پاکستان

جمهوری اسلامی پاکستان

اطلاعات عمومی
دین رسمی	اسلام
جمعیت کل	۲۴۲٬۹۲۳٬۸۴۵ نفر (۲۰۲۲م)
مساحت	۷۹۶,۰۹۵ کیلومتر
حکومت	جمهوری پارلمانی فدرال
واحد پول	روپیه
پایتخت	اسلام‌آباد ۳۳°۴۱′۳۰″ شمالی ۷۳°۰۳′۰۰″ شرقی
شهرهای مهم	کراچی
ادیان(درصد)	اسلام (۹۶ درصد)، سایر (۴ درصد)
زبان رسمی	اردو، انگلیسی
اسلام
جمعیت مسلمانان	۱۸۸.۰۰۰.۰۰۰ نفر
اطلاعات شیعی
جمعیت	۴۶.۰۰۰.۰۰۰
درصد به جمعیت کشور	۱۹ درصد
درصد به جمعیت مسلمانان	۲۰ درصد
احزاب	تحریک جعفریه
فرق	امامیه، بهره، خوجه‌های اثناعشری
مراکز علمی	سازمان وفاق المدارس شیعه
مؤسسات اجتماعی	سازمان دانشجویان امامیه پاکستان، تنظیم المکاتب
مناطق شیعه‌نشین	بلوچستان، سند، پنجاب، بلتستان

جمهوری اسلامی پاکستان کشوری در جنوب آسیاست که با ایران، افغانستان، چین و هند هم‌مرز است و از جنوب به اقیانوس هند راه دارد. این کشور با جمعیتی حدود ۲۵۵ میلیون نفر، پنجمین کشور پرجمعیت جهان به شمار می‌رود. براساس سرشماری‌ها و پژوهش‌های جمعیتی، بیش از ۹۶ درصد جمعیت پاکستان مسلمان‌اند و اکثریت آنان را اهل سنت تشکیل می‌دهند. همچنین در پژوهش‌های مربوط به جمعیت مذهبی پاکستان، شیعیان حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد جمعیت کشور برآورد شده‌اند و از آنان به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین جوامع شیعی جهان یاد می‌شود. تحلیلگران مسائل پاکستان معتقدند یکی از ویژگی‌های جغرافیایی تشیع در این کشور، پراکندگی شیعیان در سراسر پاکستان و نبودِ تمرکز جمعیتی آنان در یک منطقه خاص است؛ هرچند شهرها و مناطقی مانند کراچی، لاهور، کویته، پاراچنار، راولپندی، مولتان و گلگت-بلتستان از مهم‌ترین مراکز جمعیتی شیعیان به شمار می‌روند.

براساس منابع تاریخی، پیشینه تشیع در سرزمین پاکستان به سده‌های نخستین اسلامی بازمی‌گردد و از حضور گرایش‌های شیعی در حوزه رود سند، فعالیت داعیان اسماعیلی و نقش سادات و مبلغان دینی همچون میر سید علی همدانی، سید شمس‌الدین عراقی در گسترش تشیع در کشمیر یاد شده است. گزارش‌ها نشان می‌دهد بیشتر شیعیان پاکستان پیرو مذهب امامیه اثناعشری و فقه جعفری هستند و در کنار آنان گروه‌هایی مانند اسماعیلیان نزاری، بُهره، نوربخشیه، خوجه‌های اثناعشری نیز حضور دارند. همچنین پژوهش‌های مربوط به تاریخ تشیع در پاکستان حاکی از آن است که پس از استقلال این کشور، حوزه‌های علمیه شیعه با تأثیرپذیری از حوزه‌های علمیه نجف و سپس قم گسترش یافت و «وفاق المدارس الشیعه پاکستان» مسئولیت ساماندهی مدارس دینی شیعه را بر عهده گرفت. در منابع مربوط به تشیع پاکستان، از مفتی جعفر حسین، عارف حسین حسینی، سید ساجد علی نقوی و حافظ بشیر حسین نجفی به‌عنوان شماری از عالمان و رهبران شیعه یاد شده است که در عرصه‌های دینی، آموزشی، اجتماعی و سیاسی نقش‌آفرینی کرده‌اند.

