توحید مفضل (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | مفضل بن عمر جعفی |
| موضوع | کلام، خداشناسی |
| سبک | روایی |
| زبان | عربی |
| مجموعه | یک جلد |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | وزارت ارشاد |
| تاریخ نشر | ۱۳۷۹ش |
توحید مفضّل یا کتاب فکِّر: کتابٌ فی بدء الخلق و الحثّ علی الاعتبار، کتابی در موضوع خداشناسی و فلسفه آفرینش است که مشتمل بر حدیثی منسوب به امام صادق(ع) است. این حدیث بنا بر گزارشهای مشهور، طی چهار جلسه بر مفضّل بن عمر جعفی املا شده است.
مؤلف
بیشتر علمای شیعه، مفضَّل بن عمر جُعْفی را از اصحاب خاص امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) دانسته[۱] و با رد دیدگاههای تضعیفکنندگان، او را توثیق کرده[۲] و کتاب توحید را املای امام صادق(ع) بر وی شمردهاند.[۳] با این حال، نجاشی این اثر را به مفضّل نسبت داده و اشاره کرده که به آثار وی چندان اعتنایی نیست.[۴]
اصالت متن
نام توحید مفضّل در فهرست آثار سید بن طاووس آمده است.[۵] بنا به گفته وی، کتاب یادشده همان متنی است که امروزه در دسترس است و تاکنون گزارشی معتبر از تحریف یا تغییر در متن آن ارائه نشده است.[۶] نقل، ترجمه و شرح مداوم این اثر در میان علما نیز نشاندهنده باور آنان به اصالت متن است.
علت نگارش
مفضّل بن عمر جعفی انگیزه نگارش کتاب را مناظرهای با ابنابیالعوجاء و یارانش نقل میکند که در آن، آنان منکر خدا و آفرینش بودند. مفضّل پس از نقل این ماجرا برای امام صادق(ع)، به دستور آن حضرت در چهار روز پیاپی، مطالبی در حکمت الهی و نظام آفرینش را دریافت و کتابت کرد.
ساختار
توحید مفضّل از آثار مهم شیعه در مباحث اعتقادی بهشمار میرود. سید ابن طاووس مطالعه و همراه داشتن این کتاب را توصیه کرده است.[۷] محتوای کتاب در چهار مجلس تنظیم شده است:
- ناآگاهی انسان از اسباب و شیوه آفرینش جهان هستی، بهعنوان علت انکار یا تردید برخی افراد در وجود خدا مطرح شده است. سپس با تبیین آفرینش جهان و خلقت انسان، بهویژه ساختار بدن و اعضای آن، مانند دستگاه گوارش و حواس پنجگانه، از این نظام هماهنگ به حکمت، قدرت و علم خداوند بهعنوان آفریننده آن استدلال میشود.
- مجلس دوم: در این مجلس، شگفتیهای جهان حیوانات، از جمله اسب، فیل، زرافه، میمون، سگ، مرغ، خفاش، زنبور عسل، ملخ، مورچه و ماهی بررسی میشود و نظم و حکمت الهی در آفرینش آنها تبیین میگردد.
- مجلس سوم: این مجلس به بیان شگفتیهای آسمان و زمین، از جمله رنگ آسمان، طلوع و غروب خورشید، فصلهای سال، خورشید، ماه و دیگر ستارگان و حرکت آنها در آسمان، همچنین پدید آمدن سرما و گرما، باد و هوا، چگونگی ایجاد صدا، کوهها و گیاهان اختصاص دارد.
- مجلس چهارم: در این مجلس، حقیقت مرگ و زندگی، علت آفرینش انسان، راههای شناخت جهان هستی و تفاوت میان حس و عقل در ادراک جهان و حقایق هستی تبیین میشود.
