شرح صدر
شرح صدر یا سعه صدر، از فضایل اخلاقی در قرآن و روایات است و به معنای گشادگی روح، پذیرش حق و توان تحمل سختیها دانسته میشود. قرآن آن را موهبتی الهی برای پیامبر اسلام(ص) و از درخواستهای حضرت موسی(ع) معرفی کرده و نشانه هدایت، نورانیت و آمادگی برای انجام رسالتهای بزرگ میشمارد.
در منابع اخلاقی و تفسیری، شرح صدر با صبر، بردباری، خویشتنداری و آرامش همراه است و در برابر آن، ضیق صدر و قساوت قلب قرار دارد. توجه به آخرت، دلکندن از دنیا و اطمینان به وعدههای الهی از نشانههای آن شمرده شده است. همچنین عبادت، دعا، ذکر، تدبر در قرآن و تهذیب نفس از عوامل تقویت شرح صدر، و جهل، گناه و دنیاپرستی از زمینههای تنگی سینه دانسته شدهاند.
اهمیت
شرح صدر که از آن به سعه صدر نیز تعبیر شده،[۱] از فضایل اخلاقی است که در قرآن کریم و روایات مورد تأکید قرار گرفته است.[۲] شرح صدر مطابق آیه ۱ سوره شرح موهبتی بزرگ برای پیامبر(ص) دانسته شده که مراد از آن، گستردگی و وسعت نظر پیامبر(ص) است تا ظرفیت دریافت وحی، نیروی تبلیغ و تحمل ناملایمات این راه را داشته باشد.[۳] همچنانکه مطابق آیه ۲۵ سوره طه، حضرت موسی(ع) در وادی مقدس طوی آن را از خداوند درخواست کرد.[۴] در آیات ۱۲۵ سوره انعام و ۲۲ سوره زمر نیز گشوده شدن سینه برای پذیرش اسلام، نشانه اراده هدایت الهی و برخورداری از نور بصیرت معرفی شده است.[۵]
برخی مفسران، شرح صدر را به روح بزرگ، اندیشه بلند و عقل توانا تفسیر کردهاند و آن را نخستین شرط موفقیت در تبلیغ و هدایت مردم دانستهاند.[۶] همچنان که گفته شده شرح صدر مطابق روایات،[۷] از مهمترین اصول و ابزار مدیریت و هدایت جامعه است.[۸] ادعا شده هيچ رهبر بزرگى نمىتواند بدون شرح صدر به مبارزه با مشكلات برود و هر كس كه رسالتش عظيمتر باشد، شرح صدر او نیز بايد بيشتر باشد.[۹]
شرح صدر در کتب اخلاقی[۱۰] و تفسیری[۱۱] مورد توجه قرار گرفته و به عوامل و پیامدهای آن اشاره شده است. امام خمینی، شرح صدر را از آثار اعمال و افعال نورانی در قلب دانسته[۱۲] که در اخلاص، ایثار و خدمت به خلق اثرگذار است.[۱۳] به نظر او، هرچه سالک از تعلّقات مادی و تاریکی دنیا دورتر شود، شرح صدر بیشتری مییابد و برای جلوه نور مطلق آمادهتر میگردد.[۱۴]
حقیقت شرح صدر و نشانههای آن
«شرح» در لغت به معنای بسط و گسترش دادن[۱۵] و «صدر» به معنای سینه است.[۱۶] شرح صدر به معناى بسط و گشادگی سینه با نور، آرامش و رحمت الهی[۱۷] و داشتن ظرفيت و قدرت روحى براى مقابله با مشكلات دانسته شده است.[۱۸] شرح صدر ملازم پذیرش حق دانسته شده[۱۹] که مقابل آن، ضیق صدر[۲۰] یا قساوت قلب است.[۲۱] گفته شده شرح صدر کنایه از خویشتنداری، تحمل مصائب و بالا رفتن ظرفیت انسان برای تحمل ناملايمات و صبر و پايدارى در برابر مشكلات و سختىهاست.[۲۲]
طبرسی مفسر قرآن نقل کرده که پس از نزول آیه ۱۲۵ سوره انعام، از پیامبر اکرم(ص) درباره شرح صدر پرسیدند، حضرت آن را نوری دانست که خداوند در دل مؤمن میافکند و سینهاش را به وسیله آن گشایش و روشنی میبخشد که نشانه آن، توجه به آخرت، دامن برچیدن از زرق و برق دنیا و آماده شدن برای مرگ پیش از فرارسیدن آن است.[۲۳] امام رضا(ع) نیز نشانه شرح صدر را تسلیم خدا بودن، اطمینان به او داشتن و دلگرم شدن به وعدههای الهی دانسته و تردید و اضطراب را نشانه ضیق صدر معرفی کرده است.[۲۴]
عوامل و آثار
علم و معرفت، عبادت، دعا، ذکر،[۲۵] تقویت ایمان، نماز شب،[۲۶] تهذیب نفس، تدبر در قرآن، تسبیح[۲۷] و پرهیز از گناه و لقمه حرام[۲۸] از عوامل شرح صدر دانسته شده است و در مقابل، گفته شده جهل، گناه، لجاجت، مِراء، همنشینی با بدان و دنیاپرستی، زمینهساز ضیق صدر و قساوت قلب است.[۲۹]
بالا بردن آستانه تحمل و آرامش روانی و روحی،[۳۰] بیرون آمدن از تردید،[۳۱] عیبپوشی،[۳۲] عفو و گذشت، دلکندن از دنیا، گشادهرویی، عطوفت، بردباری و فروبردن خشم از آثار شرح صدر بیان شده[۳۳] و در برابر آن، گفته شده ضیق صدر به قساوت، کینه، نفاق، حسد، جهل و کمحوصلگی میانجامد.[۳۴] همچنین گفته شده نتیجه شرح صدر، بصیرت و نورانیت همراه با قلب رقیق و حقپذیر است.[۳۵]
پانویس
- ↑ الهامینیا، اخلاق عملی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۱۰۷.
