رؤیت هلال
رؤیت هلال به معنای مشاهده هلال ماه در آغاز ماه قمری و یکی از راههای شرعی اثبات شروع ماه قمری در فقه اسلامی است. تعیین اول ماه قمری مبنای برخی عبادات، از جمله روزه ماه رمضان، عید فطر، مناسک حج و شب قدر، و نیز برخی آثار حقوقی مانند تغلیظ دیه در ماههای حرام است.
اهمیت تعیین اول ماه
بخش قابلتوجهی از عبادات زمانمند، از جمله روزه ماه رمضان، عید فطر، مناسک حج و شب قدر، با آغاز ماه قمری مرتبط است. برای نمونه، اگر در غروب روز بیستونهم رمضان هلال شوال رؤیت شود، روز بعد عید فطر است و روزه آن جایز نیست؛ در غیر این صورت، روز بعد سیامین روز رمضان محسوب میشود. برخی احکام حقوقی، از جمله تغلیظ دیه در ماههای حرام، نیز به تعیین اول ماه قمری وابستهاند.[۱]
راههای اثبات اول ماه در کتابهای فقهی بررسی شده است. در وسائلالشیعه، در بخش «ابواب احکام شهر رمضان»، روایات متعددی درباره جزئیات اثبات هلال نقل شده است.[۲]
دعای روئت هلال
دعای چهل و سوم صحیفه سجادیه، از دعاهای مأثور امام سجاد(ع) است که هنگام رؤیت هلال خوانده میشود. در این دعا، آفرینش ماه و حرکت آن نشانهای از تدبیر الهی دانسته شده و به مناسبت آغاز ماه از خدا، توبه، سلامتی، ایمنی از شرور و خیر و برکت طلب میشود.
بررسی نجومی رؤیت هلال
مقارنه ماه و خورشید
سن هلال از لحظه مقارنه ماه و خورشید (ماه نو) محاسبه میشود.[۳] در این وضعیت، ماه میان زمین و خورشید قرار دارد[۴] و بخش رو به زمین آن تاریک است که در اصطلاح نجومی «محاق» نامیده میشود. با افزایش جدایی زاویهای ماه از خورشید، امکان رؤیت آن فراهم میشود.[۵] از نظر نجومی، به طور متوسط، مجموع مدت محاق و دوره نزدیکی شدید ماه به خورشید حدود ۴۰ ساعت و ۴۸ دقیقه است. گردش ماه همیشه بر دایره منطقةالبروج (نواری که خورشید، ماه و سیارات از دید ناظر زمینی از آن عبور میکنند) منطبق نیست و این انحراف بر امکان رؤیت هلال تأثیر میگذارد..[۶]
عوامل مؤثر بر رؤیت هلال
رؤیتپذیری هلال به عوامل مختلف وابسته است، از جمله: سن هلال، جدایی زاویهای از خورشید، ارتفاع از افق،[۷] مدت مکث (فاصله غروب خورشید تا غروب ماه)،[۸]ضخامت بخش روشن هلال،[۹] فاصله و وضعیت مداری ماه.[۱۰] و شرایط جوی مانند غبار، رطوبت و تلاطم جو.