گزارش‌های مربوط به فرهنگ دینی شیعیان پاکستان نشان می‌دهد که عید غدیر، نیمه شعبان، ولادت و شهادت ائمه(ع) و به‌ویژه آیین‌های عزاداری ماه محرم از مهم‌ترین مناسبت‌های مذهبی آنان به شمار می‌رود. به گفته پژوهشگران، مراسم عزاداری محرم معمولاً با سوزخوانی، سلام‌خوانی، خطابه، سینه‌زنی، حمل علم، برپایی سبیل و توزیع نذورات همراه است و در بسیاری از مناطق، بخشی از اهل سنت نیز در این آیین‌ها مشارکت دارند که از نفوذ فرهنگ عاشورا در جامعه پاکستان حکایت دارد. در برخی گزارش‌ها، زیارتگاه‌هایی مانند شاه غازی، بی‌بی پاکدامن، عارف حسین حسینی، سید یوسف شاه گردیزی و بری امام از زیارتگاه‌های مورد مراجعه شیعیان پاکستان معرفی شده‌اند.

گزارش‌ها حاکی از آن است که شیعیان پاکستان از اواسط دهه ۱۹۸۰م با افزایش خشونت‌های فرقه‌ای مواجه بوده‌اند و در منابع، از گروه‌هایی مانند «سپاه صحابه» و «لشکر جنگوی» به‌عنوان عامل بسیاری از اقدامات خشونت‌آمیز علیه شیعیان نام برده شده است.

جغرافیای طبیعی و انسانی

پاکستان با مساحت ۷۹۶٬۰۹۵ کیلومتر مربع، از غرب با افغانستان و ایران، از شمال شرقی با چین، از شرق و جنوب شرق با هند هم‌مرز است و از جنوب به اقیانوس هند راه دارد. جمعیت این کشور در سال ۲۰۲۵م حدود ۲۵۵ میلیون نفر برآورد شده و پاکستان را در جایگاه پنجمین کشور پرجمعیت جهان قرار داده است.

عمده گروه‌های قومی پاکستان را پنجابی‌ها، سندی‌ها، پشتون‌ها، بلوچ‌ها، سرائیکی و مهاجران تشکیل می‌دهند. اردو زبان ملی و انگلیسی زبان اداری و حکومتی است. بااین‌حال، زبان‌های پنجابی، سرائیکی، سندی، پشتو، بلوچی، هندکو و براهویی نیز در مناطق مختلف کشور رواج دارند.

تاریخ سیاسی

نقشه سیاسی پاکستان

براساس منابع تاریخی، پاکستان در ۱۴ اوت ۱۹۴۷م از هند بریتانیا استقلال یافت و در سال ۱۹۵۶م، یک Dominion (قلمرو مستقل تحت تاج بریتانیا) محسوب می‌شد که در سال ۱۹۵۶م/۱۳۳۵ش، با تصویب نخستین قانون اساسی، به جمهوری اسلامی پاکستان تبدیل شد.

این کشور در سال ۱۹۷۱م با جدایی پاکستان شرقی و تشکیل بنگلادش، یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی خود را تجربه کرد. همچنین مسئله کشمیر و اختلاف بر سر خط دیورند از مهم‌ترین مناقشات مرزی و سیاسی پاکستان با هند و افغانستان به شمار می‌رود.

