شهید معرکه
شهید مَعرکه به کسی گفته میشود که در میدان نبرد با کفار کشته شود و پیش از انتقال به خارج از معرکه جان خود را از دست بدهد. در برخی تعاریف فقهی، تحقق این عنوان مشروط به حضور پیامبر(ص)، امام معصوم(ع) یا نائب خاص وی در جهاد دانسته شده است.
درباره شرایط تحقق و شمول آن، بهویژه در جهاد دفاعی و جنگهای معاصر، میان فقها اختلافنظر وجود دارد. با توجه به تغییر ماهیت جنگها، شماری از فقها معرکه را از محدوده خط مقدم زمینی به گسترهای از مناطق درگیر و در تیررس عملیات نظامی توسعه دادهاند.
در فقه شیعه، برای شهید معرکه در باب تجهیز میت احکامی ویژه ذکر شده است، از جمله عدم وجوب غسل میت و عدم نیاز به کفن.
مفهومشناسی
شهید معرکه به کسی گفته میشود که در میدان نبرد با کفار کشته شود؛ بهگونهای که پیش از انتقال به خارج از میدان، جان خود را از دست بدهد.[۱] در برخی تعاریف فقهی، تحقق این عنوان مشروط به حضور پیامبر(ص)، امام معصوم(ع) یا نائب خاص وی در جهاد دانسته شده است.[۲] به گفته علامه طباطبایی، واژه «شهید» در کاربرد اصطلاحی مربوط به شهدای معرکه، در قرآن سابقه ندارد و در استعمال قرآنی بیشتر به معنای گواه بر اعمال بهکار رفته است.[۳]
شهادت به معنای عام، شامل هر فردی میشود که در راه دفاع از جان، مال یا ناموس کشته شود همچنین برخی مرگهای سخت، مانند زنی که در حال زایمان میمیرد، در متون دینی از حیث ثواب در حکم شهادت دانسته شدهاند، اما احکام فقهی شهید بر آنها مترتب نیست.[۴]
شهید معرکه شامل چه کسانی میشود؟
فقها درباره شمول عنوان شهید معرکه بر کسی که در زمان حضور معصوم(ع)، امکان اذنگرفتن از او را ندارد یا کسی که در عصر غیبت در جهاد دفاعی کشته شده است، اختلافنظر دارند. برخی آن را شامل کشتهشدگان در جهاد دفاعی نیز میدانند[۵]و برخی دیگر احکام شهید معرکه را محدود به موارد خاص جهاد میدانند.[۶] شهید معرکه شامل کسانی میشود که با اذن پیامبر(ص)، امام معصوم یا نائب خاص او در جنگ شرکت کردهاند.[۷] همچنین بنا بر فتوای بیشتر فقیهان، شامل کسانی نیز میشود که در عصر غیبت با اذن نائب عام امام (فقیه جامعالشرایط) یا بدون اذن او در دفاع در برابر هجوم دشمنان اسلام کشته میشوند.[۸] اما شهید ثانی، این افراد را هرچند در ثواب شهیدان شریک میداند، اما اجرای احکام شهید معرکه را درباره آنان جاری نمیداند.[۹]
احکام شهید معرکه
فقیهان شیعه برای شهید در معرکه احکامی ذکر کردهاند، از جمله:
- عدم وجوب غسل میت:[۱۰] با این حال، اگر فردی در معرکه مجروح شود و پس از خروج از آن یا پس از پایان جنگ به شهادت برسد، غسل میت بر او واجب است.[۱۱]
- شهید معرکه کفن نمیشود[۱۲] و با همان لباس رزم دفن میگردد؛[۱۳] مگر آنکه فاقد لباس باشد که در این صورت کفن میشود.[۱۴]
- در صورت تماس با بدن شهید معرکه، غسل مس میت واجب نیست.[۱۵]
- حَنوط: (مالیدن کافور به مواضع هفتگانه سجده میت) برای شهید معرکه واجب نیست.[۱۶]
- سقوط برخی غسلها: اگر بر فردی هنگام شهادت غسلهایی مانند جنابت یا حیض واجب باشد، پس از شهادت این غسلها از او ساقط میشود.[۱۷]
- کشتهشدگان در جنگ با باغیان، حکم کشته با کافران را دارد.[۱۸]
تحول در مفهوم معرکه در جنگهای نوین
با تغییر ماهیت جنگها به جنگهای هوایی، موشکی، شهری و سایبری، برخی پژوهشگران در تعریف معرکه بازنگری کردهاند. در این زمینه، موضوعاتی مانند وضعیت نیروهای پدافند، امدادگران در مناطق بمبارانشده و خلبانان در عملیاتهای دوربرد مورد بحث قرار گرفته است.[۱۹]
بر اساس دیدگاه امام خمینی، معرکه شامل محدودهای میشود که در تیررس دشمن قرار دارد. بر این اساس، اگر رزمندهای در محدوده درگیری یا تیررس دشمن مجروح شود و پیش از انتقال به خارج از آن محدوده جان دهد، عنوان شهید معرکه بر او صادق است.[۲۰] همچنین نیروهای درگیر در واحدهای توپخانه، لانچر و پادگانهای نظامی در زمان جنگ، در صورت کشتهشدن، مشمول این عنوان دانسته شدهاند.[۲۱] وی همچنین کشتهشدگان در عملیات پاکسازی میدان مین را، حتی در صورت وقوع در خارج از خط مقدم، در این حکم دانسته است.[۲۲]
آیتالله سید علی خامنهای مرجع تقلید و رهبر وقت جمهوری اسلامی افرادی مانند قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس که در حملات هوایی دشمن به شهادت رسیدهاند را مشمول عنوان شهید معرکه دانسته است.[۲۳] آیتالله مکارم شیرازی معرکه را مفهومی وابسته به شرایط زمان و مکان دانسته و بر این باور است که در جنگهای امروز، با گستردگی جغرافیایی میدان نبرد، بسیاری از مناطق درگیر میتواند مصداق معرکه باشد.[۲۴]
