‌ای خود بر این کتاب، تاریخ اسلام و شیوه سخن گفتن پیامبر(ص) را به خوبی بررسی می‌کند

این مجموعه مشتمل بر ۳۲۲۷ حدیث است به همراه دو ضمیمه: ضمیمه اول خطبه‌هایی از پیامبر(ص) و ضمیمه دوم تمثیلات ایشان است. مؤلف همچنین مقدمه‌ای مفصل نگاشته‌ است و در آن به تبیین انگیزه نگارش نهج الفصاحه، فصاحت پیامبر، تاریخ پیامبر و موضوعات دیگر پرداخته‌ است. ترتیب و چینش احادیث این کتاب به ترتیب الفبایی و بر اساس حرف اول از کلمه آغازین حدیث است. در ترجمه‌ها و تنظیم‌های بعدی، احادیث کتاب را بر اساس موضوع آنها دسته‌بندی کرده‌اند.

پاینده دربارهٔ محتوای احادیث نقل شده می‌نویسد: و اگر با همه دقت … حدیثی ناسره در این میان آمده مشوش نیستم که چیزی به عمد بر پیامبر نبسته‌ام و نقل حدیث دیگران با علم به ضعف نکرده‌ام و هم مجوز دیگر داشته‌ام که مجموعهٔ ما احادیث حلال و حرام نیست، حدیث خیر و صلاح و کمال است و ائمه سلف تساهل در اینگونه احادیث را به اتفاق روا داشته‌اند که حدیث مشهور می‌گوید: «هرکه شنودکار خیری ثوابی دارد و به انجام آن پردازد، پاداش آن یابد وگرچه پیامبر نگفته باشد.»

منابع روایات

پاینده در مقدمه نهج الفصاحه از کتاب‌هایی که برای جمع‌آوری احادیث بهره برده‌ است به این آثار اشاره کرده‌ است:

1. کتب اربعه: کافی، من لایحضره الفقیه، تهذیب، استبصار.
2. صحاح سته: صحیح بخاری، صحیح مسلم، سنن ابوداود، سنن ترمذی، سنن نسائی.
3. اعیان الشیعه تألیف سید محسن امین عاملی.
4. ناسخ التواریخ (جلد حضرت رسول) تألیف محمّد تقی سپهر.
5. الجامع الصّغیر من حدیث البشیر النّذیر تألیف سیوطی.
6. تیسیر الوصول الی جامع الاصول تألیف ابن دیبع شیبانی.
7. کنوز الحقائق فی حدیث خیر الخلائق تألیف امام عبدالرؤف مناوی.
8. کمال النّصیحة و الادب تألیف کمال الدین عراقی.
9. البیان و التبیین تألیف ابو عثمان عمرو بن بحر جاحظ بصری.
10. العقد الفرید تألیف ابن عبد ربّه.
11. ربیع الابرار تألیف جار اللّٰه محمود زمخشری.

پاسخ به برخی انتقادات

پاینده در پایان مقدمه بسیار طولانی و در عین حال تحقیقی و علمی چاپ دوم برخی از انتقادات را مطرح و بدانها پاسخ گفته مانند این که از این مجموعه (نهج الفصاحه) فهمیده می‌شود که پیامیر تعلیم دیده است و پاینده نیز در پاسخ یادآور شده که پیامبر به تصریح خودش افصح العرب بوده و همین کافی است که بتوان مجموعه ای از کلماتش ارا نهج الفصاحه نامید چرا که نهج طریقه (راه) روشن راست و سخنان افصح عرب، راه روشن فصاحت است. وی هم چنان در پاسخ به این انتقاد که روایات فراوانی در این کتاب از منابع عامه (اهل سنت) نقل شده تصریح کرده که در اینگونه کتاب‌ها بحث از اختلاف شیعه و سنی نیست و محور تمام سخنان حضرت فضیلت و ترغیب به خیر و نکوهش رذائل اخلاقی است و افزوده که در طول تاریخ بسیاری از محدثان شیعی روایات فراوانی را از اهل سنت نقل کرده‌اند و اصول چهارصدگانه مایه اصول چهارگانه شده‌ است.چنانچه مؤلفان اصول اربعمائه اگر جه مورد اعتماد و راستگو بودند اما همگی شیعه دوازده امامی نبوده‌اند

انتشار

کتاب حاضر، در یک جلد به زبان عربی به همراه ترجمه فارسی، در سال ۱۳۲۴ برای بار اول منتشر شد. ترجمه فارسی روبه روی احادیث در یک صفحه به چاپ رسیده‌است. در سال ۱۳۳۶، به همراه مقدمه‌ای مفصل از پاینده مجدداً منتشر شد. به همّت سازمان انتشارات جاویدان در سال ۱۳۶۲ برای بار دوّم به چاپ رسیده‌است.

این کتاب در سال‌های بعد با فصل‌بندی‌ها و ترجمه‌های جدید توسط ناشران مختلفی به چاپ رسیده‌است؛ مانند (به ترتیب زمان نشر):

• رهگشای انسانیت، سخنان گهربار حضرت رسول اکرم (ص)، ترجمه ابراهیم احمدیان، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۱.
• نهج الفصاحه: کلمات قصار پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم همراه با فهرست تفصیلی، نمایه موضوعی و…، به کوشش علی شیروانی، قم، دار الفکر.
• نهج الفصاحه، مجموع سخنان و خطبه‌های حضرت رسول اکرم، گردآورنده ابوالقاسم پاینده، تصیح و تنظیم عبدالرسول پیمانی و محمدامین شریعتی، اصفهان، خاتم الانبیاء، ۱۳۸۳.

منابع

• «درگذشت مترجم و نویسنده توانا ابوالقاسم پاینده (۱۳۶۳ش)»، سایت دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مرداد ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۸ شهریور ۱۴۰۲ش.
• پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحة، تهران، دنیای دانش، ۱۳۸۲ش.
• حسینی، مالک، «پاینده ابوالقاسم»، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، بی‌تا.
• رهگشای انسانیت، سخنان گهربار حضرت رسول اکرم (ص)، ترجمه ابراهیم احمدیان، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۱.
• سوری، محمد، «ادیب کوشا(درگذشت نویسنده توانا، ابوالقاسم پاینده)» سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۸ شهریور ۱۴۰۲ش.
• نهج الفصاحه: کلمات قصار پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم همراه با فهرست تفصیلی، نمایه موضوعی و…، به کوشش علی شیروانی، قم، دار الفکر.
• نهج الفصاحه، مجموع سخنان و خطبه‌های حضرت رسول اکرم، گروآورنده ابوالقاسم پاینده، تصحیح و تنظیم عبدالرسول پیمانی و محمدامین شریعتی، اصفهان، خاتم الانبیاء، ۱۳۸۳.

پیوند به بیرون

• سیری در نهج الفصاحه