تبلیغ دین
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
تبلیغ دین به‌معنای رساندن صحیح پیام دین به دیگران و دعوت آنان به اسلام است. تبلیغ از وظایف مهم عالمان دینی و از مهمترین شئون روحانیت به‌شمار می‌رود. پیامبران را نخستین مبلغان دین برشمرده‌اند. پس از ظهور اسلام، پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) با شیوه‌های مختلفی همچون اعزام مبلّغ، نامه‌نگاری، تبیین معارف و پاسخ‌گویی به شبهات، این رسالت را استمرار بخشیدند. واقعه عاشورا و خطبه‌های امام سجاد(ع) در کوفه و شام و خطبه حضرت زینب(س) در کوفه را از جلوه‌های برجسته تبلیغ دینی در تاریخ تشیع دانسته‌اند که باعث زمینه‌سازی تبدیل ماه محرم به موسم تبلیغی شیعه شد.
اهمیت تبلیغ در آیات متعددی از قرآن و روایات اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است. امام خمینی تبلیغ را در رأس امور و آیت‌الله خامنه‌ای آن را نخستین وظیفه روحانیت و اولویت حوزه‌های علمیه دانسته‌اند. در ایران، تأسیس دارالتبلیغ اسلامی و شکل‌گیری نهادهایی مانند سازمان تبلیغات اسلامی و دفتر تبلیغات اسلامی پس از انقلاب، از تحولات مهم سازمان‌دهی تبلیغ دینی بوده است. در جهان اسلام نیز، از قرن بیستم میلادی، تشکل‌ها و نهادهای مستقل، دولتی و بین‌المللی متعددی با اهداف تبلیغی شکل گرفته‌اند.
تبلیغ دین از شیوه‌های کلامی، نوشتاری و عملی بهره می‌گیرد و روش‌هایی همچون استدلال، موعظه نیکو، انذار و تبشیر، الگوسازی و توجه به عقل و فطرت را دربرمی‌گیرد. زبان، قلم، تصویر و رسانه‌های جمعی از مهمترین ابزارهای آن هستند؛ بااین‌حال، منبر، مسجد و ارتباط مستقیم با مردم همچنان جایگاه مهمی دارند. مبلّغ دینی باید از دانش و بصیرت، اخلاص، امانت‌داری، صبر، شجاعت، مخاطب‌شناسی و هماهنگی گفتار و کردار برخوردار باشد. خرافه‌گرایی، تحریف، ضعف تبلیغات بین‌المللی و فاصله گرفتن از مسائل واقعی جامعه از آسیب‌های این حوزه است.
از منظر فقهی، تبلیغ احکام دین و آموختن معارف برای ابلاغ به ناآگاهان، در شرایطی واجب کفایی دانسته شده است. فتوا دادن، دعوت غیرمسلمانان به اسلام پیش از جنگ و مسئله دریافت اجرت برای تبلیغ نیز از موضوعات فقهی مرتبط با مسئله تبلیغ است. وجوب تبلیغ با ادله‌ای مانند آیه نفر، ارشاد جاهل و ادله امر به معروف و نهی از منکر بررسی می‌شود؛ بااین‌حال، تبلیغ، ارشاد و امر به معروف و نهی از منکر، با وجود ارتباط، وظایفی متمایزند و تبلیغ به‌تنهایی جایگزین مسئولیت عملی در تحقق ارزش‌های دینی نمی‌شود.
