تبلیغ دین
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
تبلیغ دین (یا تبلیغ دینی یا دعوت اسلامی) واجبی کفایی است که اولویت اول حوزه و از وظایف ذاتی روحانیت شمرده شده است. تبلیغ دین بهمعنای رساندن پیام، معارف و احکام اسلامی به دیگران با روشها و ابزارهای مشروع دانسته شده است. این رسالت نخست بر عهده پیامبران و امامان(ع) بوده و در عصر غیبت، برعهده عالمان دینی است. ادلهای چون آیه نفر، قاعده ارشاد جاهل و فریضه امر به معروف و نهی از منکر برای اثبات وجوب آن اقامه شده است.
در قرآن و احادیث، جایگاه ویژهای برای هدایتگری بیان شده؛ تا جایی که احیای دین و نجات فکری جامعه در گرو حضور مبلغان دانسته شده است. این امر در سیره نبوی با اعزام مبلّغان و سفیران و نامهنگاری با سران حکومتها نهادینه شد و در عصر ائمه(ع)، بهویژه در خطبههای پس از واقعه عاشورا، استمرار یافت و زمینهساز تبدیل مناسک مذهبی، مانند محرم، به فصل تبلیغی شیعه گردید.
تبلیغ دینی از حیث شیوه به سه بخش کلامی، کتبی و عملی تقسیم شده که هماهنگی قول و عمل مبلّغ، مؤثرترین روش دانسته شده است. بسترهای سنتی تبلیغ شامل مساجد، حسینیهها و منابر در ایام تبلیغی (ماه رمضان و محرم) است؛ بااینحال در قرن پانزدهم قمری، بهرهگیری از ابزارهای رسانهای نوین، فضای مجازی و زبانهای خارجی نیز برای مقابله با شبهات ضروری دانسته شده است.
از مهمترین ویژگیهای یک مبلّغ تراز میتوان به اخلاص، بصیرت، شرح صدر، سادهزیستی و مخاطبشناسی اشاره کرد؛ در مقابل، عوامزدگی، کتمان حقیقت و تکیه بر مطالب نامعتبر از آسیبهای جدی این حوزه شمرده میشود.
جایگاه و اهمیت
تبلیغ دین (تبلیغ دینی[۱] یا دعوت اسلامی[۲]) بهمعنای رساندن صحیح پیام دین به دیگران[۳] یکی از واجبات عالمان دینی[۴] (واجب کفایی[۵])، از بزرگترین عبادات،[۶] مهمترین شئون روحانیت[۷] و از وظایف ذاتی آنان دانسته شده است.[۸]
ماده تبلیغ در آیات مختلف قرآن آمده[۹] و گفته شده آیات و روایات فراوانی بر اهمیت آن اشاره دارند[۱۰] که آیه ۳۹ سوره احزاب از مهمترین آنهاست.[۱۱] در آیه ۱۲۲ سوره توبه نیز عدهای از مؤمنان موظف شدهاند تا با تحصيل علوم دینی، خود را برای تبلیغ دین مجهز نمایند و این کار همپای جهاد دانسته شده است.[۱۲] برخی نیز به آیات دیگری (آیات ۶۷ مائده، ۱۲۵ نحل، ۳۳ فصلت، ۱۷ یس، ۲۰ آلعمران، ۶۲ اعراف و ۲۴ انفال) که بر امر تبلیغ دین تأکید دارند، اشاره کردهاند.[۱۳]
همچنانکه مطابق روایات، هدايت يک انسان به دست مبلّغ دینی برتر از هر آنچه خورشيد بتابد، معرفی شده،[۱۴] مبلّغان دینی محشورِ با رسول خدا(ص)[۱۵] و اقوامى دانسته شدهاند که با آنكه پيامبر يا شهيد نیستند، اما در روز قيامت، به خاطر مقامى كه نزد خداوند دارند، بر منبرهايى از نورند و پیامبران و شهیدان به آنان غبطه مىخورند[۱۶] و وجود مبلّغان راستين مايه احيای دين و آثار امامت و نبودِ آنان سبب نابودی دين دانسته شده است.[۱۷] همچنين گفته شده مطابق روایات، مبلّغ، سفیر الهی، نماینده خدا، پیامبر(ص) و قرآن، ترجمانِ حق، فراخواننده مردم به سوى معبود و حجّت خدا بر مردم است که ارزشش بیشتر از هزاران عابد دانسته شده است.[۱۸]