رکوردهای رؤیت هلال
«رکورد هلال» به حداقل مقادیر شاخصهای نجومی مؤثر بر رؤیت در زمان مشاهده موفق گفته میشود و مقایسه هلال با این مقادیر، روشی برای ارزیابی امکان رؤیت آن است.[۱۱]
در ۲۸ مرداد ۱۳۸۰ش، هلال جمادیالثانی ۱۴۲۲ق با سن ۱۲ ساعت و ۱۵ دقیقه و جدایی زاویهای ۷.۶ درجهای از خورشید رؤیت شد. در سال بعد، هلال رجب ۱۴۲۳ با سن ۱۱ ساعت و ۴۰ دقیقه رؤیت شد که رکورد جدیدی ثبت کرد.[۱۲]
اعلام آغاز ماه قمری در کشورهای مختلف
شیوه اعلام آغاز ماه قمری در کشورهای اسلامی متفاوت است: در ایران، رؤیت هلال با چشم مسلح (ابزار اپتیکی) نیز مبنای اعلام رسمی است. در برخی کشورها مانند هند، پاکستان، بنگلادش و مراکش، رؤیت با چشم غیرمسلح معیار اصلی است. در عربستان سعودی، نهادهای قضای رسمی نتیجه رؤیت را اعلام میکنند.[۱۳]
برخی از فقیهان یکی از راههای ثبوت هلال ماه را حکم حاکم شرع میدانند.[۱۴]
ستاد استهلال ایران
نهادی که در سال ۱۳۶۸ش به فرمان سید علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، با هدف رؤیت هلال و تعیین آغاز ماههای قمری تأسیس شد. این ستاد با بهرهگیری از گروههای رصدی در نقاط مختلف ایران به استهلال میپردازد و نتایج رصد را اعلام میکند.[۱۵]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ مختاری، «مشکل رؤیت هلال»، ص۲۵۸-۲۵۹.
- ↑ حر عاملی، وسایلالشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۰، ص۲۵۲-۲۹۴.
- ↑ عدالتی، نگرشی بر تقویم قمری و رؤیت هلال ماه، ۱۳۷۳ش، ص۳۰۷.
- ↑ آشنایی با اصطلاحات نجومی(۱)
- ↑ عدالتی، نگرشی بر تقویم قمری و رؤیت هلال ماه، ۱۳۷۳ش، ص۳۰۷.
- ↑ عدالتی، نگرشی بر تقویم قمری و رؤیت هلال ماه، ۱۳۷۳ش، ص۳۰۷.
- ↑ «عید فطر»، سایت نجوم ایران.
- ↑ ماه نو، سایت هفتآسمان.
- ↑ سایت گروه غیرحرفهای رؤیت هلال
- ↑ حسنزاده، رؤیت هلال ماه: مبانی و مشکلات، کتابخانه تبیان.
- ↑ سایت گروه غیر حرفهای رؤیت هلال
- ↑ حسنزاده، رؤیت هلال ماه: مبانی و مشکلات، کتابخانه تبیان.
- ↑ مبانی فقهی رویت هلال، سایت هفت آسمان.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۴۰۵ق، ج۱۳، ص۲۶۳.
- ↑ «گزارش ماهانه استهلال»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام معظم رهبری.
منابع
- بحرانی، یوسف بن احمد بن ابراهیم، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، قم، تحقیق و تصحیح: محمدتقی ایروانی و سید عبد الرزاق مقرم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۵ق.
- حسنزاده، امیر، رؤیت هلال ماه: مبانی و مشکلات، کتابخانه تبیان، تاریخ بازدید: ۲۴ اسفند ۱۳۹۹ش.
- راه ثابت شدن اول ماه، پورتال انهار، تاریخ بازدید: ۲۴ اسفند ۱۳۹۹ش.
- عدالتی، تقی، نگرشی بر تقویم قمری و رؤیت هلال ماه، مجله فقه، شماره ۲، زمستان ۱۳۷۳ش.
- ماه نو، سایت هفت آسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
- مبانی فقهی رویت هلال، سایت هفت آسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
- مختاری، رضا، «مشکل رؤیت هلال»، در مجله فقه اهل بیت، شماره ۴۳، پاییز ۱۳۸۴ش.
- مقاله استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن، مجله رهتوشه، شماره ۱۰۲، شهریور ۱۳۹۰ش.
پیوند به بیرون
| وقایع |  | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| آیینها | |||||
| عبادات |
| ||||
| احکام روزه | یوم الشک • روزه مسافر • افطار • سحری • مبطلات روزه • مد طعام • کفاره روزه • روزهخواری • بقای بر جنابت • کفاره جمع • رؤیت هلال | ||||
| مناسبتها | |||||
| وابسته | آیه روزه • حدیث صوموا تصحوا • استهلال • خطبه شعبانیه • زکات فطره • نماز عید • عید فطر • ستاد استهلال • آیه ۱۸۵ سوره بقره • روزه پیشواز | ||||