پرش به محتوا

انزع بطین

مقاله نامزد خوبیدگی
از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از الانزع البطین)
امام علی علیه‌السلام
نخستین امام شیعیان
زندگی
مولود کعبه • یوم‌الدار • شعب ابی‌طالب • لیلة المبیت • هجرت به مدینه • ازدواج با فاطمه(س) • فتح خیبر • ابلاغ آیات برائت • مباهله • واقعه غدیر • سقیفه بنی‌ساعده • شهادت فاطمه(س) • شورای شش‌نفره • حکومت امام علی(ع) • شهادت امام علی(ع) • سال‌شمار زندگی
لقب‌ها
امیرالمؤمنین • ولی الله • اسدالله • صدیق • قسیم النار و الجنة • ابوتراب • یعسوب‌ الدین • حیدر • قرآن ناطق • فاروق • صاحب اللواء • شاه مردان • زوج البتول • ساقی کوثر • صالح المؤمنین • خاصف‌النعل
میراث
مصحف امام علی • مصحف فاطمه • سیره علوی • نهج البلاغه • غُرَر الحِکَم • دُستُورُ مَعالِمِ الحِکَم • دیوان امام علی(ع) • جَفْر • دعای ناد علی • خطبه شقشقیه • خطبهٔ بی‌الف • خطبه بی‌نقطه • حرم
فضائل
آیه ولایت • آیه لیلة المبیت • آیه تبلیغ • آیه اکمال • آیه صادقین • آیه خیر البریه • آیه انفاق • آیه نجوا • آیه ود • آیه مباهله • آیه اولی‌الامر • آیه مودت • آیه اهل الذکر • آیه نصر • آیه انذار • آیه اخوت • آیه اطعام • آیه شاهد • آیه ۵۶ سوره مائده • آیه ۲۰ سوره توبه • آیه علم‌الکتاب • حدیث مدینة العلم • حدیث رایت • حدیث وصایت • حدیث منزلت • حدیث یوم الدار • حدیث طیر مشوی • حدیث ولایت • خطبه غدیر • لا فتی الا علی • حدیث شجره • سلونی قبل ان تفقدونی • حدیث تشبیه • حدیث ذکر علی عبادة • حدیث علی مع الحق • خاتم‌بخشی • ماجرای تهنیت • ماجرای کسر اصنام
اصحاب
عمار بن یاسر • مالک اشتر • سلمان فارسی • ابوذر غفاری • مقداد• عبیدالله بن ابی‌رافع • حجر بن عدی • دیگران


اَنزَع بَطین، لقبی است که در برخی روایات به امام علی(ع) نسبت داده شده است. «انزع» به معنای کم‌مو بودن دو طرف پیشانی و «بطین» به معنای شکم‌برآمده است؛ هرچند این واژه‌ها در فرهنگ عربی و برخی منابع لغوی معانی ستایش‌آمیزی نیز دارند. جعفر مرتضی عاملی انتساب وصف «بطین» و «اصلع» به امام را نمی‌پذیرد و عمرو عاص را نخستین کسی می‌داند که این وصف را به‌دروغ به امام نسبت داده است.

عبدالکریم سروش کاربرد این لقب را توهین‌آمیز دانسته است؛ در مقابل، برخی عالمان دینی با استناد به قدمت حدود هشتصدساله نقل آن در زیارتنامه‌ها، ناسازگاری معنای ظاهری لقب با مقام امامت و عصمت، تناسب اندام امام علی(ع) و معنای کنایی آن در منابع شیعه و اهل‌سنت، از کاربرد این لقب دفاع کرده‌اند.

لقب امام علی(ع)

بر پایه برخی روایات، پیامبر(ص) امام علی(ع) را انزع بطین لقب داده است.[۱] این لقب در زیارت ناحیه مقدسه نیز آمده است.[۲] برخی منابع امام را «اصلع» (کسی‌که جلوی سرش مو ندارد) نیز دانسته‌اند.[۳] طبق برخی گزارش‌ها مخالفان از این اوصاف برای تنقیص و تمسخر امام علی استفاده می‌کردند.[۴]

انزع به کسی گفته می‌شود که موی دو طرف پیشانی‌اش ریخته باشد[۵] و «بطین» به کسی گفته می‌شود که شکمی بزرگ و برآمده دارد.[۶] در فرهنگ عربی، انزع خوش‌یمن شمرده می‌شد و پرمویی پیشانی را نشانه شومی می‌دانستند.[۷] زبیدی نیز پس از ذکر وصف بطین برای امام علی(ع)، تصریح می‌کند که این واژه در مقام ستایش به کار می‌رود.[۸] در برخی منابع لغوی، بطین به معنای توانگر و برخوردار از مال فراوان نیز آمده است.[۹]

این دو واژه در توصیف و ستایش افراد دیگر نیز به کار رفته‌اند؛ چنان‌که گفته شده سید رضی، بهاءالدوله دیلمی را با وصف «بطین»[۱۰] و عبدالله بن حجاج، عبدالملک بن مروان را با وصف «انزع»[۱۱] ستوده‌اند.