نخستین مبلغان، پیامبران دانسته شدهاند[۱۹] و پس از ظهور اسلام ابتدا خانههای مؤمنان همچون خانه ارقم بن ابیارقم که بعدها به «دار التبلیغ ارقم» معروف شد و سپس مساجد مهمترین مراکز تبلیغ دینی بهشمار میرفتند.[۲۰] تبلیغ، رسالت اصلی پیامبران و ائمه(ع) شمرده شده[۲۱] که در سیره پیامبر(ص) با اعزام مبلّغان و نامهنگاری با سران حکومتها نهادینه شد.[۲۲] پس از ایشان، اهلبیت(ع) با تبیین معارف و پاسخ به شبهات این مسیر را استمرار بخشیدند.[۲۳] این رسالت در واقعه عاشورا و خطبههای امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س) تجلی یافت و زمینه تبدیل ماه محرم به موسم تبلیغی شیعه را فراهم ساخت.[۲۴]
در بیانات رهبران ایران
سید علی خامنهای (دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران):
«امروز نگاه رایج در حوزههای علمیّه این است که تبلیغ در مرتبهی دوّم قرار دارد ... ما از این نگاه باید عبور کنیم. تبلیغ، مرتبهی اوّل است»
خامنهای، «بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزههای علمیه سراسر کشور».
امام خمینی تبلیغ را در رأس همه امور در دنیا دانسته[۲۵] و در مقابل کسانی که منبر رفتن برای پند و موعظه را مغاير با مقام علمی میدانند، میایستد و تأکید میکند که حضرت علی(ع) و سایر ائمه(ع) منبری بودند و در منابر، مردم را نصیحت و راهنمايی میکردند.[۲۶] همچنین وی هجرت فضلای حوزه به مناطق مختلف را واجب کفایی دانسته است.[۲۷]
سید علی خامنهای نیز تبلیغ را اولین وظیفه روحانیت[۲۸] و اولویت اول حوزه دانسته[۲۹] و فن تبلیغ را اشرف فنون و منبر رفتن را جزو شریفترین کارها معرفی کرده است.[۳۰] همچنین وی جهاد تبیین که تبلیغ را یک نوع جهاد معرفی میکند را ضروری دانسته و معتقد است با تبیین اندیشه اسلامی، مردم بهلحاظ فکری قانع شده و آنان را به حرکت در مسیرِ اهدافِ اسلامی، وا میدارد.[۳۱]
تعریف تبلیغ
تبلیغ در اصل بهمعنای رساندن است.[۳۲] معنای اصطلاحی آن در دنیا به معادل پروپاگاندا (propaganda) دانسته شده که «فعاليتى است براى دگرگون كردن عقايد عمومى از راههاى غير مستقيم و احياناً پنهانى با وسايلى مانند زبان و خط و تصوير و نمايش و جز اينها».[۳۳] اما اندیشمندان اسلامی تصریح کردهاند که در اصطلاح دینی این معنا مقصود نیست.[۳۴] گفته شده ۲۳ تعریف برای تبلیغ دینی مطرح شده،[۳۵] ازجمله «رساندن يك پيام از كسى به كس ديگر»[۳۶] و «رسانیدن حقایق و واقعیتها بگوش مردم جهان»؛[۳۷] اما جمعبندی همه آنها این تعریف دانسته شده است: «تبليغ شاخهاى از ارتباطات است كه از طريق ابلاغ و رساندن دين اسلام به كمک هر وسيله ممکن و مشروع، مىخواهد مردم را بهسوى اسلام متمايل سازد».[۳۸]
نهادهای تبلیغ دین
تأسیس تشکلها و نهادهای تبلیغی از مهمترین تحولات نظام سنتی تبلیغ در قرن بیستم میلادی (چهاردهم قمری) دانسته شده است.[۳۹] ازجمله:
- نیمه اول قرن بیستم: شکلگیری جمعیتهای مستقل در مصر نظیر «جماعة تعلیم الموحدین» (عبدالرحمان کواکبی)،[۴۰] «اخوان المسلمین»[۴۱] و «شبان المسلمین» (حسن البنّا)،[۴۲] «جمعیة الدعوة و الارشاد» (رشید رضا)،[۴۳] و در هند، «جماعة التبلیغ و الدعوة» (محمد الیاس).[۴۴]