نظام سیاسی و احزاب

براساس قانون اساسی، پاکستان دارای نظام جمهوری فدرال است و از چهار ایالت پنجاب، سند، خیبرپختون‌خواه و بلوچستان، به‌همراه اسلام‌آباد و مناطق گیلگت-بلتستان و جامو و کشمیر تحت اداره پاکستان تشکیل می‌شود. گزارش‌ها نشان می‌دهد نظام سیاسی این کشور بر پایه قوه مقننه، رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر اداره می‌شود و نخست‌وزیر ریاست قوه مجریه را بر عهده دارد

منابع سیاسی حاکی از آن است که از زمان استقلال، ارتش نقش مؤثری در تحولات سیاسی، امنیتی و سیاست خارجی پاکستان داشته و در کنار احزاب سیاسی، یکی از بازیگران اصلی عرصه قدرت به شمار می‌رود. از مهم‌ترین احزاب سیاسی پاکستان می‌توان به مسلم لیگ پاکستان، حزب مردم پاکستان و تحریک انصاف اشاره کرد و در کنار آنها، احزاب مذهبی مانند جماعت اسلامی و جمعیت علمای اسلام با گرایش دیوبندی نیز در عرصه سیاسی این کشور فعالیت دارند.

ادیان در پاکستان

براساس سرشماری ۲۰۲۳م پاکستان، حدود ۹۶٫۳۵ درصد جمعیت این کشور مسلمان‌اند. از میان اقلیت‌های دینی، هندوها و مسیحیان بزرگ‌ترین گروه‌ها هستند و در کنار آنان جمعیت‌های کوچکتری از احمدیان، سیک‌ها، زرتشتیان و سایر ادیان نیز زندگی می‌کنند.

براساس پژوهش‌های مربوط به جامعه دینی پاکستان، بیشتر مسلمانان این کشور سنی و پیرو فقه حنفی‌اند. مهم‌ترین جریان‌های اهل سنت پاکستان عبارت‌اند از بریلویه، دیوبندیه و اهل حدیث.

قانون اساسی پاکستان برای اقلیت‌های دینی کرسی‌های ویژه‌ای در مجلس ملی پیش‌بینی کرده و آزادی انجام مناسک دینی آنان را تضمین کرده است.

تشیع در پاکستان

براساس منابع معتبر بین‌المللی مثل:Pew Research Center گزارش‌های مهاجرتی و پژوهشی دولت‌ها (DFAT، IRB، CIA Factbook)، شیعیان پاکستان معمولاً حدود ۱۰٪ تا ۱۵٪ از کل جمعیت کشور برآورد می‌شوند.

تحلیلگران مسائل پاکستان معتقدند یکی از ویژگی‌های جغرافیایی تشیع در پاکستان، پراکندگی شیعیان در سراسر کشور و نبودِ تمرکز جمعیتی در یک منطقه خاص است. شیعیان در همه ایالت‌های پاکستان حضور دارند و جمعیت‌های کوچک و بزرگ آنان در شهرها و روستاهای مختلف پراکنده‌اند. برخی مناطق نسبت به دیگر نواحی از جمعیت شیعه بیشتری برخوردارند بدین شرح است:

• ایالت بلوچستان: کویته و حعفرآباد
• ایالت سند: کراچی و حیدرآباد
• ایالت پنجاب: لاهور، مولتان، راولپندی، کچئی، لَیه
• ایالت خیبر پختونخواه: کوهات، هنگو، دیره اسماعیل خان، پاراچنار
• ایالت گلگت بلتستان: بلتستان، گلگت، نگر
• ایالت کشمیر: مظفرآباد.

سابقه فرقه‌های شیعی در جغرافیای تاریخی پاکستان

بر پایه گزارش‌های تاریخی، در حوزه تمدنی رودخانه سند (که بخش عمده آن امروز در پاکستان قرار دارد)، پس از ورود اسلام برخی گروه‌های شیعی حضور داشته‌اند. همچنین نقل شده یکی از همسران امام علی(ع) کنیزی سندی بوده که محمد بن حنفیه از او به دنیا آمده و برخی این موضوع را از عوامل گسترش زیدیه در منطقه دانسته‌اند. عبدالله اشتر، فرزند محمد نفس زکیه، در زمان منصور عباسی، به سند آمد تا مقدمات قیام علیه عباسیان را در این شهر فراهم آورد.