- ↑ محمدی ریشهری، «عوامل شرح صدر»، پاسدار اسلام.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲۰، ص۳۱۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۱۲۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۱۴۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۴۲۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۱۸۶.
- ↑ نهج البلاغه، ۱۴۱۴ق، ص۵۰۱، حکمت ۱۷۶.
- ↑ محمدی ریشهری، «عوامل شرح صدر»، پاسدار اسلام.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۱۲۲.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، اعلمی، ج۲، ص۶۰-۶۱؛ ملکی تبریزی، اسرار الصلاة، ۱۴۲۰ق، ص۱۰۱؛ جوادی آملی، اسرار عبادات، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۲۳۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲۰، ص۳۱۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۱۲۱؛ قرشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۹۱ش، ج۱۲، ص۲۷۳.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۴۶۱.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۲۱، ص۱۵۹.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۳۰۷.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ص۴۴۹.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ص۴۷۷.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ص۴۴۹.
- ↑ الهامینیا، اخلاق عملی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۱۰۷.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۱۲۲.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۸.
- ↑ قرشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۹۱ش، ج۱۲، ص۲۷۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۱۵۸.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۱۳۱.
- ↑ طلوع، امام خمینی و مفاهیم اخلاقی، ۱۳۸۱ش، ج۶، ص۱۷-۴۳؛ محمدی ریشهری، «عوامل شرح صدر»، پاسدار اسلام.
- ↑ محیطی، «راهکارهای عملی شرح صدر و افزایش آستانه تحمل»، پژوهه.
- ↑ آریانفر، «شرح صدر در قرآن»، نشریه جستار.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۴۲۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۴۲۷.
- ↑ محیطی، «راهکارهای عملی شرح صدر و افزایش آستانه تحمل»، پژوهه.
- ↑ انصاریان، عرفان اسلامی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۲۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۱۴۲
- ↑ آریانفر، «شرح صدر در قرآن»، نشریه جستار.
- ↑ آریانفر، «شرح صدر در قرآن»، نشریه جستار.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۵۵۰.
منابع
- آریانفر، مهدی، «شرح صدر در قرآن»، نشریه جستار، ش۲۳، ۱۳۸۸ش.
- الهامینیا، علیاصغر، اخلاق عملی، تهران، مرکز تحقیقات اسلامی نمایندگی ولیفقیه در سپاه پاسداران، ۱۳۷۸ش.
- امام خمینی، سید روحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
- امام خمینی، سید روحالله، صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- انصاریان، حسین، عرفان اسلامی، قم، دار العرفان، ۱۳۸۶ش.
- جوادی آملی، عبدالله، اسرار عبادات، تهران، انتشارات الزهراء، ۱۳۷۲ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، لبنان - سوریه، دار العلم - دار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
- سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، قم، مؤسسه نهج البلاغه، ۱۴۱۴ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، عیون اخبار الرضا(ع)، تهران، انتشارات جهان، ۱۳۷۸ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۴۱۵ق.
- طلوع، معصومه، امام خمینی و مفاهیم اخلاقی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۱ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مؤسسه درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- قرشی، سید علیاکبر، تفسیر احسن الحدیث، قم، نشر نوید اسلام، ۱۳۹۱ش.
- محمدی ریشهری، محمد، «عوامل شرح صدر»، پاسدار اسلام، ش۹۴، مهر ۱۳۶۸ش.
- محیطی، فرشته، «راهکارهای عملی شرح صدر و افزایش آستانه تحمل»، پژوهه، تاریخ انتشار: ۲۸ فروردین ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدی مطلب: ۳۱ تیر ۱۴۰۵ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- ملکی تبریزی، میرزا جواد، اسرار الصلاة، تهران، پیام آزادی، ۱۴۲۰ق.
- نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیتا.
اخلاق | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| آیات و احادیث |  | ||||
| محاسن |
| ||||
| رذایل |
| ||||
| کتابها | |||||
| وابسته | |||||