- نیمه دوم قرن بیستم: گسترش نهادهای دولتی و بینالمللی شامل: نهادهای دولتی مثل «المجلس الاعلی للشؤون الاسلامیة» در مصر (۱۹۶۰م)[۴۵] و «جامعة الاسلامیة» در مدینه (۱۹۶۱م)[۴۶] و سازمانهای تحت حمایت دولتها همچون «رابطة العالم الاسلامی» (۱۹۶۲م)،[۴۷] «الندوة العالمیة للشباب الاسلامی» (۱۹۷۲م)[۴۸] و «المجلس العالمی للمساجد» (۱۹۷۵م) در عربستان؛ «جمعیة الدعوة الاسلامیة» (۱۹۷۲م) و «المجلس العالمی للدعوة الاسلامیة» (۱۹۸۲م) در لیبی میشود.[۴۹]
در ایران نیز پیش از انقلاب اسلامی، برای امر تبلیغ در حوزه علمیه نهاد خاصی وجود نداشت تا اینکه در اواخر مرجعیت آیتالله بروجردی، شماری از فضلای حوزهٔ قم برای تبلیغ معارف اسلامی و ساماندهی امور دینی مسلمانان و ایرانیان، به اروپا و آمریکا اعزام شدند.[۵۰] دارالتبلیغ اسلامی در سال ۱۳۴۴ش، با هدف تربیت مبلّغ دینی و مقابله با تبلیغات ضد دین و ضدشیعی در قم تأسیس شد.[۵۱] پس از انقلاب اسلامی، نهادهایی چون سازمان تبلیغات اسلامی، دفتر تبلیغات اسلامی، وزارت ارشاد و ستاد تبلیغات جنگ برای ساماندهی این امر پدید آمدند.[۵۲]
شیوهها و ابزارهای تبلیغ
برای تبلیغ دین، روشها و شیوههایی بیان شده است. شیوههای تبلیغ، شامل شیوه کلامی (سخنرانی، خطبه و مناظره)، کتبی (نگارش نامهها و احادیث) و عملی است[۵۳] که گفته شده مطابق آموزههای قرآنی و روایی،[۵۴] تبلیغ عملی مؤثرترین روش است که بر هماهنگی قول و عمل مبلّغ تأکید شده است.[۵۵]
گفته شده[۵۶] روشهای تبلیغ مبتنی بر آیات قرآن عبارت است از: روش مبتنی بر برهان و اندرز نیکو،[۵۷] اِنذار و تبشیر،[۵۸] بیدارسازی عقل و فطرت،[۵۹] الگوسازی،[۶۰] تمثیل[۶۱] و القای تدریجی پیام.[۶۲]
ابزارهای تبلیغ
ابزارهای تبلیغ به دو گروه ابزارهای مستقیم (زبان، قلم و تصویر) و غیرمستقیم یا واسطهای (فضای مجازی، رایانه و رسانههای جمعی) تقسیم میشوند.[۶۳] گفته شده با توجه به سوگند به «قلم» در قرآن، اهمیت ابزار و پیام مشخص شده و روشن میشود بهرهگیری از ابزارهای پیامرسانی از دیدگاه اسلامی دارای ارزشِ طریقی است.[۶۴]
با توجه به گسترش ارتباطات نوین و فعالیتهای رسانهای دشمنان دین، بهرهگیری از ابزارهای نوآمدِ دیجیتال برای انتقال معارف دینی از الزامات تبلیغ معاصر معرفی شده[۶۵] و بر تجهیز طلاب و روحانیون به زبانهای خارجی و ابزارهای رسانهای نو در امر تبلیغ تأکید شده است.[۶۶] گفته شده ضرورت دارد مبلغان از ابزارهای فضای مجازی و هوش مصنوعی، برای تبلیغ استفاده کنند، زیرا طبق آیه ۴ سوره ابراهیم، پیامبران(ع) با همان زبان امت خود فرستاده شدهاند؛[۶۷] با این حال و با وجود شکلهای مختلف و نوین برای تبلیغ، گفته شده شکل سنتی تبلیغ که بر امامت جماعت، منبر (خطابه) و حضور در میان مردم و معاشرت با آنان استوار است، همچنان یکی از مهمترین روشهای تبلیغی است.[۶۸] قالبهای تبلیغ نیز شامل گونههای گفتاری (شعر و خطابه)، نوشتاری (کتاب، مقاله و رمان) و هنریـدیداری (فیلم، عکس و معماری) دانسته شده است.[۶۹]