براساس منابع تاریخی، داعیان اسماعیلی در دوره عباسی، در مناطق دور از مرکز خلافت به تبلیغ آموزه‌های خود پرداختند و در برخی موارد توانستند در ساختارهای محلی نفوذ کنند. در برخی دوره‌ها نیز حکومت‌هایی با گرایش اسماعیلی در این مناطق شکل گرفت که در دوره غزنویان از میان رفتند.

در کشمیر نیز از سده هشتم هجری، با مهاجرت سادات و فعالیت برخی مبلغان دینی همچون میر سید علی همدانی، سید شمس‌الدین عراقی اسلام در این منطقه گسترش یافت و در برخی منابع از نقش آنان در شکل‌گیری و گسترش گرایش‌های شیعی یاد شده است. بر پایه برخی پژوهش‌ها، تصوف نیز یکی از بسترهای فرهنگی مؤثر در انتقال و تداوم برخی عناصر مرتبط با فرهنگ اهل‌بیت(ع) در منطقه سند و پاکستان امروزی به شمار می‌رود.

گرایش‌های فکری شیعیان پاکستان

مهم‌ترین و پرجمعیت‌ترین گروه شیعیان پاکستان فرقه اثناعشری‌ و پیروان فقه جعفری‌اند که یکی از مذاهب رسمی در پاکستان شناخته می‌شود.دیگر فرق شیعه که در پاکستان پیروانی دارند از این قرارند

گروه	معرفی	مناطق سکونت در پاکستان	توضیحات
بُهره	شاخه‌ای از اسماعیلیه مستعلیه	کراچی، حیدرآباد	بیشتر جمعیت در این دو شهر متمرکز است.
خوجه‌های اثناعشری	شیعیان امامی مهاجر از هند پس از ۱۹۴۷م/۱۳۲۶ش	کراچی، حیدرآباد و دیگر شهرها	جمعیت حدود ۴۲٬۰۰۰ نفر؛ دارای سازمان «جماعت خوجه پیرهای اثناعشری کراچی».
آغاخانیه (اسماعیلیه نزاری)	پیروان آغاخان اول (۱۸۰۰–۱۸۸۱م)	کراچی، حیدرآباد، ملتان، گلگت، هنزه، غذر، بلتستان	در برخی مناطق گلگت و هنزه اکثریت جمعیت را تشکیل می‌دهند.
نوربخشیه	طریقت منسوب به سید محمد نوربخش (شیعه صوفی)	بلتستان و مناطق شمالی	دارای سه شاخه: نوربخشیه امامیه، صوفیه، صوفیه همدانیه.
ذکری	پیروان سید محمد جونپوری (مدعی مهدویت)	بلوچستان (کیچ مکران، لسبیله، گوادر، تربت، پنجگور)	بیشتر در جنوب غرب پاکستان ساکن‌اند.
گرایش‌های امامیه	شامل گرایش‌های کلامی و اعتقادی مختلف در تشیع اثناعشری	سراسر پاکستان	شامل شیخیه/موالیه و جریان اصولی (شیعیت خاص/موحدین).

شیعیان در عرصه سیاست

مفتی جعفر حسین، اولین رهبر نهضت اجرای فقه جعفری

علامه عارف حسین حسینی دومین رهبر نهضت جعفری پاکستان

از جمله تشکل‌های سیاسی شیعی در شبه‌قاره هند و پاکستان می‌توان به «کنفرانس سراسری شیعیان هند» اشاره کرد که در سال ۱۹۰۷م، پیش از تأسیس پاکستان، فعالیت خود را آغاز کرد. همچنین «اداره تحفظ حقوق شیعه»، «کمیته مطالبات شیعیان» و «حزب سیاسی شیعه» از دیگر سازمان‌های شیعی فعال در مقاطع مختلف بوده‌اند.