جعفر مرتضی عاملی امام علی(ع) را صرفاً انزع می‌داند و وصف اصلع و بطین را درباره او نمی‌پذیرد.[۱۲] او با مناقشه در اسناد روایات مربوط به بطین بودن امام، استدلال می‌کند که کسی که فرورفتگی شکم را از نشانه‌های شیعیان خود می‌داند، خود نمی‌تواند شکمی بزرگ داشته باشد. به باور او، معاویة بن ابی‌سفیان و عمر بن خطاب بطین بوده‌اند، نه امام علی(ع). وی همچنین عمرو عاص را نخستین کسی می‌داند که این وصف را به‌دروغ به امام نسبت داده است.[۱۳]

منافات با مقامات امام علی(ع)

عبدالکریم سروش در نقد یکی از زیارت‌نامه‌های نقل‌شده در مفاتیح الجنان، کاربرد لقب «انزع بطین» برای امام علی(ع) را نادرست دانسته و آن را به معنای «کچل شکم‌گنده» گرفته است. او خواستار حذف این تعبیر از مفاتیح الجنان شده است.[۱۴]

در پاسخ به او، برخی عالمان دینی به قدمت حدود هشتصدساله نقل این زیارت در کتاب‌های دعا و حدیث اشاره کرده‌اند و معتقدند اگر این تعبیر معنای نادرستی داشت، عالمان شیعه و عرب‌زبانان به آن توجه می‌کردند.[۱۵] همچنین معنای ظاهری این لقب با مقام امامت و عصمت امام علی ناسازگار دانسته شده است؛ زیرا، چنین وصفی موجب تنفر مردم می‌شود.[۱۶] بطین نیز لزوماً به معنای چاقی مفرط نیست[۱۷] و احتمال داده شده که انزع با اقرع (کچل) خلط شده باشد.[۱۸]

در برخی گزارش‌ها، امام علی(ع) بلندقد و چهارشانه توصیف شده است[۱۹] و به باور برخی نویسندگان، هیکل چنین شخصی اقتضای شکمی متناسب دارد.[۲۰] همچنین در برخی منابع شیعه و اهل‌سنت، «انزع بطین» معنایی کنایی دارد و به معنای بریده از شرک و سرشار از علم و ایمان آمده است.[۲۱]

در اشعار

رضا قلی خان هدایت
خواندیش اَنْزَعُ البطین شهِ دین
اَنْزَعْ از شرک و از علوم بَطین[۲۲]


ابن المعلم واسطی
واذخر لنفسك عدة تنجو بها
من هول يوم فيه نار تلذع
فاجبتها كفي فلست إذا أتى
يوم المعاد أخاف منه وأجزع
قالت فمن ينجيك من أهواله
وعذابه ، قلت البطين الأنزع[۲۳]

ترجمه: به من گفتند برای روز قیامت توشه‌ای ذخیره کن که مایه نجاتت از دوزخ شود در پاسخشان گفتم روز قیامت ازهیچ چیزی ترس وجزعی ندارم زیرا از عذاب و سختی‌های قیامت «انزع بطین» نجاتم خواهد بخشید.