مساجد، حرم ائمه(ع) و امامزادهها، امامبارهها، (در هند و پاکستان) تکایا، حسینیهها و مهدیهها مهمترین مراکز مکانی برای تبلیغ شیعی شمرده شده[۷۰] و موسم حج، نماز جمعه، نماز عید و جماعت، و مناسبتهای مذهبی (ماههای رمضان و محرم) از برترین بسترهای زمانی برای تبلیغ دینی معرفی گردیده است.[۷۱]
وظیفه و ویژگیهای مبلّغ نمونه
گفته شده وظيفه مبلّغ، رساندن همه پيامهاى اعتقادى، اخلاقى و عملى پيامبران به مردم و آشنا كردن آنان با تمام برنامههايى است كه آفريدگار انسان، براى تكامل مادّى و معنوى او ارائه كرده است؛[۷۲] زیرا وظيفه مبلّغ، همان وظايف انبيا دانسته شده که قرآن، آن را «تبليغ رسالتهاى خدا» مىنامد،[۷۳] با اين تفاوت كه انبيا، پيام خدا را از طريق وحی دريافت مىكردند؛ امّا مبلّغ، پيام خدا را از طريق انبيا و اوصياى آنان دريافت مىکند.[۷۴]
برخی از پژوهشگران خصوصیاتی همچون آگاهی و بصیرت، ایمانداشتن به هدف، از روی نصحیت و امانت تبلیغکردن، داشتن اخلاص، شرح صدر، هماهنگی کردار و گفتار، تسلیمبودن در برابر حق، فروتنی، صبور و شجاعبودن را از ویژگیهای یک مبلّغ نمونه و تراز دانستهاند.[۷۵] گفته شده معنویت و سادهزیستی، مخاطبشناسی و شناخت مسائل واقعی جامعه از دیگر خصوصیاتی است که یک مبلّغ باید داشته باشد.[۷۶]
همچنانکه اموری چون گروهگرایی، کتمان حقیقت و عوامزدگی را از خصلتهای ناروای یک مبلّغ برشمرده شده است.[۷۷] گفته شده غفلت نخبگان حوزوی از خطابه و محدود ماندن دروس به فقه و اصول،[۷۸] غلبه خرافه و تحریف، فاصله گرفتن از معنویت، ناهماهنگی و ضعف در تبلیغات بینالمللی و انتشار مطالب سست و غیرواقعی جزو آسیبهای تبلیغ است.[۷۹]
احکام فقهی تبلیغ
احکام فقهی مرتبط با تبلیغ عبارت است از:
- وجوب تبلیغ: گفته شده تبلیغ احکام کلی دین (اصول و فروع) با زبان یا قلم از واجبات است.[۸۰] برخی تصریح کردهاند که این واجب، کفایی است.[۸۱] همچنین آموختن معارف و احکام دینی جهت ابلاغ به ناآگاهان و حفظ شریعت نیز از واجبات کفایی بهشمار رفته است.[۸۲]
- اِفتاء: فتوا دادن توسط فقیه جامعالشرایط از مصادیق تبلیغ احکام الهی دانسته شده است.[۸۳]
- دعوت غیرمسلمانان: دعوت کافران به اسلام پیش از جنگ، بر امام یا نایب او واجب دانسته شده است.[۸۴]
- اُجرت: هرچند بر اساس قول مشهور اخذ اُجرت بر واجبات، از محرمات دانسته شده،[۸۵] اما برخی دریافت اجرت در واجبات کفایی مثل تبلیغ دین را مجاز شمردهاند.[۸۶]
ادلهای برای اثبات وجوب تبلیغ دین ازجمله: آیه نفر،[۸۷] ارشاد جاهل،[۸۸] و ادله امر به معروف و نهی از منکر[۸۹] مطرح شده است. البته گفته شده تبلیغ، امر به معروف و ارشاد با وجود پیوستگی، وظایفی مستقلاند و جای یکدیگر را نمیگیرند.[۹۰] چراکه به گفته شهید مطهری، تبلیغ ناظر به رساندن و شناساندن پیام اسلام است؛ اما امر به معروف و نهی از منکر، مرحله اجرای آن پیام و تحقق عملی ارزشهای دینی در جامعه است.[۹۱] برخی با توجه به این مطلب ادعا کردهاند که تبلیغ عمومی یا منبر رفتن، تکلیف امر به معروف و نهی از منکر را از مبلّغ و دیگر مسلمانان ساقط نمیکند.[۹۲]
کتابشناسی
آثار فراوانی به زبانهای عربی و فارسی در مورد تبلیغ دین نگاشه شده که به برخی از آنها اشاره میشود:
آثار عربی
- اُسلوب الدعوة فی القرآن، محمدحسین فضلالله؛
- رسالة فی الدعوة الی الله، محمد صالح العثیمین؛
- وجوب تبلیغ الدعوة (فضل الدعوة و الدعاة) عبدالله ناصح علوان؛
- مع الله (دراسات فی الدعوة و الدعاة)، محمد غزالی؛
- الدعوة الاسلامیة، احمد احمد غلوش؛
- من قضایا الفکر فی وسائل الاعلام، حمید بکر علیان؛
- آفاق جدیدة للدعوة الاسلامیة فی الغرب، انور الجُندی؛
- الدعوة الاسلامیة، رئوف شَلَبی.
آثار فارسی
- لؤلؤ و مرجان (در شرط پله اوّل و دوم منبر روضه خوانان)، میرزا حسین نوری؛
- قرآن و تبلیغ، محسن قرائتی؛
- آسیب شناسی دعوت اسلامی، فتحی یکن، (ترجمه داوود ناروئی)؛
- تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، محمد محمدی ریشهری؛
- تبلیغ دین از منظر دین، حمید نگارش و دیگران؛
- پژوهشی در تبلیغ، محمدتقی رهبر؛
- تبلیغ در قرآن، علیاصغر الهامینیا؛
- فقه تبلیغ، رضا عندلیبی.
پانویس
- ↑ طیبی، «ابزار و شیوههای تبلیغ دینی»، نامه جامعه، ش۵۸.
- ↑ لطیفی، «اصول و ضوابط دعوت اسلامی»، مجله حکومت اسلامی، ش۴۳.
- ↑ نگارش و دیگران، تبلیغ دین از منظر دین، ۱۳۸۳ش، ص۱۸.
- ↑ شیخ انصاری، المکاسب، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۷۷؛ خویی، مصباح الفقاهه، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۲۱.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۴۱۴؛ مصباح یزدی، «تبلیغ دین در سراسر جهان واجب کفایی است»، مهر.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۲۰.
- ↑ خراسانی، منشور حوزه و روحانیت، ۱۳۹۷ش، ص۹۲.
- ↑ حسینی بهشتی، ولایت رهبری روحانیت، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۲.
- ↑ مائده، آیه ۶۷؛ اعراف، آیه ۶۲؛ اسراء، آیه ۲۳.
- ↑ محمدی ریشهری، تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۷ش، ص۲۹-۳۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۲۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۶ش، ج۸، ص۲۳۷–۲۳۹
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزههای علمیه سراسر کشور»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۲۸.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۲، ص۱۷۰.
- ↑ شیخ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۶۶.
- ↑ محمدی ریشهری، تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۷ش، ص۲۰.
- ↑ مروی، شیوههای تبلیغی، ۱۳۸۵ش، ص۵۱–۵۲.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویه، دارالمعرفه، ج۱، ص۳۸۲–۳۸۳.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۱۷۳؛ شیخ صدوق، امالی، ۱۳۷۶ش، ص۴۰۶.
- ↑ سبحانی، فروغ ابدیت، ۱۳۸۵ش، ص۳۹۳–۳۹۴، ۶۹۰–۶۹۱؛ اباذری، تبارنامه حوزه و روحانیت، ۱۳۸۹ش، ص۳۷–۳۸ و ۱۲۳–۱۳۲
- ↑ فضلالله، گامهایی در راه تبلیغ، ۱۳۶۷ش، ص۱۹
- ↑ «عنصر تبلیغ بر پیکره دین»، مجله حوزه، ش۳۹، ۱۳۶۹ش.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۴، ص۵۳.
- ↑ امام خمینی، جهاد اکبر، ۱۳۸۷ش، ص۹۴۴.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۴۱۴.