چیستی و جایگاه
تبلیغ دین (تبلیغ دینی[۱] یا دعوت اسلامی[۲]) به‌معنای رساندن صحیح پیام دین به دیگران است.[۳] تبليغ دین را شاخه‌اى از ارتباطات دانسته‌اند كه از طريق ابلاغ و رساندن دين اسلام به كمک هر وسيله ممکن و مشروع، مى‌خواهد مردم را به‌سوى اسلام متمايل سازد.[۴] تبلیغ از وظایف عالمان دینی[۵] و از واجب کفایی بر عهده آنان دانسته شده است.[۶] تبلیغ دین را همچنین از بزرگ‌ترین عبادات[۷] و از مهمترین شئون روحانیت دانسته‌اند.[۸]
پژوهشگران دینی نخستین مبلغان را پیامبران دانسته‌اند.[۹] مرتضی مطهری از متفکران شیعی، تبلیغ را رسالت اصلی پیامبران و ائمه(ع) شمرده است.[۱۰] طبق برخی از گزارشات تاریخی، پس از ظهور اسلام، ابتدا خانه‌های مسلمانان همچون خانه ارقم بن ابی‌ارقم که بعدها به «دار التبلیغ ارقم» معروف شد و سپس مساجد مهمترین مراکز تبلیغ دینی به‌شمار می‌رفتند.[۱۱] به باور برخی از عالمان دینی، در سیره پیامبر(ص) تبلیغ دین با اعزام مبلّغان و نامه‌نگاری با سران حکومت‌ها نهادینه شد.[۱۲] همچنین گفته شده پس از رحلت پیامبر(ص)، اهل‌بیت(ع) با تبیین معارف و پاسخ به شبهات، تبلیغ دین را استمرار بخشیدند[۱۳] پژوهشگران دینی، واقعه عاشورا و خطبه‌های امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س) را اوج تجلی تبلیغ دین دانسته‌اند که زمینه‌ساز تبدیل ماه محرم به موسم تبلیغی شیعه شد.[۱۴]
به مسئله تبلیغ در آیات مختلف قرآن پرداخته شده است[۱۵] و گفته شده آیات و روایات فراوانی بر اهمیت آن اشاره دارند.[۱۶] علامه طباطبایی آیه ۳۹ سوره احزاب درباره تبلیغ پیام خدا توسط خداترسان را از مهمترین آیات درباره تبلیغ می‌داند.[۱۷] مکارم شیرازی از مفسران شیعی نیز معتقد است که طبق آیه ۱۲۲ سوره توبه، عده‌ای از مؤمنان موظف شده‌اند تا با تحصيل علوم دینی، خود را برای تبلیغ دین مجهز نمایند و این کار هم‌پای جهاد دانسته شده است.[۱۸] برخی نیز به آیات دیگری مانند آیات ۶۷ مائده، ۱۲۵ نحل، ۳۳ فصلت، ۱۷ یس، ۲۰ آل‌عمران، ۶۲ اعراف و ۲۴ انفال برای بیان اهمیت تبلیغ دین استناد کرده‌اند.[۱۹]
در روایات نیز برای تبلیغ دین اهمیت و جایگاه والایی ترسیم شده است؛ ازجمله اینکه:
- هدايت يک انسان به مسیر درست، برتر از هر آنچه خورشيد بر آن بتابد، معرفی شده است.[۲۰]
- مبلّغان دینی، محشورِ با رسول خدا(ص)[۲۱] و اقوامى دانسته شده‌اند که با آنكه پيامبر يا شهيد نیستند، اما در روز قيامت، به خاطر مقامى كه نزد خداوند دارند، بر منبرهايى از نورند و پیامبران و شهیدان به آنان غبطه مى‌خورند[۲۲]
- وجود مبلّغان راستين مايه احيای دين و آثار امامت و نبودِ آنان سبب نابودی دين خواهد شد.[۲۳]
- همچنين گفته شده مطابق روایات، مبلّغان دین، سفیر الهی، نماینده خدا، پیامبر(ص) و قرآن، ترجمانِ حق، فراخواننده مردم به سوى معبود و حجّت خدا بر مردم هستند که ارزش آنان بیشتر از هزاران عابد است.[۲۴]
در بیانات رهبران ایران
سید علی خامنه‌ای (دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران):
«امروز نگاه رایج در حوزه‌های علمیّه این است که تبلیغ در مرتبه‌ی دوّم قرار دارد ... ما از این نگاه باید عبور کنیم. تبلیغ، مرتبه‌ی اوّل است»
خامنه‌ای، «بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزه‌های علمیه سراسر کشور».
