مروج الذهب و معادن الجوهر (کتاب)

مقاله نامزد خوبیدگی
شناسه ارزیابی نشده
از ویکی شیعه
مروج الذهب و معادن الجوهر
مروج-الذهب.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده مسعودی
موضوع تاریخ
زبان عربی
اطلاعات نشر
ناشر دار الهجره
تاریخ نشر ۱۴۰۹ق

مُروجُ الذَّهَب و مَعادنُ الجَوهَر (ترجمه: دشتی از طلا و معادن سنگ‌های گران‌بها) کتابی تاریخی و به زبان عربی نوشته علی بن حسین مسعودی مورخ شیعی در قرن چهارم هجری قمری. مروج الذهب تاریخی عمومی است که علاوه بر تاریخ مسلمانان، به تاریخ جهان و احوال دیگر ملل نیز پرداخته است. روش مسعودی در تاریخ‌نگاری، به شیوه موضوعی است، هر چند او بین روش موضوعی و سال‌شمار جمع کرده و هنگام پرداختن به یک موضوع، ترتیب زمانی را رعایت کرده است.

درباره مؤلف

نوشتار اصلی: علی بن حسین مسعودی

علی بن حسین مسعودی تاریخ‌نگار و جغرافی‌دان مسلمان سده چهارم هجری قمری که از او کتاب‌های مروج الذهب و التنبیه و الاشراف به یادگار مانده است. به دلیل گزارش‌های بی‌طرفانه وی از وقایع تاریخی، مذهبش به روشنی معلوم نیست با این حال از دیرباز در منابع زندگی نامه و رجال شیعه، وی را دانشمندی شیعه مذهب شناخته‌اند. امروزه نیز بسیاری از پژوهشگران وی را شیعه به شمار آورده و آثار باقی مانده از وی را حاوی شواهد کافی برای اثبات این مدعا می‌دانند.

انگیزه تألیف

مسعودی ابتدا کتابی با عنوان «اخبار الزمان و من اباده الحدثان» در ۳۰ جلد نگاشت، سپس آن را مختصر کرد و «الکتاب الاوسط» نامید، اختصاری از این کتاب را نیز برگزید و «مروج الذهب» نام نهاد. او بهترین و عالی‌ترین مطالب دیگر کتاب‌هایش را برگزید و در این کتاب آورد.[۱] از این رو کتاب را مروج الذهب نامید. وی در این باره می‌نویسد:

«چیزی که مرا به تألیف این کتاب در تاریخ و اخبار جهان و حوادث سلف از سرگذشت پیغمبران و شاهان و موطن اقوام وادار کرد. پیروی از رفتاری بود که عالمان کرده‌اند و حکیمان داشته‌اند تا از جهان یادگاری پسندیده و دانشی منظم و کهن بجا ماند که مؤلفان کتاب‌ها در این زمینه موفق یا مقصر، مفصل یا مختصر نویس بوده‌اند و دیده‌ایم که حوادث به مرور زمان فزون می‌شود و با زمانه وقوع می‌یابد و تواند بود که حوادث جالب از هوشمند نهان ماند که هر کس به قسمتی از آن توجه دارد و هر اقلیمی را شگفتی‌هاست که فقط مردم آن دانند و آنکه در وطن خویش به جا ماند و به اطلاعاتی که از اقلیم خود گرفته قناعت کند با کسی که عمر خود را به جهانگردی و سفر گذرانیده و دقایق و نفایس اخبار را از دست اول گرفته برابر نتواند بود.»[۲]

محتوای اثر

مروج الذهب دارای دو بخش است:

  • بخش نخست: تاریخ خلقت و انبیاء و ملل مختلف تا قبل از بعثت پیامبر(ص) بررسی شده است.
  • بخش دوم: کتاب با بعثت پیامبر آغاز و با ذکر حوادث تا سال ۳۳۶ پایان می‌یابد.[۳]
ترجمه مروج الذهب
داستان‌های مروج الذهب

باب اول کتاب مقدمه و بیان اغراض تألیف کتاب است و بیان این نکته است که غرض اصلی تدوین کتابی بوده مختصر درباره مشاهدات و معاینات نویسنده که حجم کتاب بسیار کمتر از دو کتاب اخبارالزمان و الکتاب الاوسط است که پیش از مروج الذهب نگاشته است. باب دوم فهرست باب های مطرح شده در کتاب و نخستین مطلب کتاب در باب سوم( پس از مقدمه و فهرست) که در واقع آغاز کتاب است اختصاص دارد به آغاز کار خلقت و پیدایش مخلوق و نقل روایتی از ابن عباس و غیر او مبنی بر این‌که نخستین چیزی که خدا آفریده آب است. [۴]