بر پایه گزارش‌ها، «تحریک نفاذ فقه جعفریه» که بعدها با نام «تحریک جعفریه پاکستان» شناخته شد، در سال ۱۹۷۹م و در واکنش به برخی سیاست‌های مذهبی دولت ژنرال ضیاءالحق شکل گرفت. این تشکل در دوره‌های مختلف تحت رهبری مفتی جعفر حسین، عارف حسین حسینی و سید ساجد علی نقوی فعالیت کرد.

براساس منابع، نهضت اجرای فقه جعفری در آغاز فعالیت خود مطالباتی همچون معافیت شیعیان از پرداخت زکات دولتی، تأمین امنیت مراسم عزاداری، مستثنا شدن راهپیمایی‌های عزاداری از الزام دریافت مجوز رسمی، آموزش معارف شیعی برای دانش‌آموزان و دانشجویان شیعه و رعایت فقه جعفری در قوانین مرتبط با شیعیان را پیگیری می‌کرد و در برخی از این موارد به نتایجی دست یافت. این تشکل در سال ۲۰۰۲م از سوی دولت پاکستان غیرقانونی اعلام شد و پس از آن فعالیت خود را با عناوینی چون «تحریک اسلامی» و سپس «شیعه علما کونسل» ادامه داد.

در منابع مربوط به سازمان‌های سیاسی شیعه پاکستان، از «مجلس وحدت مسلمین» نیز به‌عنوان یکی از تشکل‌های سیاسی شیعی معاصر نام برده شده است. این سازمان در سال ۲۰۰۹م تأسیس شد و از آن زمان در عرصه سیاسی پاکستان فعالیت می‌کند.

ذوالفقار علی بوتو؛ نخست‌وزیر شیعه پاکستان در سال‌های ۱۹۷۳- ۱۹۷۷م.

خانواده‌های سیاسی شیعه

بر پایه برخی گزارش‌ها، ساختار سیاسی پاکستان تا حدی متأثر از نظام‌های سنتی جاگیرداری و سرداری بوده و از این‌رو برخی خاندان‌های سیاسی به‌صورت موروثی در عرصه قدرت حضور داشته‌اند. در میان این خاندان‌ها، چند خانواده شیعه‌مذهب نیز دیده می‌شوند که حضور آنان از عوامل مشارکت سیاسی شیعیان در ساختار حکومتی پاکستان به‌شمار آمده است. از جمله این خاندان‌ها می‌توان به سادات شاه جیونه، سادات قتال‌پور خانیوال، خانواده تالپور، خانواده قزلباش لاهور، سادات گردیزی ملتان و خانواده سردار یزدان‌خان کویته اشاره کرد.

درگیری‌های فرقه‌ای و کشتار شیعیان

بر پایه گزارش‌ها، از اواسط دهه ۱۹۸۰م گروه‌های تندروی مذهبی فعالیت سازمان‌یافته‌ای را علیه شیعیان آغاز کردند و گروه‌هایی مانند «سپاه صحابه» و «لشکر جنگوی» در بسیاری از اقدامات خشونت‌آمیز ضدشیعی نقش داشته‌اند. در دهه‌های اخیر، علاوه‌بر ترور شخصیت‌های شیعه، مراکز مذهبی، مراسم مذهبی و مناطق شیعه‌نشین نیز بارها هدف حملات قرار گرفته‌اند.

برخی تحلیلگران، گسترش خشونت‌های فرقه‌ای در پاکستان را با تحولات پس از جنگ افغانستان و سیاست‌های دوره ضیاءالحق مرتبط دانسته‌اند. به اعتقاد آنان، حمایت از نیروهای جهادی در دوران مقابله با ارتش شوروی، به شکل‌گیری و سازمان‌یافتگی جریان‌های تندرو مذهبی در پاکستان انجامید و بخشی از این نیروها پس از تحولات افغانستان به فعالیت در داخل پاکستان روی آوردند.