امام خمینی تبلیغ را در رأس همه امور در دنیا دانسته[۲۵] و در مقابل کسانی که منبر رفتن برای پند و موعظه را مغاير با مقام علمی می‌دانند، می‌ایستد و تأکید می‌کند که حضرت علی(ع) و سایر ائمه(ع) منبری بودند و در منابر، مردم را نصیحت و راهنمايی می‌کردند.[۲۶] همچنین وی هجرت فضلای حوزه به مناطق مختلف را واجب کفایی دانسته است.[۲۷]
سید علی خامنه‌ای نیز تبلیغ را اولین وظیفه روحانیت[۲۸] و اولویت اول حوزه دانسته[۲۹] و فن تبلیغ را اشرف فنون و منبر رفتن را جزو شریف‌ترین کارها معرفی کرده است.[۳۰] وی همچنین جهاد تبیین که تبلیغ را یک نوع جهاد معرفی می‌کند را ضروری دانسته و معتقد است با تبیین اندیشه اسلامی، مردم به‌لحاظ فکری قانع شده و آنان را به حرکت در مسیرِ اهدافِ اسلامی، وا می‌دارد.[۳۱]
نهادهای تبلیغ دین
تأسیس تشکل‌ها و نهادهای تبلیغی از مهمترین تحولات نظام سنتی تبلیغ در قرن بیستم میلادی (چهاردهم قمری) دانسته شده است.[۳۲] ازجمله:
- نیمه اول قرن بیستم: شکل‌گیری جمعیت‌های مستقل در مصر نظیر «جماعة تعلیم الموحدین» توسط عبدالرحمان کواکبی،[۳۳] «اخوان المسلمین»[۳۴] و «شُبّانُ المسلمین» (حسن البنّا)،[۳۵]«جمعیة الدعوة و الارشاد» (رشید رضا)،[۳۶] و در هند، «جماعة التبلیغ و الدعوة» (محمد الیاس).[۳۷]
- نیمه دوم قرن بیستم: گسترش نهادهای دولتی و بین‌المللی شامل: نهادهای دولتی مثل «المجلس الاعلی للشؤون الاسلامیة» در مصر (۱۹۶۰م)[۳۸] و «جامعة الاسلامیة» در مدینه (۱۹۶۱م)[۳۹] و سازمان‌های تحت حمایت دولت‌ها همچون «رابطة العالم الاسلامی» (۱۹۶۲م)،[۴۰] «الندوة العالمیة للشباب الاسلامی» (۱۹۷۲م)[۴۱] و «المجلس العالمی للمساجد» (۱۹۷۵م) در عربستان؛ «جمعیة الدعوة الاسلامیه» (۱۹۷۲م) و «المجلس العالمی للدعوة الاسلامیه» (۱۹۸۲م) در لیبی می‌شود.[۴۲]
در ایران نیز پیش از انقلاب اسلامی، برای امر تبلیغ در حوزه علمیه نهاد خاصی وجود نداشت تا اینکه در اواخر مرجعیت آیت‌الله بروجردی، شماری از فضلای حوزهٔ قم برای تبلیغ معارف اسلامی و ساماندهی امور دینی مسلمانان و ایرانیان، به اروپا و آمریکا اعزام شدند.[۴۳] دارالتبلیغ اسلامی در سال ۱۳۴۴ش، با هدف تربیت مبلّغ دینی و مقابله با تبلیغات ضد دین و ضدشیعی در قم تأسیس شد.[۴۴] پس از انقلاب اسلامی، نهادهایی چون سازمان تبلیغات اسلامی، دفتر تبلیغات اسلامی، وزارت ارشاد و ستاد تبلیغات جنگ برای ساماندهی این امر پدید آمدند.[۴۵]
شیوه‌ها و ابزارهای تبلیغ
برای تبلیغ دین سه شیوه اصلی بیان شده است: کلامی (سخنرانی، خطبه و مناظره)، کتبی (نگارش نامه‌ها و احادیث) و عملی[۴۶]؛ که مطابق آموزه‌های قرآنی و روایی،[۴۷] تبلیغ عملی مؤثرترین روش دانسته شده و بر هماهنگی قول و عمل مبلّغ تأکید دارد.[۴۸]
روش‌های قرآنی تبلیغ نیز شامل موارد زیر دانسته شده است:[۴۹] روش مبتنی بر برهان و اندرز نیکو،[۵۰] اِنذار و تبشیر،[۵۱] بیدارسازی عقل و فطرت،[۵۲] الگوسازی،[۵۳] تمثیل[۵۴] و القای تدریجی پیام.[۵۵]
ابزارهای تبلیغ
