شب ضربتخوردن امام علی(ع)
شب ضربتخوردن امام علی(ع) شب ۱۹ ماه رمضان است؛ واقعهای که در سال ۴۰ق، در سحرگاهِ این شب در مسجد کوفه به دست ابنملجم مرادی رخ داد و در نهایت به شهادت امام(ع) در روز بیستویکم رمضان انجامید. بنابر نقل تاریخنگاران، امام علی(ع) در شب حادثه میهمان دخترش امکلثوم بود و در خواب، پیامبر(ص) را دید و از ستمهایی که بر او شده بود شکایت کرد. پیامبر(ص) ایشان را به نفرین مردم توصیه نمود و امام دعا کرد تا خداوند بدترین را بر آنان بگمارد؛ این روایت در نهج البلاغه آمده است. توطئه قتل امام علی(ع)، معاویه و عمرو بن عاص از سوی ابنملجم مرادی بههمراه بَرَک بن عبیدالله و عمرو بن بکر طرحریزی شد. در شرح این واقعه گفته شده است که ابنملجم در کوفه با زنی به نام قطام بنت شجنه ازدواج کرد که بخشی از مهریهاش را قتل امام قرار داده بود. سحرگاه آن شب، ابنملجم بههمراه شَبیب بن بجره شمشیر زهرآلود خود را بر سر امام فرود آورد و طبق روایت کشفالغمّه، ضربه بر همان نقطهای از سر امام فرود آمد که در جنگ خندق ضربه شمشیر عمرو بن عبدود اصابت کرده بود. پس از واقعه، مسلمانان برای دستگیری مهاجمان اقدام کردند؛ شبیب گریخت اما بهدست پسرعمویش کشته شد.
درباره زمان دقیق ضربتخوردن امام علی(ع) روایتهای گوناگونی وجود دارد. برخی منابع میگویند امام هنگام ورود به مسجد هدف حمله قرار گرفت، عدهای دیگر نقل کردهاند که ایشان در حال بیدار کردن مردم برای نماز بود. بنا به روایت میثم تمار، امام در حال نماز بود و در رکعت نخست یازده آیه از سوره انبیاء را تلاوت کرده بود که ابنملجم ضربت خود را فرود آورد. پس از آن، براساس برخی گزارشها جعده بن هبیره نماز را به جای امام ادامه داد، و در نقلهایی دیگر آمده است که خود امام نماز را بهطور مختصر تمام کرد. این روایات را عالمان شیعه مانند شیخ طوسی و نیز علمای اهلسنت چون متقی هندی، ابنعساکر و ابنعبدالبر در آثار خویش ذکر کردهاند.
جمله معروف «فزتُ و ربّ الکعبه» پس از ضربت بیان شد که در منابعی چون تاریخ مدینة دمشق و خصائص الائمه نقل شده است. شب ۱۹ رمضان از شبهای محتمل قدر دانسته شده است و شیعیان در این شب ضمن انجام اعمال شب قدر، دعای ویژه «اللهم العن قتلة امیرالمؤمنین» را صد بار تکرار و عزاداری برای امام علی برگزار میکنند.
ضربتخوردن امام علی(ع)
امام علی(ع) در شب ۱۹ رمضان میهمان دخترش ام کلثوم بود.[۱] ابنسعد از امام حسن مجتبی(ع) نقل کرده است که امام علی(ع)، در این شب پیامبر(ص) را در خواب دید و از ظلمهایی که به او شده بود، گلایه کرد. پیامبر(ص) به او سفارش کرد که مردم را نفرین کن و علی(ع) نیز چنین دعا کرد: خدایا بهجاى ايشان بهترين اشخاص را به من بده و بهجاى من بدترين كس را بر آنها بگمار»[۲] این روایت در نهج البلاغه نقل شده است.[۳]
قاتلان امام علی(ع)
ابوبکر بن عیاش: همانا علی(ع) ضربتی زد که در اسلام موثرتر و ارزشمندتر از آن نبود و آن ضربتی بود که به عمرو بن عبدود در جنگ خندق زد؛ و ضربتی به او زده شد که شومتر از آن در اسلام نبود و آن ضربتی بود که ابن ملجم مرادی به او زد. (شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۰۵)