- ↑ خامنهای، «بيانات در ديدار روحانيون و مبلّغان در آستانه ماه مبارک رمضان»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزههای علمیه سراسر کشور»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ خامنهای، «سخنرانی در دیدار روحانیون و مبلغان در آستانه ماه محرم»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام معظم رهبری.
- ↑ خامنهای، جهاد تبیین، ۱۴۰۰ش، ص۴۳.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القران، ۱۴۱۲ق، ص۱۴۴.
- ↑ الهامینیا، تبلیغ در قرآن، ۱۳۸۹ش، ص۱۷.
- ↑ مطهری، حماسه حسینی، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۸۹-۱۹۰؛ رزاقی، اهمیت و ضرورت تبلیغ، ۱۳۷۰ش، ص۱۶.
- ↑ خندان، تبلیغ اسلامی و دانش ارتباطات اجتماعی، ۱۳۷۴ش، ص۶۹.
- ↑ مطهری، حماسه حسینی، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۹۱.
- ↑ رزاقی، اهمیت و ضرورت تبلیغ، ۱۳۷۰ش، ص۱۶.
- ↑ خندان، تبلیغ اسلامی و دانش ارتباطات اجتماعی، ۱۳۷۴ش، ص۶۹.
- ↑ «تبلیغ»، دانشنامه جهان اسلام، ج۷، ص۲۴–۲۶.
- ↑ کواکبی، اُمّالقری، دارالشروق، ص۴۵–۴۸؛ عنایت، سیری در اندیشه سیاسی عرب، ۱۳۵۸ش، ص۱۴۰–۱۵۲.
- ↑ البنّا، مجموعة رسائل الامام الشهید حسن البنا، دارالتوزیع، ص۶۰–۶۵.
- ↑ حسینی، الاخوان المسلمون: کبری الحرکات الاسلامیة الحدیثة، ۱۹۵۵م، ص۲۵.
- ↑ مجلة المنار، ۱۹۱۱م، ج۱۲، سال ۱۴، ص۹۲۵.
- ↑ ندوی، حضرت مولانا محمد الیاس و نهضت دعوت و تبلیغ او، ۱۳۷۹ش، ص۳۵–۴۲.
- ↑ پایگاه رسمی المجلس الاعلی للشؤون الاسلامیة مصر، «نبذة عن المجلس»، تاریخ بازبینی: ۱۴۰۳ش.
- ↑ الجریدة الرسمیة (امالقری)، شماره ۱۸۸۸، مورخ ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
- ↑ رابطة العالم الاسلامی: النشأة و الاهداف والمنجزات، ص۱۵–۱۸.
- ↑ الندوة العالمیة للشباب الاسلامی فی مسیرتها، ۱۹۹۰م، ص۲۲.
- ↑ «تبلیغ»، دانشنامه جهان اسلام، ج۷، ص۲۶.
- ↑ واعظزاده خراسانی، زندگی آیتالله بروجردی، ۱۳۸۵ش، ص۵۳-۵۴.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (۱۳۲۰-۱۳۵۷)، ص۳۲۷.
- ↑ ابراهیمی، ارتباطات دینی، ۱۳۸۹ش، ص۱۱.
- ↑ عندلیبی، فقه تبلیغ، ۱۳۹۵ش، ص۳۲-۳۴.
- ↑ صف، آیه ۳؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۰۵.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۸، ص۲۶۱–۲۶۲ و ۳۰۳.
- ↑ عباسیمقدم، «تنوع و جامعیت شیوه های تبلیغی قرآن».
- ↑ نحل، آیه ۱۲۵؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۵۵.
- ↑ آل عمران، آیه ۳۱.
- ↑ واقعه، آیات ۶۳-۶۴؛ مؤمنون، آیه ۱۱۵.
- ↑ احزاب، آیه ۲۱؛ ممتحنه، آیه ۴.
- ↑ مریم، آیات ۱۶-۴۱.
- ↑ فرقان، آیه ۳۲؛ اسراء، آیه ۱۰۶.
- ↑ طیبی، «ابزار و شیوههای تبلیغ دینی»، نامه جامعه، ش۵۸.
- ↑ مروی، شیوههای تبلیغی، ۱۳۸۵ش، ص۸۷.