ابزارها به دو گروه تقسیم می‌شوند: مستقیم (زبان، قلم و تصویر) و غیرمستقیم یا واسطه‌ای (فضای مجازی، رایانه و رسانه‌های جمعی).[۵۶] با یادآوری سوگند قرآن به «قلم»، روشن می‌شود که بهره‌گیری از ابزارها نزد اسلام ارزشِ طریقی (ابزارگونه) دارد.[۵۷]
در تبلیغ معاصر، بهره‌گیری از ابزارهای دیجیتال نوین و هوش مصنوعی و نیز آموزش زبان‌های خارجی به طلاب و روحانیون، از الزامات دانسته شده[۵۸] و در مقابله با فعالیت‌های رسانه‌ای دشمنان دین ضروری است؛[۵۹] چنانکه بنابر آیه ۴ سوره ابراهیم، پیامبران با زبان امت خود سخن گفته‌اند.[۶۰] با این حال، شکل سنتی تبلیغ (امامت جماعت، منبر و حضور در میان مردم) همچنان از مهمترین روش‌های تبلیغی است.[۶۱]
قالب‌های تبلیغ شامل سه گونه است: گفتاری (شعر و خطابه)، نوشتاری (کتاب، مقاله و رمان) و هنری-دیداری (فیلم، عکس و معماری).[۶۲]
از مهمترین مراکز مکانی تبلیغ شیعی، مساجد، حرم ائمه(ع) و امامزاده‌ها، امام‌باره‌ها، (در هند و پاکستان) تکایا، حسینیه‌ها و مهدیه‌ها است.[۶۳] بهترین بسترهای زمانی نیز موسم حج، نماز جمعه، نماز عید و جماعت، و مناسبت‌های مذهبی (ماه‌های رمضان و محرم) معرفی شده است.[۶۴]
وظایف و ویژگی‌های مبلّغ دینی
وظیفه مبلّغ، رساندن همه پیام‌های اعتقادی، اخلاقی و عملی پیامبران به مردم و آشنا کردن آنان با برنامه‌هایی است که برای تکامل مادّی و معنوی انسان نیاز است.[۶۵] این وظیفه را همان وظیفه انبیا دانسته‌اند که قرآن آن را «تبلیغ رسالت‌های خدا» می‌نامد؛[۶۶] با این تفاوت که انبیا پیام را از طریق وحی دریافت می‌کردند، اما مبلّغ آن را از طریق انبیا و اوصیای آنان دريافت می‌کند.[۶۷]
پژوهشگران، ویژگی‌های را برای یک مبلّغ لازم می‌دانند ازجمله: آگاهی و بصیرت، ایمان به هدف، تبلیغ از روی نصحیت و امانت، اخلاص، شرح صدر، هماهنگی کردار و گفتار، تسلیم‌بودن در برابر حق، فروتنی، صبور و شجاع‌بودن،[۶۸] معنویت و ساده‌زیستی، مخاطب‌شناسی و شناخت مسائل واقعی جامعه.[۶۹] در مقابل، گروه‌گرایی، کتمان حقیقت و عوام‌زدگی از خصلت‌های ناروای مبلّغ شمرده شده است.[۷۰]
از آسیب‌های تبلیغ نیز موارد زیر یاد شده است: غفلت نخبگان حوزوی از خطابه و محدود ماندن به دروس فقه و اصول،[۷۱] غلبه خرافه و تحریف، فاصله گرفتن از معنویت، ناهماهنگی و ضعف در تبلیغات بین‌المللی، و انتشار مطالب سست و غیرواقعی.[۷۲]
احکام فقهی تبلیغ
احکام فقهی مرتبط با تبلیغ عبارت است از:
- وجوب تبلیغ: گفته شده تبلیغ احکام کلی دین (اصول و فروع) با زبان یا قلم از واجبات است.[۷۳] برخی تصریح کرده‌اند که این واجب، کفایی است.[۷۴] همچنین آموختن معارف و احکام دینی جهت ابلاغ به ناآگاهان و حفظ شریعت نیز از واجبات کفایی به‌شمار رفته است.[۷۵]
- اِفتاء: فتوا دادن توسط فقیه جامع‌الشرایط از مصادیق تبلیغ احکام الهی دانسته شده است.[۷۶]
- دعوت غیرمسلمانان: دعوت کافران به اسلام پیش از جنگ، بر امام یا نایب او واجب دانسته شده است.[۷۷]
- اُجرت: هرچند بر اساس قول مشهور اخذ اُجرت بر واجبات، از محرمات دانسته شده،[۷۸] اما برخی دریافت اجرت در واجبات کفایی مثل تبلیغ دین را مجاز شمرده‌اند.[۷۹]