به گزارش ابنسعد در الطبقات الکبری ابنملجم مرادی با بَرَک بن عبیدالله تمیمی و عمرو بن بکر تمیمی قرار گذاشتند که امام علی(ع)، معاویه و عمرو بن عاص را به قتل برسانند. ابنملجم به کوفه آمد و با زنی به نام قطام بنت شجنة بن عدی آشنا شد و از او خواستگاری کرد. قطام بخشی از مهریه خود را قتل امام علی(ع) قرار داد و ابنملجم نیز گفت که به همین منظور به کوفه آمده است. او شب ۱۹ را در منزل اشعث بن قیس کندی گذراند. شمشیر خود را زهرآلود کرد و در سحرگاه ۱۹ رمضان، در مسجد کوفه امام علی را مضروب کرد. در این کار شَبیب بن بَجَره اَشْجَعی نیز ابنملجم را همراهی میکرد.[۴] بنا به روایتی که در کتاب کَشف الغُمَّه نقل شده است ضربه ابنملجم به همان جایی از سر امام خورد که در جنگ خندق ضربه شمشیر عمرو بن عبدود اصابت کرده بود.[۵] پس از ضربت خوردن حضرت على(ع) جمعى از مسلمانان در صدد دستگيرى ضاربين برآمدند، شبيب بن بجره، یکی از خوارج که با ابنملجم همراهی کرده بود ولی وقتی شمشيرش را به طرف امام وارد آورد خطا رفت و به طاق مسجد خورد مردى او را دستگير كرد و به زمين افكند و روى سينه اش نشست و شمشيرش را گرفت تا با آن، او را بكشد، ديد مردم سراسيمه به سوى او مى آيند، آن مرد از ترس اينكه مبادا (در آن ازدحام ) او را به اشتباه بگيرند و هرچه فرياد بزند (قاتل من نيستم ) صدايش را نشنوند، از سينه شبيب برخاست و او را رها كرد و شمشيرش را به كنارى انداخت. شبيب نیز از فرصت استفاده كرده، برخاست و از ميان ازدحام جمعيت گريخت و به خانهاش رفت و چون پسر عمویش که به دیدنش آمده بود فهمید در کشتن امام علی(ع) همدست ابن ملجم بوده او را کشت.[یادداشت ۱]
زمان ضربتخوردن
روایات درباره زمان ضربتخوردن امام علی(ع) متفاوت است بنابر روایاتی هنگامی که وارد مسجد شد مورد حمله واقع شد،[۶] نقلهای دیگری حاکی از آن است که امام در حال بیدارکردن مردم برای نماز بود.[۷] از میثم تمار نقل شده که امام علی در حال نماز بود و به نقلی در رکعت نخست ۱۱ آیه از سوره انبیاء راخوانده بود.[۸] که ابنملجم بر سر او ضربه زد و بر اساس برخی گزارشها جعدة بن هبیره (خواهرزاده و کارگزار او) به جای امام نماز را ادامه داد و برخی گزارشها حاکی از ادامه نماز توسط خود امام به صورت مختصر است.[۹][یادداشت ۲] شیخ طوسی از عالمان شیعه، متقی هندی، ابنعساکر به نقل از کتاب فضائل ابنحنبل و ابنعبدالبر در استیعاب از علمای اهلسنت نیز چنین روایاتی را نقل کردهاند.[۱۰]
فزت و رب الکعبه
فُزْتُ و ربِّ الکَعبَةِ (ترجمه: قسم به خدای کعبه، رستگار شدم)
بنابر آنچه در کتابهای تاریخی آمده این جمله را امام علی(ع) پس از واردآمدن ضربه شمشیر بر سرش گفته است. ابنابیالدنیا در کتاب مقتل الامام امیرالمومنین،[۱۱] ابنعساکر در تاریخ مدینة دمشق[۱۲] و سید رضی در خصائص الائمه[۱۳] این جمله را نقل کردهاند.
اعمال شب نوزدهم
شب ۱۹ رمضان یکی از شبهایی است که شیعیان احتمال میدهند شب قدر باشد. شیعیان در این شب، اعمال مشترک شب قدر را انجام میدهند و برای امام علی(ع) عزاداری میکنند. یکی از اعمال خاص شب ۱۹ رمضان، صد بار تکرار جمله اللهم الْعَنْ قَتَلَةَ اَمیرِالمؤمنین (خدایا قاتلان امیرالمؤمنین را لعنت کن) است.[۱۵]
| اعمال شب نوزدهم | |
| اعمال مشترک با شبهای دیگر |
|
| اعمال مخصوص شب نوزدهم |
|
پانویس
- ↑ حسینی مطلق، شهید تنها، ۱۳۸۶ق، ص۱۱۴
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص ۲۶
- ↑ فيض الاسلام اصفهانى، علىنقى، نهج البلاغه، ج۱، ص۱۶۵، قصار ۶۹.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص ۲۵-۲۸
- ↑ اربلی، كشف الغمة، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۴۱۶.
- ↑ ابنابی الدنیا، مقتل امام امیرالمومنین، ۱۴۱۱ق، ص۲۹، ۳۵.
- ↑ ابنابیالدنیا، مقتل امام امیرالمومنین، ۱۴۱۱ق، ص ۲۸، ۳۳
- ↑ ابن ابی الدنیا، مقتل الامام امیرالمؤمنین، نشر تاسوعا، ص۴۶.
- ↑ ابنابیالدنیا، مقتل امام امیرالمومنین، ۱۴۱۱ق، ص۳۰.
- ↑ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۷ش، ص۳۳۹.
- ↑ ابنابیالدنیا، مقتل امام امیرالمومنین، ۱۴۱۱ق، ص۳۹.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۵۶۱.