همچنین در برخی پژوهش‌ها، گسترش نفوذ جریان دیوبندی و رواج تبلیغات وهابیت از عوامل مؤثر در رشد گروه‌های تندرو مذهبی در پاکستان معرفی شده است. در این میان، «جمعیت علمای اسلام» از مهم‌ترین احزاب سیاسی وابسته به جریان دیوبندی به شمار می‌رود که بعدها به شاخه‌های مختلف تقسیم شد. افزون‌بر این، برخی نویسندگان گسترش روابط پاکستان و عربستان سعودی پس از استقلال را از عوامل مؤثر در ترویج اندیشه وهابی در این کشور دانسته و از احزاب و گروه‌هایی مانند جماعت اسلامی، جمعیت اهل حدیث، جمعیت علمای اسلام و سپاه صحابه به‌عنوان بخشی از جریان‌های متأثر از این رویکرد نام برده‌اند.

فعالیت‌های علمی و فرهنگی

شیخ بشیر نجفی، از مراجع تقلید و عالمانِ پاکستانی ساکن در نجف.

مطالعات موجود نشان می‌دهد، پیش از استقلال پاکستان، لکنو مرکز اصلی آموزش علوم دینی شیعیان در شبه‌قاره بود. با قرار گرفتن این شهر در قلمرو هند، ارتباط شیعیان پاکستان با این مرکز علمی محدود شد و حوزه‌های علمیه این کشور بیش از پیش تحت تأثیر حوزه علمیه نجف قرار گرفتند. به گفته محققان، در پی این تحول، علمای پاکستانی به تأسیس مدارس دینی در داخل کشور روی آوردند و از نیمه دهه ۱۹۷۰م روند گسترش این مدارس شتاب گرفت. بر پایه پژوهش‌های انجام‌شده، پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نیز ارتباط حوزه‌های علمیه پاکستان با حوزه علمیه قم گسترش یافت؛ به‌گونه‌ای که شمار زیادی از طلاب پاکستانی برای تحصیل به ایران رفتند و بخشی از برنامه‌ها و شیوه‌های آموزشی مدارس دینی پاکستان از الگوهای رایج در حوزه‌های علمیه ایران تأثیر پذیرفت.

برخی از علمای شیعه پاکستان که از فارغ‌التحصیلان حوزه علمیه نجف بوده‌اند عبارت‌اند از: سید صفدر حسین نقوی، ضامن حسین حائری، غلام حسین، سید ریاض حسین نقوی، سید زوار حسین همدانی، سید احمد موسوی، صادق علی نقوی، میرزا صفدر حسین مشهدی، مفتی جعفر حسین و حافظ بشیر حسین نجفی.

نهاد ناظر بر مدارس دینی شیعیان پاکستان «وفاق المدارس الشیعه پاکستان» است که در سال ۱۹۷۹م در پی نشست‌ها و هماهنگی‌های مسئولان و مدرسان مدارس دینی شیعه تأسیس شد و وظیفه ساماندهی و نظارت بر حوزه‌های علمیه شیعه را بر عهده دارد.

مهم‌ترین مدارس علمیه در پاکستان (برگرفته از کتاب اطلس شیعه (کتاب))

عنوان	تعداد مدارس دینی برادران	تعداد مدارس دینی خواهران	معروف‌‌ترین مدارس
حوزه علمیه پنجاب	۲۱۸	۵۵	جامعةالمنتظر؛ مخزن العلوم الجعفریه
حوزه علمیه سند	۷۷	۱۱	جامعه علمیه (کراچی)؛ امام حسین فاوندیشن
حوزه علمیه سرحد	۱۰	۲	جامعه شهید عارف حسینی؛ جامعه جعفریه (پاراچنار)
حوزه علمیه بلوچستان	۸	۲	جامعه امام صادق (کویته)؛ دارالعلم جعفری
حوزه علمیه قبائلی	۳	۱	مدرسه علمیه جعفریه پاراچنار
حوزه علمیه کشمیر آزاد	۳	۳	مدرسه جامعه نقویه
حوزه علمیه اسلام‌آباد	۱۰	۱	جامعه اهل بیت؛ جامعة الکوثر