ادله‌ای برای اثبات وجوب تبلیغ دین ازجمله: آیه نفر،[۸۰] ارشاد جاهل،[۸۱] و ادله امر به معروف و نهی از منکر[۸۲] مطرح شده است. البته گفته شده تبلیغ، امر به معروف و ارشاد با وجود پیوستگی، وظایفی مستقل‌اند و جای یکدیگر را نمی‌گیرند.[۸۳] چراکه به گفته مرتضی مطهری، تبلیغ ناظر به رساندن و شناساندن پیام اسلام است؛ اما امر به معروف و نهی از منکر، مرحله اجرای آن پیام و تحقق عملی ارزش‌های دینی در جامعه است.[۸۴] برخی با توجه به این مطلب ادعا کرده‌اند که تبلیغ عمومی یا منبر رفتن، تکلیف امر به معروف و نهی از منکر را از مبلّغ و دیگر مسلمانان ساقط نمی‌کند.[۸۵]
کتابشناسی
آثار فراوانی به زبان‌های عربی و فارسی در مورد تبلیغ دین نگاشه شده که به برخی از آنها اشاره می‌شود:
آثار عربی
- اُسلوب الدعوة فی القرآن، محمدحسین فضل‌الله؛
- رسالة فی الدعوة الی الله، محمد صالح العثیمین؛
- وجوب تبلیغ الدعوة (فضل الدعوة و الدعاة) عبدالله ناصح علوان؛
- مع الله (دراسات فی الدعوة و الدعاة)، محمد غزالی؛
- الدعوة الاسلامیة، احمد احمد غلوش؛
- من قضایا الفکر فی وسائل الاعلام، حمید بکر علیان؛
- آفاق جدیدة للدعوة الاسلامیة فی الغرب، انور الجُندی؛
- الدعوة الاسلامیة، رئوف شَلَبی.
آثار فارسی
- لؤلؤ و مرجان (در شرط پله اوّل و دوم منبر روضه خوانان)، میرزا حسین نوری؛
- قرآن و تبلیغ، محسن قرائتی؛
- آسیب شناسی دعوت اسلامی، فتحی یکن، (ترجمه داوود ناروئی)؛
- تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، محمد محمدی ری‌شهری؛
- تبلیغ دین از منظر دین، حمید نگارش و دیگران؛
- پژوهشی در تبلیغ، محمدتقی رهبر؛
- تبلیغ در قرآن، علی‌اصغر الهامی‌نیا؛
- فقه تبلیغ، رضا عندلیبی.
پانویس
- ↑ طیبی، «ابزار و شیوه‌های تبلیغ دینی»، نامه جامعه، ش۵۸.
- ↑ لطیفی، «اصول و ضوابط دعوت اسلامی»، مجله حکومت اسلامی، ش۴۳.
- ↑ نگارش و دیگران، تبلیغ دین از منظر دین، ۱۳۸۳ش، ص۱۸.
- ↑ خندان، تبلیغ اسلامی و دانش ارتباطات اجتماعی، ۱۳۷۴ش، ص۶۹.
- ↑ شیخ انصاری، المکاسب، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۷۷؛ خویی، مصباح الفقاهه، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۲۱.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۴۱۴؛ مصباح یزدی، «تبلیغ دین در سراسر جهان واجب کفایی است»، مهر.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۲۰.
- ↑ حسینی بهشتی، ولایت رهبری روحانیت، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۲؛ خراسانی، منشور حوزه و روحانیت، ۱۳۹۷ش، ص۹۲.
- ↑ مروی، شیوه‌های تبلیغی، ۱۳۸۵ش، ص۵۱–۵۲.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۱۷۳؛ شیخ صدوق، امالی، ۱۳۷۶ش، ص۴۰۶.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویه، دارالمعرفه، ج۱، ص۳۸۲–۳۸۳.
- ↑ سبحانی، فروغ ابدیت، ۱۳۸۵ش، ص۳۹۳–۳۹۴، ۶۹۰–۶۹۱؛ اباذری، تبارنامه حوزه و روحانیت، ۱۳۸۹ش، ص۳۷–۳۸ و ۱۲۳–۱۳۲
- ↑ فضل‌الله، گام‌هایی در راه تبلیغ، ۱۳۶۷ش، ص۱۹
- ↑ «عنصر تبلیغ بر پیکره دین»، مجله حوزه، ش۳۹، ۱۳۶۹ش.