- ↑ سید رضی، خصائص الائمه، ۱۴۰۶ق، ص۶۳.
- ↑ «مراسم شب نوزدهم ماه رمضان در تبریز به روایت تصویر»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ۱۳۸۴ش، اعمال مخصوصه شبهای قدر، ص۳۶۶.
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ۱۳۸۴ش، اعمال مخصوصه شبهای قدر، ص۳۶۴-۳۶۶.
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ۱۳۸۴ش، اعمال مخصوصه شبهای قدر، ص۳۶۵
یادداشت
- ↑ براساس گزارش شیخ مفید در ارشاد پسر عمویش وقتی ديد شبيب پارچه حريرى از سينه اش باز مىكند، از او پرسيد اين چيست ؟ شايد تو امير مؤمنان على (عليه السلام) را كشتى ؟ شبيب خواست بگويد نه ( ولی آن قدر در حال تشويش و اضطراب بود) كه گفت بله. پسر عمویش هم به او حمله كرد و او را كشت.(مفید، ارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰.)
- ↑ بر اساس پارهای از گزارشها ادامه نماز توسط امام حسن مجتبی(ع) بوده است و امیرالمؤمنین(ع) نیز به صورت نشسته نمازش را با اشاره تمام کرد. (مجلسی، بحارالانوار،۱۴۰۳ق، ج۴۲، ص۲۸۳)
- ↑ اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِيمَا تَقْضِي وَ تُقَدِّرُ مِنَ الْأَمْرِ الْمَحْتُومِ وَ فِيمَا تَفْرُقُ مِنَ الْأَمْرِ الْحَكِيمِ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَ فِي الْقَضَاءِ الَّذِي لا يُرَدُّ وَ لا يُبَدَّلُ أَنْ تَكْتُبَنِي مِنْ حُجَّاجِ بَيْتِكَ الْحَرَامِ الْمَبْرُورِ حَجُّهُمْ الْمَشْكُورِ سَعْيُهُمْ الْمَغْفُورِ ذُنُوبُهُمْ الْمُكَفَّرِ عَنْهُمْ سَيِّئَاتُهُمْ وَ اجْعَلْ فِيمَا تَقْضِي وَ تُقَدِّرُ أَنْ تُطِيلَ عُمْرِي وَ تُوَسِّعَ عَلَيَّ فِي رِزْقِي وَ تَفْعَلَ بِي كَذَا وَ كَذَا. خدایا مقرّر فرما در آنچه حکم میکنى، و تقدیر مینمایى از فرمان حتمى، و در آنچه جدا میکنى از کار حکیمانه در شب قدر، و در آن حکم حتمی که برگشت و تغییرى ندارد، اینکه مرا از حاجیان خانه محترمت بنویسى، حاجیانى که حجّشان قبول، سعیشان پذیرفته، گناهانشان آمرزیده، بدی هایشان نادیده گرفته شده است، و در آنچه حکم میکنى و تقدیر مى نمایى، مقرّر فرما که عمرم را طولانى نمایى، و در روزى ام بر من وسعت بخشى، و با من چنین و چنان کنى. و به جاى «کذا و کذا» حاجت خود را بیان کند.
منابع
- ابنابیالدنیا، عبدالله بن محمد، مقتل الامام امیرالمومنین علی بن ابیطالب، قم، مجمع احیاء الثقافة الاسلامیة، ۱۴۱۱ق.
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۸ق.
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
- اربلی، علی بن عیسی، كشف الغمة في معرفة الأئمة، تصحیح: سید هاشم رسولی محلاتی، تبریز، نشر بنیهاشمی، چاپ اول، ۱۳۸۱ق.
- جعفریان، رسول، تاریخ خلفا، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- حسینی مطلق، سید محمدرضا، شهید تنها، قم، انتشارات کوثر کویر، ۱۳۸۶ق.
- سید رضی، محمد بن حسین، خصائص الائمه، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۰۶ق.
- قمی، شیخ عباس، کلیات مفاتیح الجنان، قم، مطبوعات دینی، ۱۳۸۴ش.
- مفید، محمد بن محمد، الارشاد في معرفة حجج الله على العباد، تصحیح: مؤسسة آل البيت، كنگره شيخ مفيد، قم چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- «مراسم شب نوزدهم ماه رمضان در تبریز به روایت تصویر»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۴ خرداد ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
| وقایع |  | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| آیینها | |||||
| عبادات |
| ||||
| احکام روزه | یوم الشک • روزه مسافر • افطار • سحری • مبطلات روزه • مد طعام • کفاره روزه • روزهخواری • بقای بر جنابت • کفاره جمع • رؤیت هلال | ||||
| مناسبتها | |||||
| وابسته | آیه روزه • حدیث صوموا تصحوا • استهلال • خطبه شعبانیه • زکات فطره • نماز عید • عید فطر • ستاد استهلال • آیه ۱۸۵ سوره بقره • روزه پیشواز | ||||