- ↑ عندلیبی، فقه تبلیغ، ۱۳۹۵ش، ص۳۴.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۳۵ وج۱۸، ص۷۳ و ۱۰۴.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزههای علمیه سراسر کشور».
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۷، ص۶۵؛ ج۸، ص۲۰۰ و ج۱۷، ص۴۵۲.
- ↑ عندلیبی، فقه تبلیغ، ۱۳۹۵ش، ص۳۵.
- ↑ عندلیبی، فقه تبلیغ، ۱۳۹۵ش، ص۳۶.
- ↑ «عنصر تبلیغ بر پیکره دین»، مجله حوزه، ش۳۹، ۱۳۶۹ش.
- ↑ محمدی ریشهری، تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۶۳.
- ↑ احزاب، آیه ۳۹.
- ↑ محمدی ریشهری، تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۶۳.
- ↑ الهامینیا، تبلیغ در قرآن، ۱۳۸۹ش، ص۷۵-۱۲۴.
- ↑ زروق، محمدحسن، مبانی تبلیغ، تهران، ۱۳۷۱ش، ص۱۹۰.
- ↑ الهامینیا، تبلیغ در قرآن، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۵-۱۳۵.
- ↑ خاکبان، ماجرای جدایی حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش، ص۲۳۰.
- ↑ شفیعیزاده گردکوهی، «آسیبشناسی تبلیغات دینی»، پیام حوزه، ش۲۳، ۱۳۷۸ش.
- ↑ شیخ انصاری، المکاسب، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۷۷؛ خویی، مصباح الفقاهه، ج۱، ص۱۲۱؛ مصباح یزدی، «تبلیغ دین در سراسر جهان واجب کفایی است»، مهر.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۴۱۴؛ مصباح یزدی، «تبلیغ دین در سراسر جهان واجب کفایی است»، مهر.
- ↑ علامه حلی، منتهی المطلب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۴و۷؛ خویی، التنقیح (الاجتهاد و التقلید)، ۱۴۱۸ق، ص۶۶.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۴۴۹؛ حکیم، مصباح المنهاج، ۱۴۲۸ق، ص۹-۱۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۵۱-۵۲.
- ↑ بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۵۷.
- ↑ انصاری، المکاسب، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۳۵؛ امام خمینی، المکاسب المحرمه، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۹۷-۲۹۹.
- ↑ خویی، مصباح الفقاهه، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۲۱.
- ↑ عراقی، تعلیقة استدلالیه علی العروة الوثقی، ۱۴۱۵ق، ص۱۳.
- ↑ عندلیبی، فقه تبلیغ، ۱۳۹۵ش، ص۴۵-۴۷.
- ↑ جوادی آملی، «امر به معروف غیر از تبلیغ، ارشاد و تعلیم است».
- ↑ مطهری، حماسه حسینی، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۸۹-۱۹۳.
- ↑ عندلیبی، فقه تبلیغ، ۱۳۹۵ش، ص۴۷.
منابع
- اباذری، عبدالرحیم، تبارنامه حوزه و روحانیت (از صدر اسلام تا پهلوی اول)، قم، سلمان فارسی، ۱۳۸۹ش.
- ابراهیمی، سید ابراهیم، «ارتباطات دینی، مراکز و سازمانهای مرتبط»، مجله علوم اجتماعی، شماره ۳۱، ۱۳۸۹ش.
- ابنهشام، عبدالملک، السیرة النبویه(ص)، بیروت، دارالمعرفه، بیتا.
- الهامینیا، علیاصغر، تبلیغ در قرآن، قم، پژوهشکده تحقیقات اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- امام خمینی، سید روحالله، جهاد اکبر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۷ش.
- امام خمینی، سید روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- امام خمینی، سید روحالله، المکاسب المحرمه، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۱۵ق.
- بجنوردی، سید حسن، القواعد الفقهیه، قم، نشر الهادی، ۱۳۷۷ش.
- البنّا، حسن، مجموعة رسائل الامام الشهید حسن البنا، قاهره، دارالتوزیع و النشر الاسلامیة، بیتا.
- «تبلیغ»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۸۲ش.
- جوادی آملی، عبدالله، «امر به معروف غیر از تبلیغ، ارشاد و تعلیم است»، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- حسینی، اسحاق موسی، الاخوان المسلمون: کبری الحرکات الاسلامیة الحدیثة، بیروت، دار بیروت، ۱۹۵۵م.