- ↑ مائده، آیه ۶۷؛ اعراف، آیه ۶۲؛ اسراء، آیه ۲۳.
- ↑ محمدی ری‌شهری، تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۷ش، ص۲۹-۳۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۲۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۶ش، ج۸، ص۲۳۷–۲۳۹
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزه‌های علمیه سراسر کشور»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۲۸.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۲، ص۱۷۰.
- ↑ شیخ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۶۶.
- ↑ محمدی ری‌شهری، تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۷ش، ص۲۰.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۴، ص۵۳.
- ↑ امام خمینی، جهاد اکبر، ۱۳۸۷ش، ص۹۴۴.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۴۱۴.
- ↑ خامنه‌ای، «بيانات در ديدار روحانيون و مبلّغان در آستانه ماه مبارک رمضان»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزه‌های علمیه سراسر کشور»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ خامنه‌ای، «سخنرانی در دیدار روحانیون و مبلغان در آستانه ماه محرم»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری.
- ↑ خامنه‌ای، جهاد تبیین، ۱۴۰۰ش، ص۴۳.
- ↑ «تبلیغ»، دانشنامه جهان اسلام، ج۷، ص۲۴–۲۶.
- ↑ کواکبی، اُم‌ّالقری، دارالشروق، ص۴۵–۴۸؛ عنایت، سیری در اندیشه سیاسی عرب، ۱۳۵۸ش، ص۱۴۰–۱۵۲.
- ↑ البنّا، مجموعة رسائل الامام الشهید حسن البنا، دارالتوزیع، ص۶۰–۶۵.
- ↑ حسینی، الاخوان المسلمون: کبری الحرکات الاسلامیة الحدیثة، ۱۹۵۵م، ص۲۵.
- ↑ مجله المنار، ۱۹۱۱م، ج۱۲، سال ۱۴، ص۹۲۵.
- ↑ ندوی، حضرت مولانا محمد الیاس و نهضت دعوت و تبلیغ او، ۱۳۷۹ش، ص۳۵–۴۲.
- ↑ «نبذة عن المجلس»، پایگاه رسمی المجلس الاعلی للشؤون الاسلامیة مصر.
- ↑ الجریدة الرسمیة (ام‌القری)، شماره ۱۸۸۸، مورخ ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
- ↑ رابطة العالم الاسلامی: النشأة و الاهداف والمنجزات، ص۱۵–۱۸.
- ↑ الندوة العالمیة للشباب الاسلامی فی مسیرتها، ۱۹۹۰م، ص۲۲.
- ↑ «تبلیغ»، دانشنامه جهان اسلام، ج۷، ص۲۶.
- ↑ واعظ‌زاده خراسانی، زندگی آیت‌الله بروجردی، ۱۳۸۵ش، ص۵۳-۵۴.
- ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (۱۳۲۰-۱۳۵۷)، ص۳۲۷.
- ↑ ابراهیمی، ارتباطات دینی، ۱۳۸۹ش، ص۱۱.
- ↑ عندلیبی، فقه تبلیغ، ۱۳۹۵ش، ص۳۲-۳۴.
- ↑ صف، آیه ۳؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۰۵.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۸، ص۲۶۱–۲۶۲ و ۳۰۳.
- ↑ عباسی‌مقدم، «تنوع و جامعیت شیوه های تبلیغی قرآن».
- ↑ نحل، آیه ۱۲۵؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۵۵.
- ↑ آل عمران، آیه ۳۱.
- ↑ واقعه، آیات ۶۳-۶۴؛ مؤمنون، آیه ۱۱۵.
- ↑ احزاب، آیه ۲۱؛ ممتحنه، آیه ۴.
- ↑ مریم، آیات ۱۶-۴۱.
- ↑ فرقان، آیه ۳۲؛ اسراء، آیه ۱۰۶.
- ↑ طیبی، «ابزار و شیوه‌های تبلیغ دینی»، نامه جامعه، ش۵۸.
- ↑ مروی، شیوه‌های تبلیغی، ۱۳۸۵ش، ص۸۷.
- ↑ عندلیبی، فقه تبلیغ، ۱۳۹۵ش، ص۳۴.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۳۵ وج۱۸، ص۷۳ و ۱۰۴.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزه‌های علمیه سراسر کشور».