پانویس

  1. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام علی علیه‎السلام، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۵۰۱؛ نعمانی، الغیبة، ۱۳۹۷ق، ص۳۹؛‌ قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۳۳۶؛ ابن‌اثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ج‌۵، ص۴۲؛ جوینی، فرائد السمطین، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۳۰۸؛ عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۴.
  2. ↑ ابن مشهدی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۵۰۶.
  3. ↑ عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۵.
  4. ↑ یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۸، ص۱۳۹۴.
  5. ↑ فراهیدی، کتاب العین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۵۹؛ ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ۱۴۰۴ق، ج‌۵، ص۴۱۵؛ طریحی، مجمع البحرین، ۱۴۱۶ق، ج‌۴، ص ۳۹۶.
  6. ↑ ابن الاثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ۱۳۹۹ق، ج‌۱، ص۱۳۷.
  7. ↑ ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج‌۸، ص۳۵۲؛ زبیدی، تاج العروس، ۱۴۱۴ق، ج‌۲۲، ص۲۴۵.
  8. ↑ زبیدی، تاج العروس، ۱۴۱۴ق، ج‌۱۸، ص۶۱.
  9. ↑ علیدوست، «بایسته‌های خرافه‌زدایی از دین»، پایگاه اطلاع‌رسانی دبیرخانه انجمن‌ها و قطب‌های علمی حوزه.
  10. ↑ علیدوست، «بایسته‌های خرافه‌زدایی از دین»، پایگاه اطلاع‌رسانی دبیرخانه انجمن‌ها و قطب‌های علمی حوزه.
  11. ↑ اصفهانی، الاغانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۳، ص۱۱۰.
  12. ↑ عاملی، الصحیح من سیرة الإمام علی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۲۱۶.
  13. ↑ عاملی، الصحیح من سیرة الإمام علی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۲۴۳-۲۱۷.
  14. ↑ سخنرانی دکتر سروش با موضوع آفات و خرافات(۳).؛ «بر ما بسی کمان ملامت کشیده‌اند»| عبدالکریم سروش
  15. ↑ علیدوست، «بایسته‌های خرافه‌زدایی از دین»، پایگاه اطلاع‌رسانی دبیرخانه انجمن‌ها و قطب‌های علمی حوزه.
  16. ↑ مرکز الابحاث العقائدیة، موسوعة الأسئلة العقائدیة، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۵۹.
  17. ↑ تبریزی، صراط النجاة، ۱۴۲۷ق، ج‌۱۰، ص۴۲۶.
  18. ↑ علیدوست، «بایسته‌های خرافه‌زدایی از دین»، پایگاه اطلاع‌رسانی دبیرخانه انجمن‌ها و قطب‌های علمی حوزه.
  19. ↑ ری‌شهری، دانشنامه امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۱۰۲.
  20. ↑ سایت آیت‌الله مکارم شیرازی
  21. ↑ ابن الاثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ۱۳۹۹ق، ج‌۵، ص۴۲؛جوینی، فرائد السمطین، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۳۰۸؛ صدوق، عیون أخبار الرضا، ج۱، ص۵۲؛ مسند زید بن علی: ۴۵۶، قندوزی، ینابیع المودّة، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۴۵۲.
  22. ↑ رضا قلی‌خان هدایت، «دیوان اشعار، بخش ۵۴ شفایی اصفهانی» سایت گنجور.
  23. ↑ شبر، ادب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۳ ، ص۲۳۹.

منابع

  • ابن أبی‌زینب، محمد بن ابراهیم، الغیبة، تهران، نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.
  • ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ۱۳۶۷ش.
  • ابن مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، تحقیق و تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت،‌ دار صادر،‌ دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۱۴ق.
  • احمد بن فارس، معجم مقائیس اللغة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۰۴ق.
  • اصفهانی، حسین بن محمد راغب، مفردات ألفاظ القرآن، لبنان - سوریه،‌دار العلم - الدار الشامیة، ۱۴۱۲ق.
  • تبریزی، جواد بن علی، صراط النجاة، قم،‌ دار الصدیقة الشهیدة، ۱۴۲۷ق.
  • طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، تهران، کتابفروشی مرتضوی، سوم، ۱۴۱۶ق.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، هجرت، دوم، ۱۴۱۰ق.
  • مرتضی العاملی، سید جعفر، الصحیح من سیرة النبی الأعظم(ص)، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.
  • زبیدی، سید محمد مرتضی حسینی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
  • قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة لذوی القربی، قم، اسوه، ۱۴۲۲ق.
  • محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‎نامه امیرالمؤمنین بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
  • جوینی، ابراهیم بن محمد، فرائد السمطین فی فضائل المرتضی و البتول و السبطین و الائمة من ذریتهم علیهم السلام، تحقیق محمد باقر المحمودی، بیروت، موسسة المحمودی، ۱۴۰۰ق.
  • مرکز الابحاث العقائدیة، موسوعة الأسئلة العقائدیة، المطبعة ستارة، ۱۴۲۹ق.
  • مرتضی العاملی، سید جعفر، الصحیح من سیرة الامام علی(ع)، قم، مرکز نشر و ترجمه آثار علامه محقق، ۱۳۹۴ش.
  • علیدوست، ابوالقاسم، «بایسته‌های خرافه‌زدایی از دین»، پایگاه اطلاع‌رسانی دبیرخانه انجمن‌ها و قطب‌های علمی حوزه.