- حسینی بهشتی، سید محمد، ولایت رهبری روحانیت، تهران، بنیاد نشر آثار واندیشههای شهید بهشتی، ۱۳۸۳ش.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۹ق.
- حکیم، سید محمدسعید، مصباح المنهاج، نجف، مؤسسة الحکمة الثقافة الاسلامیه، ۱۴۲۸ق.
- خاکبان، سلیمان، ماجرای جدایی حوزه و دانشگاه، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزههای علمیه سراسر کشور»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- خامنهای، سید علی، «بيانات در ديدار روحانيون و مبلّغان در آستانه ماه مبارک رمضان»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دی ۱۳۷۴ش، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- خامنهای، سید علی، جهاد تبیین، تحقیق سعید صلحمیرزایی، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۴۰۰ش.
- خامنهای، سید علی، «سخنرانی در دیدار روحانیون و مبلغان در آستانه ماه محرم»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام معظم رهبری، تاریخ درج مطلب: ۲۰ تیر ۱۳۷۰ش، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- خراسانی، علی، منشور حوزه و روحانیت (دیدگاهها و بایستههای حوزه و روحانیت از منظر رهبر معظم انقلاب اسلامی)، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۷ش.
- خندان، محسن، تبلیغ اسلامی و دانش ارتباطات اجتماعی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- خویی، سید ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروة الوثقی (الاجتهاد و التقلید)، مقرر: میرزا علی غروی، قم، لطفی، ۱۴۱۸ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، مصباح الفقاهه، قم، انصاریان، ۱۴۱۷ق.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القران، بیروت ـ دمشق، دارالقلم ـ دارالشامیه، ۱۴۱۲ق.
- رزاقی، احمد، اهمیت و ضرورت تبلیغ، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۰ش.
- رشید رضا، محمد، مجلة المنار، قاهره، ۱۹۱۱م.
- زروق، محمدحسن، مبانی تبلیغ، تهران، تهران، انتشارات سروش، ۱۳۷۱ش.
- سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش،
- شفیعیزاده گردکوهی، حسین، «آسیبشناسی تبلیغات دینی»، پیام حوزه، ش۲۳، ۱۳۷۸ش.
- شیخ انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، قم، کنگره بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الامالی، تهران، نشر کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طیبی، ناهید، «ابزار و شیوههای تبلیغ دینی»، نامه جامعه، ش۵۸، ۱۳۸۸ش.
- عباسیمقدم، مصطفی، «تنوع و جامعیت شیوه های تبلیغی قرآن»، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ش.
- عراقی، ضیاءالدین، تعلیقة استدلالیه علی العروة الوثقی، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۵ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۹ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیه، ۱۴۱۲ق.
- عنایت، حمید، سیری در اندیشه سیاسی عرب، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۸ش.
- عندلیبی، رضا، فقه تبلیغ، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۵ش.
- «عنصر تبلیغ بر پیکره دین»، مجله حوزه، شماره ۳۹، ۱۳۶۹ش.
- فضلالله، سید محمدحسین، گامهایی در راه تبلیغ، ترجمه احمد بهشتی، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۷ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- کواکبی، عبدالرحمان، امالقری و طبائع الاستبداد، بیروت، دارالشروق، بیتا.
- لطیفی، محمود، «اصول و ضوابط دعوت اسلامی»، مجله حکومت اسلامی، ش۴۳، بهار ۱۳۸۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ریشهری، محمد، تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۷ش.
- مروی، ابوالفضل، شیوههای تبلیغی امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۵ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۲ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، «تبلیغ دین در سراسر جهان واجب کفایی است»، مهر، تاریخ درج مطلب: ۱ اسفند ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- «الندوة العالمیة للشباب الاسلامی فی مسیرتها»، ریاض، روابط عمومی (WAMY)، ۱۹۹۰م.
- ندوی، ابوالحسن، حضرت مولانا محمد الیاس و نهضت دعوت و تبلیغ او، ترجمه محمد قاسم قاسمی، تربت جام، انتشارات شیخالاسلام احمد جام، ۱۳۷۹ش.
- نگارش، حمید و دیگران، تبلیغ دین از منظر دین، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۳ش.
- واعظزاده خراسانی، محمد، زندگی آیتالله بروجردی، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ۱۳۸۵ش.