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۷، ص۶۵؛ ج۸، ص۲۰۰ و ج۱۷، ص۴۵۲.
- ↑ عندلیبی، فقه تبلیغ، ۱۳۹۵ش، ص۳۵.
- ↑ عندلیبی، فقه تبلیغ، ۱۳۹۵ش، ص۳۶.
- ↑ «عنصر تبلیغ بر پیکره دین»، مجله حوزه، ش۳۹، ۱۳۶۹ش.
- ↑ محمدی ری‌شهری، تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۶۳.
- ↑ احزاب، آیه ۳۹.
- ↑ محمدی ری‌شهری، تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۶۳.
- ↑ الهامی‌نیا، تبلیغ در قرآن، ۱۳۸۹ش، ص۷۵-۱۲۴.
- ↑ زروق، محمدحسن، مبانی تبلیغ، تهران، ۱۳۷۱ش، ص۱۹۰.
- ↑ الهامی‌نیا، تبلیغ در قرآن، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۵-۱۳۵.
- ↑ خاکبان، ماجرای جدایی حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش، ص۲۳۰.
- ↑ شفیعی‌زاده گردکوهی، «آسیب‌شناسی تبلیغات دینی»، پیام حوزه، ش۲۳، ۱۳۷۸ش.
- ↑ شیخ انصاری، المکاسب، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۷۷؛ خویی، مصباح الفقاهه، ج۱، ص۱۲۱؛ مصباح یزدی، «تبلیغ دین در سراسر جهان واجب کفایی است»، مهر.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۴۱۴؛ مصباح یزدی، «تبلیغ دین در سراسر جهان واجب کفایی است»، مهر.
- ↑ علامه حلی، منتهی المطلب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۴و۷؛ خویی، التنقیح (الاجتهاد و التقلید)، ۱۴۱۸ق، ص۶۶.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۴۴۹؛ حکیم، مصباح المنهاج، ۱۴۲۸ق، ص۹-۱۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۵۱-۵۲.
- ↑ بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۵۷.
- ↑ انصاری، المکاسب، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۳۵؛ امام خمینی، المکاسب المحرمه، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۹۷-۲۹۹.
- ↑ خویی، مصباح الفقاهه، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۲۱.
- ↑ عراقی، تعلیقة استدلالیه علی العروة الوثقی، ۱۴۱۵ق، ص۱۳.
- ↑ عندلیبی، فقه تبلیغ، ۱۳۹۵ش، ص۴۵-۴۷.
- ↑ جوادی آملی، «امر به معروف غیر از تبلیغ، ارشاد و تعلیم است».
- ↑ مطهری، حماسه حسینی، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۸۹-۱۹۳.
- ↑ عندلیبی، فقه تبلیغ، ۱۳۹۵ش، ص۴۷.
منابع
- اباذری، عبدالرحیم، تبارنامه حوزه و روحانیت (از صدر اسلام تا پهلوی اول)، قم، سلمان فارسی، ۱۳۸۹ش.
- ابراهیمی، سید ابراهیم، «ارتباطات دینی، مراکز و سازمان‌های مرتبط»، مجله علوم اجتماعی، شماره ۳۱، ۱۳۸۹ش.
- ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویه(ص)، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.
- الهامی‌نیا، علی‌اصغر، تبلیغ در قرآن، قم، پژوهشکده تحقیقات اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- امام خمینی، سید روح‌الله، جهاد اکبر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۷ش.
- امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- امام خمینی، سید روح‌الله، المکاسب المحرمه، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۱۵ق.
- بجنوردی، سید حسن، القواعد الفقهیه، قم، نشر الهادی، ۱۳۷۷ش.
- البنّا، حسن، مجموعة رسائل الامام الشهید حسن البنا، قاهره، دارالتوزیع و النشر الاسلامیة، بی‌تا.
- «تبلیغ»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۸۲ش.
- جوادی آملی، عبدالله، «امر به معروف غیر از تبلیغ، ارشاد و تعلیم است»، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- حسینی، اسحاق موسی، الاخوان المسلمون: کبری الحرکات الاسلامیة الحدیثة، بیروت، دار بیروت، ۱۹۵۵م.
- حسینی بهشتی، سید محمد، ولایت رهبری روحانیت، تهران، بنیاد نشر آثار واندیشه‌های شهید بهشتی، ۱۳۸۳ش.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۹ق.