نمونه متن
| « | از کتاب توحید مفضل: اگر مولود در هنگام تولّد فهیم و عاقل بود جهان را منكَر مىشمرد، و حیران و خیره و دهشت زده مىماند. چرا كه مىبیند چیزى را كه نشناخته است و چیزهائى بر وى وارد مىگردد که أمثال آنها را ندیده است از نظایر صور مختلف بهائم و پرندگان و غیر ذلک از آنچه که ساعت به ساعت و روز به روز مشاهده مىنماید.
تو مىتوانى این مطلب را از اسیرى که از بلدش به بلد دگرى در حال عقلش بردهاند بفهمى! زیرا آن اسیر مانند شخص متحیر و سرگشته مىباشد و نمىتواند در تعلّم كلام و زبان، و پذیرش آداب آن شهر سرعت بورزد، همچنان كه كسى را كه در حال صغر سنّ و حال غیر عقل اسیر كنند در تعلّم مبادرت مىجوید. روى این مصالح است كه طفل به دنیا نفهم و غافل از جریانات اهل و خانواده كه بر سر او مىآورند پا به دنیا مىگذارد و با اشیاء خارجى با ذهنى ضعیف و معرفتى ناقص برخورد مىنماید. سپس همین طور پیوسته معرفت وى كم كم و به تدریج رو به فزونى مىنهد تا اینكه با اشیاء خارج الفت مىگیرد و داراى خبرویت مىگردد و بر آن ثابت مىماند، و از مرز تأمّل و حیرت بیرون شده، به مرز تصرّف و تلاش در معاش با عقل و تدبیرش وارد مىشود، و در عالم اعتبارات و اطاعت و سهو و غفلت و معصیت قدم مىگذارد. و این نیز وجهى دیگر است از تطوّرات او.) [۸] |
» |
بخش غیرمشهور
آقابزرگ تهرانی در الذریعه[۹] به بخشی کمتر شناختهشده از توحید مفضّل در موضوع ملکوت اعلی اشاره کرده است که در دوره سید ابن طاووس شهرت نداشته[۱۰] و بعدها توسط سید میرزا ابوالقاسم ذهبی در کتاب تباشیرالحکمه نقل شده است.
نسخهها و انتشار
نسخههای خطی متعددی از توحید مفضّل برجای مانده است که برخی از آنها در ایران از جمله در کتابخانه آستان قدس رضوی، کتابخانه ملی و کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، و برخی دیگر در عراق نگهداری میشوند.[۱۱] قدیمیترین نسخه شناختهشده این اثر، به سال ۱۰۵۶ق بازمیگردد که به خط عبدالرزاق جیلانی کتابت شده است؛ این نسخه در کتابخانه آیت الله گلپایگانی در قم نگهداری میشود.[۱۲]
توحید مفضل نخستینبار در سال ۱۲۸۷ش در ایران به چاپ رسید. پس از آن، متن، ترجمه و شروح متعددی از آن در مصر، عراق و ایران منتشر شده است.[۱۳]
ترجمه فارسی
نخستین ترجمه فارسی توحید مفضل توسط فخرالدین ترکستانی، از عالمان مقیم قم، در سال ۱۰۶۵ق انجام شده است. محمدباقر مجلسی نیز این اثر را در سال ۱۹۰۴ق به فارسی ترجمه و شرح کرده است. متن عربی همراه با شرح را در بحارالانوار[۱۴] آورده است. ترجمههای دیگری از توحید مفضل منتشر شده حتی ترجمههایی به نظم نیز موجود است.[۱۵] برخی از ترجمههای فارسی این اثر عبارتاند از:
- توحید مفضل و اخلاق ترجمه کاظم خلخالی، ناشر حجر، ۱۳۶۱ش.[۱۶]
- توحید مفضل ترجمه محمدمهدی رضایی همره با پاورقیهاییاز مترجم، نشر جمال، ۱۳۹۵ش.[۱۷]
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، دار الکتب الاسلامیه، ج۲، ص۹۲؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۳۴۶ش، ج۲، ص۲۰۸؛ شیخ طوسی، کتاب الغیبة، ۱۳۹۸ق، ج۱، ص۲۱۰؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، قم، ج۴، ص۲۱۹.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹-۱۳۵۲ق، ج۳، ص۲۳۸-۲۴۲.