مسعودی بدین جهت که در راه جمع‌آوری و تهیه و تدوین محتوای کتاب مروج الذهب در مسافرت های زمینی و دریایی و درنوردیدن شرق و غرب زمین و حضور در مکان‌های مختلف بسیار رنج و زحمت کشیده( وشاید به تعبیری نسبت به محتوای این کتابش که آن را نخبه و برگزیده آثارش دانسته تعصب خاصی دارد) در فرازهای پایانی مقدمه کتاب در باب اول آرزو کرده هر کسی(از هر ملت و فرقه) هر گونه محو، تغییر، تحریف، تصرف و کاستی‌ و مانند آن در کتابش اعمال کند آن‌چنان گرفتار غضب وانتقام و بلایای سخت خدا شود که صبرش ناچیز و فکرش حیران شود و خدا او را انگشت نمای جهانیان وعبرت بینندگان و ضرب المثل اهل نظر شود. مسعودی افزوده که این تهدید را در آغاز و پایان کتابم قرار دادم که مانع مردم هوسناک از چنین کارهایی شود و بدانند که همه روزی در پیشگاه خداوند حاضر خواهند شد. [۵]

جایگاه

مروج الذهب در سال ۳۳۲ق نوشته شده و در سال‌های ۳۳۶ق و ۳۵۴ق بازبینی گردیده است. مسعودی، شهرتش را مرهون این کتاب است. این اثر به‌صورت گسترده‌ای از سوی خاورشناسان مورد استفاده قرار گرفته است.[۶]

منابع کتاب

مسعودی در مقدمه مروج الذهب فهرستی از مهم‌ترین کتاب‌های تاریخی موجود تا آن عصر را آورده و از منابع مورد استفاده خود نام برده است، او «تاریخ طبری» را کتابی پرفایده و سودمند دانسته است. عده‌ای از کسانی که مسعودی از طریق آنان مطالب را نقل کرده است عبارتند از: هیثم بن عدی ابن اسحاق، ابو مخنف، محمد بن سائب کلبی، واقدی و مدائنی.[۷]

ترجمه و چاپ

اشپرنگر برخی از آن را به انگلیسی ترجمه کرده و در لندن به سال ۱۸۴۱م منتشر کرده است. باربیه دومینار نیز متن کامل آن را تحقیق و به فرانسوی ترجمه و بین سال‌های ۷۷-۱۸۶۱م در پاریس منتشر کرده است.[۸]

از ترجمه‌های فارسی می‌توان به ترجمه میرزا حیدر علی فخر الادباء در سال ۱۳۱۶ش اشاره کرد که نسخه آن در تهران و در کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است. ترجمه رایج «مروج الذهب» به زبان فارسی با قلم ابو القاسم پاینده در ۲ جلد توسط انتشارات علمی و فرهنگی چاپ شده است.

کتابی با عنوان «داستان‌های مروج الذهب» نیز توسط وهاب جعفری منتشر شده است.[۹]

پانویس

  1. مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱و۲.
  2. مسعودی، ترجمه مروج الذهب، ج۱، ص۳.
  3. مسعودی، ترجمه مروج الذهب، ج۱، ص۱۰.
  4. مروج الذهب، ترجمه پاینده، ابوالقاسم، ۱۳۸۲ش،ج۱، ص۱۹-۲۰.
  5. مروج الذهب، ترجمه پاینده، ابوالقاسم، ۱۳۸۲ش،ج۱، ص۸-۹
  6. عسگری، مسعودی و «التنبیه و الاشراف»، ۱۳۷۶ش.
  7. کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر، سایت کتابخانه دیجیتال نور.
  8. عسگری، مسعودی و «التنبیه و الاشراف»، ۱۳۷۶ش.
  9. مروج الذهب، شبکه جامع کتاب گیسوم.

منابع

  • مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، تحقیق اسعد داغر، قم، دار الهجرة، ۱۴۰۹ق.
  • مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ترجمه پاینده.
  • علیرضا عسگری، مسعودی و «التنبیه و الاشراف»، مقالات و بررسی‌ها، زمستان ۱۳۷۶ - شماره ۶۲.
  • مروج الذهب، شبکه جامع کتاب گیسوم، تاریخ بازدید: ۳۰ آبان ۱۳۹۹ش.
  • کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر، سایت کتابخانه دیجیتال نور.