- حکیم، سید محمدسعید، مصباح المنهاج، نجف، مؤسسة الحکمة الثقافة الاسلامیه، ۱۴۲۸ق.
- خاکبان، سلیمان، ماجرای جدایی حوزه و دانشگاه، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزه‌های علمیه سراسر کشور»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- خامنه‌ای، سید علی، «بيانات در ديدار روحانيون و مبلّغان در آستانه ماه مبارک رمضان»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دی ۱۳۷۴ش، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- خامنه‌ای، سید علی، جهاد تبیین، تحقیق سعید صلح‌میرزایی، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۴۰۰ش.
- خامنه‌ای، سید علی، «سخنرانی در دیدار روحانیون و مبلغان در آستانه ماه محرم»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری، تاریخ درج مطلب: ۲۰ تیر ۱۳۷۰ش، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- خراسانی، علی، منشور حوزه و روحانیت (دیدگاه‌ها و بایسته‌های حوزه و روحانیت از منظر رهبر معظم انقلاب اسلامی)، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۷ش.
- خندان، محسن، تبلیغ اسلامی و دانش ارتباطات اجتماعی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- خویی، سید ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروة الوثقی (الاجتهاد و التقلید)، مقرر: میرزا علی غروی، قم، لطفی، ۱۴۱۸ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، مصباح الفقاهه، قم، انصاریان، ۱۴۱۷ق.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القران، بیروت ـ دمشق، دارالقلم ـ دارالشامیه، ۱۴۱۲ق.
- رزاقی، احمد، اهمیت و ضرورت تبلیغ، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۰ش.
- رشید رضا، محمد، مجلة المنار، قاهره، ۱۹۱۱م.
- زروق، محمدحسن، مبانی تبلیغ، تهران، تهران، انتشارات سروش، ۱۳۷۱ش.
- سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش،
- شفیعی‌زاده گردکوهی، حسین، «آسیب‌شناسی تبلیغات دینی»، پیام حوزه، ش۲۳، ۱۳۷۸ش.
- شیخ انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، قم، کنگره بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الامالی، تهران، نشر کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طیبی، ناهید، «ابزار و شیوه‌های تبلیغ دینی»، نامه جامعه، ش۵۸، ۱۳۸۸ش.
- عباسی‌مقدم، مصطفی، «تنوع و جامعیت شیوه های تبلیغی قرآن»، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ش.
- عراقی، ضیاء‌الدین، تعلیقة استدلالیه علی العروة الوثقی، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۵ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۹ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیه، ۱۴۱۲ق.
- عنایت، حمید، سیری در اندیشه سیاسی عرب، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۸ش.
- عندلیبی، رضا، فقه تبلیغ، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۵ش.
- «عنصر تبلیغ بر پیکره دین»، مجله حوزه، شماره ۳۹، ۱۳۶۹ش.
- فضل‌الله، سید محمدحسین، گام‌هایی در راه تبلیغ، ترجمه احمد بهشتی، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۷ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- کواکبی، عبدالرحمان، ام‌القری و طبائع الاستبداد، بیروت، دارالشروق، بی‌تا.
- لطیفی، محمود، «اصول و ضوابط دعوت اسلامی»، مجله حکومت اسلامی، ش۴۳، بهار ۱۳۸۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ری‌شهری، محمد، تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۷ش.
- مروی، ابوالفضل، شیوه‌های تبلیغی امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۵ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۲ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، «تبلیغ دین در سراسر جهان واجب کفایی است»، مهر، تاریخ درج مطلب: ۱ اسفند ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
- «نبذة عن المجلس»، پایگاه رسمی المجلس الاعلی للشؤون الاسلامیة مصر، تاریخ بازدید: ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- «الندوة العالمیة للشباب الاسلامی فی مسیرتها»، ریاض، روابط عمومی (WAMY)، ۱۹۹۰م.
- ندوی، ابوالحسن، حضرت مولانا محمد الیاس و نهضت دعوت و تبلیغ او، ترجمه محمد قاسم قاسمی، تربت جام، انتشارات شیخ‌الاسلام احمد جام، ۱۳۷۹ش.
- نگارش، حمید و دیگران، تبلیغ دین از منظر دین، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۳ش.
- واعظ‌زاده خراسانی، محمد، زندگی آیت‌الله بروجردی، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ۱۳۸۵ش.