برخی پژوهشگران فقهی با استناد به این دیدگاهها، پیشنهاد کردهاند که مفهوم معرکه از قالب سنتی (خط مقدم زمینی) به منطقهای گستردهتر از درگیری نظامی توسعه یابد. بر این اساس، هر مکانی که برای درگیری مستقیم یا دفاع در برابر دشمن در نظر گرفته شده باشد، میتواند در حکم معرکه قرار گیرد.[۲۵]
پانویس
- ↑ معاونت پژوهش موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ایثار و شهادت در مکتب امام خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۵۹۷-۵۹۸.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴،ص۸۶؛ عبدالمنعم، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، دار الفضیلة، ج۲، ص۳۴۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۴، ص۲۹ و ۶۶ و ۴۰۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۴۰۷-۴۰۸؛ جمعی از نویسندگان، «شهید»، ص۷۶۵-۷۶۶.
- ↑ محقق حلی، المعتبر، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۳۱۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۱۵.
- ↑ مفید، المقنعه، ۱۳۶۸ش، ص۸۴؛ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۸۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به کاشفالغطا، النور الساطع، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۵۴۵.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۸۲.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۹۹.
- ↑ علامه حلی، نهایة الاحکام، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۳۵.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۹۹.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۰۶.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۰۶-۴۰۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۳۰۷.
- ↑ خؤیی، التنقیح، مؤسسه احیاء آثار الامام الخویی، ج۹، ص۱۸۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۹۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۹۳.
- ↑ پورصدقی، بازخوانی احکام شهید معرکه در پرتو جنگهای نوین، ۱۴۰۵ش، ص۹.
- ↑ امام خمینی، استفتائات، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۷۵.
- ↑ امام خمینی، استفتائات، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۷۸-۲۷۹.
- ↑ امام خمینی، استفتائات، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۷۷.
- ↑ باقرزاده، «فتوای بی سابقه رهبرانقلاب درباره حاج قاسم سلیمانی»، مندرج در سایت تسنیم.
- ↑ مکارم شیرازی، رساله توضیحالمسائل، ۱۴۲۹ق، ص۱۱۶.
- ↑ پورصدقی، بازخوانی احکام شهید معرکه در پرتو جنگهای نوین، ۱۴۰۵ش، ص۲۶-۲۷.
منابع
- امام خمینی، سید روحالله، استفتائات، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
- باقرزاده، سید محمد، «فتوای بی سابقه رهبرانقلاب درباره حاج قاسم سلیمانی»، مندرج در سایت تسنیم، تاریخ درج ۸ دیماه ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید ۲۸ اردیبشهت ۱۴۰۵ش.
- پورصدقی، رضا، بازخوانی احکام شهید معرکه در پرتو جنگهای نوین، قم، مرکز تحقیقات اسلامی مجلس، ۱۴۰۵ش.
- جمعی از نویسندگان، «شهید»، در فرهنگ فقه فارسی، قم، موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، بیتا.
- خویی، سید ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروةالوثقی، قم، مؤسسه احیاء آثار الامام الخویی، بیتا.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۳ق.
- شیخ انصاری، مرتضی، کتاب الطهارة، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی الفقه الامامیة، تهران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ق.
- عبدالمنعم، محمود عبدالرحمن، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، قاهره، دار الفضیلة، بیتا.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۱۹ق.
- کاشفالغطاء، علی بن محمدرضا، النور الساطع فی الفقه النافع، نجف، مطبعة الآداب، ۱۳۸۱ق.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، موسسه سید الشهداء، ۱۳۶۴ش.
- معاونت پژوهشی موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ایثار و شهادت در مکتب امام خمینی(س)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- مفید، محمد بن محمد، المقنعة، قم، انتشارات اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، رساله توضیح المسائل، قم، مدرسه امام علی بن ابی طالب، ۱۴۲۹ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۳۶۲ش.