- ↑ ابن طاووس، الأمان، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۰؛ تستری، قاموس الرجال، مکتبة الصدر، ج۱۴، ص۱۴۳.
- ↑ نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۱۶.
- ↑ کولبرگ، کتابخانه ابن طاووس، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳۶۱-۳۶۲.
- ↑ ابن طاووس، الامان، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۹۱.
- ↑ ابن طاووس، الامان، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۹۱.
- ↑ طهرانی، امام شناسی، ۱۴۲۶ق، ج۱۸، ص۷۸.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۴۸۲-۴۸۳.
- ↑ ابن طاووس، الامان، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۹۱.
- ↑ حسینی اشکوری، فهرست نسخههای خطی، ۱۳۵۴-۱۳۷۶ش، ج۱، ص۱۴۴؛ فکرت، فهرست الفبایی کتب خطی، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۱۵۰.
- ↑ عربزاده، فهرست نسخههای خطی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۱۹۷.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۹۱، ص۴۸۲-۴۸۳؛ آقابزرگ طهرانی، مصنفات شیعه، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۶۷؛ فاضل، فهرست نسخههای خطی، ۱۳۶۳-۱۳۶۷ش، ج۳، ص۱۵۱۵.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، بیروت، ج۳، ص۵۷-۱۵۱.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۹۱؛ فکرت، فهرست الفبایی کتب خطی، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۱۵۰؛ حسینی اشکوری، فهرست نسخههای خطی، ۱۳۵۴-۱۳۷۶ش، ج۱، ص۱۳۱.
- ↑ سایت گیسوم؛
- ↑ سایت کتابراه؛
منابع
- آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، تحقیق علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت، ۱۴۰۳ق.
- آقابزرگ طهرانی، مصنفات شیعه: ترجمه و تلخیص الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲، به اهتمام محمد آصف فکرت، مشهد، ۱۳۷۳ش.
- ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، قم.
- ابن طاووس، الامان من اخطار الاسفار و الازمان، قم، ۱۴۰۹ق.
- ابن طاووس، کشف المحجة لثمرة المهجة، تحقیق محمد حسون، قم، ۱۳۷۵ش.
- انوار، عبدالله، فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی، تهران، ۱۳۴۳-۱۳۵۸ش.
- تستری، محمدتقی، قاموس الرجال، ملحقات، تهران، مکتبة الصدر.
- حسینی اشکوری، احمد، فهرست نسخههای خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة اللّه العظمی مرعشی نجفی مدّظلّه العالی، قم، ۱۳۵۴-۱۳۷۶ش.
- شیخ طوسی، کتاب الغیبة، تهران، ۱۳۹۸ق.
- شیخ مفید، الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد، با ترجمه و شرح هاشم رسولی محلاتی، تهران، ۱۳۴۶ش.
- عربزاده، ابوالفضل، فهرست نسخههای خطی کتابخانه آیة اللّه العظمی گلپایگانی (قدس سره)، قم، ۱۳۷۸ش.
- طهرانی، محمدحسین، امام شناسی، مشهد نشر علامه طباطبایی، ۱۴۲۶ق.
- فاضل، محمود، فهرست نسخههای خطی کتابخانه جامع گوهرشاد مشهد، مشهد، ۱۳۶۳-۱۳۶۷ش.
- فکرت، محمدآصف، فهرست الفبائی کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۳۶۹ش.
- کولبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، ترجمه علی قرائی و رسول جعفریان، قم، ۱۳۷۱ش.
- کلینی، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ سنگی، نجف، ۱۳۴۹-۱۳۵۲ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، موسسه الوفاء.
- مفضّل بن عمر، توحید مفضّل، ترجمه محمدباقر مجلسی، تحقیق باقر بیدهندی، تهران، ۱۳۷۹ش.
- نجاشی، احمد، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، تحقیق موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
پیوند به بیرون