علاوه‌بر مدارس دینی، مراکز آموزشی غیردولتی دیگری با عنوان «دینیات سنترها» در زمینه آموزش قرآن، احکام و معارف دینی فعالیت می‌کنند و هزینه‌های خود را از کمک‌های مردمی تأمین می‌نمایند. از جمله این مراکز می‌توان به «تنظیم المکاتب» با حدود ۱۲۰۰ واحد آموزشی، «محمدیه ترست» با ۱۲۵ واحد، «سازمان دانشجویان امامیه پاکستان»، «سازمان دانشجویان اصغریه» و مراکز آموزشی وابسته به مولانا غلام‌رضا سریوال اشاره کرد.

آیین‌های مذهبی

از مناسبت‌های مذهبی شیعیان پاکستان می‌توان به عید غدیر، ولادت ائمه(ع)، نیمه شعبان، واقعه مباهله و برخی آیین‌های محلی مذهبی اشاره کرد. همچنین مراسم عزاداری در سالروز شهادت ائمه(ع) برگزار می‌شود، اما گسترده‌ترین آیین مذهبی شیعیان، عزاداری ماه محرم و سوگواری امام حسین(ع) است.

از دیگر آیین‌های رایج شیعیان پاکستان می‌توان به برگزاری دعاها و مراسم مذهبی، اعتکاف و انواع نذرها اشاره کرد. گزارش‌ها نشان می‌دهد آیین‌های عاشورایی در پاکستان از گستردگی قابل توجهی برخوردار است و افزون‌بر شیعیان، بخشی از اهل سنت نیز در این مراسم مشارکت دارند که بیانگر نفوذ فرهنگ عاشورا در جامعه پاکستان است.

مجالس عزاداری محرم معمولاً همراه با سوزخوانی، سلام، خطابه و سینه‌زنی است و آیین‌هایی مانند حمل علم، شبیه‌سازی نمادهای عاشورایی، برپایی سبیل و توزیع نذورات از جمله رسوم رایج این ایام به شمار می‌رود.

تابوت‌گردانی در محرم

شبیه‌سازی ضریح امام حسین(ع)

زیارتگاه‌ها

منابع از پراکندگی زیارتگاه‌های مورد احترام شیعیان در مناطق مختلف پاکستان حکایت دارند. این زیارتگاه‌ها شامل اماکن منسوب به سادات، عالمان دینی، صوفیان و شخصیت‌های مذهبی است که در شهرهایی چون کراچی، حیدرآباد، روهری، پاراچنار، لاهور، ملتان، اسلام‌آباد، راولپندی، جنگ و کویته قرار دارند. در برخی گزارش‌ها، زیارتگاه‌هایی مانند شاه غازی، بی‌بی پاکدامن، عارف حسین حسینی، سید یوسف شاه گردیزی و بری امام از مشهورترین زیارتگاه‌های مورد مراجعه شیعیان پاکستان معرفی شده‌اند. همچنین شماری از زیارتگاه‌های صوفیان، از جمله لعل شهباز قلندر و شاه عبداللطیف بتایی، جایگاه فرامذهبی داشته و مورد توجه گروه‌های مختلف مسلمانان این کشور هستند.

نمای داخلی زیارتگاه عبدالله شاه غازی

پیوند به بیرون

• مقاله پاکستان دایرة المعارف بزرگ اسلامی
• مقاله پاکستان در دانشنامه جهان اسلام
• آمارهای موجود از شیعیان پاکستان
• معرفی مراکز اسلامی پاكستان
• ريشه‌های تاريخی شيعه‌ستيزی در پاكستان
• گزارشی از مراسم ماه بهار قرآن در پاكستان
• عزاداری امام حسین(ع) در ایالت سند